Adhyaya 34

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन् विश्रुतानि माहन्ति च / तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉତ୍ତରବିଭାଗରେ ତେତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ରୋମହର୍ଷଣ! ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମହାପୂଜ୍ୟ ଯେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆମକୁ ଏବେ କହ।

Verse 2

रोमहर्षण उवाच शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च / कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः

ରୋମହର୍ଷଣ କହିଲେ— ଶୁଣ; ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ କହିବି। ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁରାଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱବାଦୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ।

Verse 3

यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम् / एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନାଦି କର୍ମ କରାଯାଏ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମ ଏକାକୀ କଲେ ମଧ୍ୟ—କୁଳକୁ ସପ୍ତମ ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 4

पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम्

ପରମେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ପ୍ରୟାଗ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ; ଏବେ ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି।

Verse 5

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम्

ଆଉ ଏକ—କୁରୁମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦନ କରନ୍ତି; ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସେବିତ ଏବଂ ସର୍ବପାପ ବିଶୋଧକ।

Verse 6

तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः / ददाति यत्किञ्चिदपि पुनात्युभयतः कुलम्

ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ, ଦମ୍ଭ ଓ ମାତ୍ସର୍ୟରହିତ ଯେ, ସେ ଯଦି ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଦାନ ମଧ୍ୟ କରେ, ତେବେ ଜନ୍ମକୁଳ ଓ ବିବାହକୁଳ—ଉଭୟକୁ ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 7

गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चाति वल्लभम् / कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः

ଗୟାତୀର୍ଥ ପରମ ପବିତ୍ର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରିୟ। ସେଠାରେ ପିଣ୍ଡପ୍ରଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

Verse 8

सकृद् गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः / तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम्

ଯେ କେହି ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଗୟାକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କରେ, ତାହାର ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ତାରିତ ହୋଇ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 9

तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना / शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत्

ସେଠାରେ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ପରମାତ୍ମା ରୁଦ୍ର ଶିଳାତଳରେ ନିଜ ପଦଚିହ୍ନ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति / शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः

ଯେ ଗୟାଗମନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ପିତୃମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୋକ କରନ୍ତି; ତାହାର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପରିଶ୍ରମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।

Verse 11

गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः / गयांयास्यतियः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति

ପିତୃମାନେ ସ୍ତୁତିଗାଥା ଗାଆନ୍ତି, ମହର୍ଷିମାନେ ତାହା କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି—‘ଯେ କେହି ଗୟାକୁ ଯିବ, ସେ ଆମକୁ (ପିତୃମାନଙ୍କୁ) ବନ୍ଧନରୁ ପାର କରାଇବ।’

Verse 12

यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः / गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान् संतारयिष्यति

ଯଦି କୌଣସି ବଂଶଜ ପାପଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱଧର୍ମରତିହୀନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ତଥାପି ସେ ଯଦି ଗୟାକୁ ଯାଏ, ସେ ଆମକୁ (ପିତୃମାନଙ୍କୁ) ଦୁଃଖସାଗରରୁ ପାର କରାଇବ।

Verse 13

एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः / तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गयां व्रजेत्

ଶୀଳବାନ ଓ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଅନେକ ପୁତ୍ର ଆକାଂକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ମାତ୍ର ଯଦି ଗୟାକୁ ଯାଏ, (ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ) ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 14

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः / प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟତ୍ନରେ—ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଗୟାକୁ ଯାଇ, ମନକୁ ସମାହିତ କରି, ବିଧିମତେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः / कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात् परम्

ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରୁଥିବା ସେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ; ସେମାନେ ପିତୃପକ୍ଷ ଓ ମାତୃପକ୍ଷ—ଉଭୟ ଦିଗର ସାତ କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପରମ ପଦ ପାଆନ୍ତି।

Verse 16

अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम् / प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः

ଆଉ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର ନିବାସ। ଏହା ‘ପ୍ରଭାସ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ) ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 17

तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम् / कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणो ऽक्षय्यमुत्तमम्

ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ତପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପୂଜା କରିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ପରମ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପାଏ।

Verse 18

तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत्

‘ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ। ସେଠାରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 19

सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम् / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम्

ସୁବର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷ ମହାଦେବ କପର୍ଦ୍ଦି (ଜଟାଧାରୀ)ଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ଗାଣପତ୍ୟ ପଦ—ଶିବଗଣର ସଦସ୍ୟତା—ଲଭେ।

Verse 20

सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः / सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम्

ସୋମେଶ୍ୱର ହେଉଛି ପରମେଷ୍ଠି ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ତୀର୍ଥ। ଏହା ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ବ୍ୟାଧି ହରେ, ଏବଂ ରୁଦ୍ର-ସାଲୋକ୍ୟ (ରୁଦ୍ରଲୋକବାସ)ର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 21

तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम् / तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम्

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ପରମ ଓ ଶୋଭନ ତୀର୍ଥ ‘ବିଜୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ମହେଶଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ‘ବିଜୟ’ ନାମେ ଜଗତେ ବିଖ୍ୟାତ।

Verse 22

षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः / उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम्

ଛଅ ମାସ ସେଠାରେ ବସି—ଆହାରେ ନିୟମୀ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଚିତ୍ତ ସମାହିତ କରି—ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ସେମାନେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।

Verse 23

अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम् / एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम्

ଆଉ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅତି ଶୋଭନ ତୀର୍ଥ ପୂର୍ବଦେଶରେ ଅଛି—ଦେବଦେବଙ୍କ ‘ଏକାମ୍ର’; ଯାହା ଗାଣପତ୍ୟ ମାର୍ଗର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 24

दत्त्वात्र शिवभक्तानां किञ्चिच्छश्वन्महीं शुभाम् / सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात्

ଏଠାରେ ଶିବଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଶୁଭ ଭୂମିର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ ଦାନ ଦେଲେ ରାଜା ସାର୍ବଭୌମ ହୁଏ; ମୁମୁକ୍ଷୁ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 25

महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम् / ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः

ମହାନଦୀର ଜଳ ପୁଣ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପବିନାଶକ। ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ତାହାରେ ସ୍ନାନ-ଆଚମନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାତକରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 26

अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता / तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते

ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ବିରଜା’ ନାମର ଆଉ ଗୋଟିଏ ନଦୀ ଅଛି। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ନର ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 27

तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम् / तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः

ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଉ ଗୋଟିଏ ତୀର୍ଥ ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣ ପରମପୁରୁଷ ଭାବେ ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 28

पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः / ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्

ପରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି—ନିଶ୍ଚୟ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 29

तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम् / सर्वपापहरं शंभोर्निवासः परमेष्ठिनः

ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତୀର୍ଥ ‘ଗୋକର୍ଣ୍ଣ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସର୍ବପାପହର, ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ।

Verse 30

दृष्ट्वा लिंङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम् / ईप्सितांल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत्

ଦେବଙ୍କ ଉତ୍ତମ ‘ଗୋକର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଇପ୍ସିତ କାମନା ପାଏ ଏବଂ ରୁଦ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ।

Verse 31

उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः / महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्

ଉତ୍ତର-ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଭକ୍ତ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ—ଶିବ ସହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତ୍ୱ—ପାଏ।

Verse 32

तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः / तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः

ସେଠାରେ ଦେବ ମହାଦେବ ‘ସ୍ଥାଣୁ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ନର ସେଇ କ୍ଷଣରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 33

अन्यत् कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः / संपूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते

ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ‘କୁବ୍ଜାମ୍ର’ ନାମକ ଆଉ ଏକ ଅତୁଲ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିଲେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପାଏ।

Verse 34

यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा / कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः

ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ ଦେବ ତ୍ରିପୁରାରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ମଥନ/ବିଧ୍ୱଂସ କରି ସୁସଂଗଠିତ କରି, ପରେ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 35

समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम् / पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः

ଚାରିପାଖେ ଏକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ସେ କ୍ଷେତ୍ର ସିଦ୍ଧ ଓ ଋଷିଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ। ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଆୟତନ; ସେଠାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବିରାଜମାନ।

Verse 36

अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थमद्भुतकर्मणः / मृतो ऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात्

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ‘କୋକାମୁଖ’ ନାମକ ଆଉ ଗୋଟିଏ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେ ତାହାଁରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ-ସାରୂପ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

Verse 37

शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम् / प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेषं प्रपश्यति

ଶାଳଗ୍ରାମ ମହାତୀର୍ଥ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରୀତି ବଢ଼ାଏ। ଯେ ତାହାଁରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିପତି) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ କରେ।

Verse 38

अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम् / आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम्

ଏହା ‘ଅଶ୍ୱତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ—ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଅତି ପବିତ୍ର ଆବାସ। ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ ନିତ୍ୟ ‘ହୟଶିରା’ (ଅଶ୍ୱଶିର) ରୂପେ ବିରାଜିତ।

Verse 39

तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम्

ପୁଷ୍କର ପରମେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତୀର୍ଥ, ଯାହା ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ। ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ମୃତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 40

मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः / पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଯେ ମନେ ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।

Verse 41

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्मणं पद्मसंभवम्

ସେଠାରେ ଦେବଗଣ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ସିଦ୍ଧସଂଘମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ପଦ୍ମଜ ସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି।

Verse 42

तत्र स्त्रात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं संप्रपष्यति

ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ପରେ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କରେ।

Verse 43

तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम् / सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात्

ସେଠାକୁ ଯାଇ ଦେବେଶ ପୁରୁହୂତ—ନିନ୍ଦାରହିତ ପ୍ରଭୁ—ଙ୍କୁ ଅଭିଗମନ କଲେ, ମର୍ତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ସୁରୂପ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଫଳ ପାଏ।

Verse 44

सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम् / पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत्

ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା ପରମ ପବିତ୍ର ସପ୍ତସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ।

Verse 45

यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम् / आराधयामास हरं पञ्चक्षरपरायणः

ସେଠାରେ ମଙ୍କଣକ ପରମେଶ୍ୱର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ ହୋଇ, ହରଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 46

नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम् / आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम्

ମୁନି ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ଏହି ପରମ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଗୋବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 47

प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा / ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम्

ତେବେ ମଙ୍କଣକ ମୁନି ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ; ରୁଦ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି ହର୍ଷବେଗରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।

Verse 48

तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया / दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः

ତାହାପରେ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ନୃତ୍ୟ କଲ? ଦେବେଶ ଈଶାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପୁନଃପୁନଃ ନୃତ୍ୟ କରୁଛ।”

Verse 49

सो ऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये / स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत्

ତାଙ୍କୁ ଗର୍ବରେ ଫୁଲିଥିବା ଦେଖି, ଭଗବାନ୍ ଈଶ ଗର୍ବଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନିଜ ଦେହକୁ ଭିଦାରି ତାଙ୍କୁ ଭସ୍ମରାଶି ଦେଖାଇଲେ।

Verse 50

पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम / माहात्म्यमेतत् तपसस्त्वादृशो ऽन्यो ऽपि विद्यते

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ମୋ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଭସ୍ମରାଶିକୁ ଦେଖ। ଏହା ତପସ୍ୟାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ; ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 51

यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव / न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तोप्यत्राधिको ह्यहम्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଏଠାରେ ଯେ ଗର୍ବରେ ନୃତ୍ୟ କଲ, ତାହା ତପସ୍ବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।

Verse 52

इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक् / आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः

ଏପରି କହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ସର୍ବଦର୍ଶୀ ରୁଦ୍ର ପରମ ଭାବ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଜଗତର ହର—ହରରୂପେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।

Verse 53

सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात् / दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयङ्करः

ସେ ସହସ୍ରଶିର, ସହସ୍ରନେତ୍ର ଓ ସହସ୍ରପାଦ ହେଲେ; ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ବିକରାଳ ମୁଖ, ଜ୍ୱାଲାମାଳାଧାରୀ, ଦର୍ଶନେ ଭୟଙ୍କର।

Verse 54

सो ऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः / विशाललोचनमेकां देवीं चारुविलासिनीम् / सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम्

ତାପରେ ସେ ସେହି ସର୍ବସ୍ୱରୂପ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ବିଶାଳନୟନା, ଚାରୁବିଲାସିନୀ; ଦଶହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ପ୍ରଭା, ପ୍ରସନ୍ନମୁଖୀ, ଶିବା—ମଙ୍ଗଳମୟୀ।

Verse 55

सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम् / दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः / ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी

ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମନ୍ଦ ହାସ ସହ, ଅମିତ ଦ୍ୟୁତିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖି ମୁନୀଶ୍ୱରଙ୍କ ହୃଦୟ ଭୟ-ଭକ୍ତିରେ କମ୍ପିତ ହେଲା। ସଂଯମୀ ହୋଇ ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ରୁଦ୍ରାଧ୍ୟାୟ ଜପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 56

प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत्

ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଭଗବାନ୍ ଈଶ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପୂର୍ବବେଷ ଧାରଣ କଲେ; ଦେବୀ ହଠାତ୍ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଲେ।

Verse 57

आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयंशिवः / न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम्

ପ୍ରଣତ ଭକ୍ତକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦେବଦେବ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ କହିଲେ—“ବତ୍ସ, ଭୟ କରନି; କହ, ମୁଁ ତୋତେ କେଉଁ ବର ଦେବି?”

Verse 58

प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् / विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः

ମୁନି ହୃଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଗିରୀଶ—ହର, ତ୍ରିପୁରସୂଦନ—ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାପରେ ବିନୟରେ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 59

नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते / किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम्

ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ମହେଶ୍ୱର, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ଭଗବଦ୍ରୂପ କ’ଣ—ଅତି ଘୋର, ଏବଂ ସର୍ବଦିଗ୍ମୁଖ?

Verse 60

का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता / अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम्

ଭଗବାନଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସେ କିଏ? ସେ ହଠାତ୍ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଲେ—ମୁଁ ସବୁକିଛି ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 61

इत्युक्ते व्याजहारमं तथा मङ्कणकं हरः / महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः

ଏହିପରି କୁହାଯାଇଲେ ହର—ମହେଶ, ତ୍ରିପୁରଦାହକ—ମଙ୍କଣକଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ ଏବଂ ସ୍ୱାତ୍ମଯୋଗ ଓ ଦେବୀତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କଲେ।

Verse 62

अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः / दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः

ମୁଁ ସହସ୍ରନୟନ, ସର୍ବାତ୍ମା, ସର୍ବତୋମୁଖ; ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦହନ କରୁଥିବା, କାଳ, କାଳକର, ଏବଂ ହର—ହରଣକର୍ତ୍ତା।

Verse 63

मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम् / सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः

ମୋ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହି ସମଗ୍ର—ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ—ପ୍ରେରିତ ହୁଏ। ସେଇ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ସେଇ ପୁରୁଷ; ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ସେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।

Verse 64

तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रोच्यते मुनिर्भिशक्तिर्जगद्योनिः सनातनी

ତାଙ୍କର ସେଇ ପରମ ମାୟା—ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକ ପ୍ରକୃତି—ମୁନିମାନେ ସନାତନୀ ଶକ୍ତି, ଜଗଦ୍ୟୋନି ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 65

स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित् / नारायणः परो ऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः

ବିଶ୍ୱବିତ୍ ସେ ନିଜ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ବିମୋହିତ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୁତି କହେ—ନାରାୟଣ ପରମ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ମାୟାରୂପ (ମାୟାଧୀଶ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 66

एवमेतज्जगत् सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम् / योजयामि प्रकृत्याहं पुरुषं पञ्चविंशकम्

ଏହିପରି ମୁଁ ସଦା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ତତ୍ତ୍ୱ—ପୁରୁଷ—କୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ।

Verse 67

तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः / सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः

ଏହିପରି ଦେବ—ପ୍ରକଟତା ସହ ସଙ୍ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—କୂଟସ୍ଥ, ସର୍ବଗ, ନିର୍ମଳ ରହନ୍ତି; ଏବଂ ଅଜ ହୋଇ ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରକୃତିରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି।

Verse 68

स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः / तवैतत् कथितं सम्यक् स्त्रष्ट्वत्वं परमात्मनः

ସେଇ ଦେବ—ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶ୍ୱରୂପ ପିତାମହ—ତୁମେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଭାବେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବରେ କହିଛ।

Verse 69

एको ऽहं भगवान् कलो ह्यनादिश्चान्तकृद् विभुः / समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः

ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ୍—କାଳସ୍ୱରୂପ: ଅନାଦି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସଂହାରକ। ପରମ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମନୀଷୀମାନେ ମୋତେ ରୁଦ୍ର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 70

मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता / दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः

ମୋର ପରା ଶକ୍ତି ‘ବିଦ୍ୟା’ ନାମକ ଦେବୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ସେଇ ବିଦ୍ୟାର ଦେହସ୍ୱରୂପ।

Verse 71

एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः / विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः

ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ କଥିତ—ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ ଓ ଈଶ୍ୱର। ଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ଏବଂ କାଳକୁ କହେ।

Verse 72

त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम् / तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः

ଏହି ତ୍ରୟ—ଆଦି ଅନ୍ତ ରହିତ—କେବଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଶ୍ରୁତି କହେ: ସେଇ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ; ସେଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସେଇ ଅକ୍ଷର।

Verse 73

आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम् / आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते

ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ନିଷ୍ଠିତ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ପରମ ପଦ—ସେ କେବଳ ଚିନ୍ମାତ୍ର। ସେ ଆକାଶବତ୍ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିଷ୍କଳ ବ୍ରହ୍ମ; ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 74

एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु / संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम्

ଏଭଳି ଭକ୍ତିଯୋଗର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି ମୋତେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି ବନ୍ଦନ କର; ତାପରେ ସେଇ ଶାଶ୍ୱତଙ୍କୁ ଦେଖ।

Verse 75

एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः / तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रामाराधयन्मुनिः

ଏତିକି କହି ଭଗବାନ୍ ହର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ସେଠାରେ ମୁନି ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ।

Verse 76

एतत् पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम् / संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः

ଏହା ଅତୁଳ ଓ ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ; ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସେବିତ କରିଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।