Adhyaya 19

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टादशो ऽध्यायः व्यास उवाच प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / आसीनस्त्वासने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय तु

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ଉପରିବିଭାଗରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାଭିମୁଖ ହୋଇ, ଶୁଦ୍ଧ ଆସନରେ ବସି ପାଦଦ୍ୱୟ ଭୂମିରେ ରଖି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 2

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः / श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखाः

ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଭୋଜନ କଲେ ଆୟୁ ବଢ଼େ; ଦକ୍ଷିଣମୁଖେ କଲେ ଯଶ ମିଳେ। ପଶ୍ଚିମମୁଖେ କଲେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ; ଉତ୍ତରମୁଖେ କଲେ ଋତ—ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଶକ୍ତି—ଲାଭ ହୁଏ।

Verse 3

पञ्चार्द्रे भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु / उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः

ଦିନର ପଞ୍ଚମ ଭାଗରେ ମାତ୍ର, ପାତ୍ରକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଜାପତି ମନୁ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଏହା ଉପବାସ ସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ।

Verse 4

उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ / आचम्यार्द्राननो ऽक्रोधः पञ्चार्द्रे भोजनं चरेत्

ଉପଲିପ୍ତ ଓ ଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ ପାଦ ଓ ହସ୍ତ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି; ଆଚମନ କରି, ମୁଖ ଆର୍ଦ୍ର ରଖି କ୍ରୋଧହୀନ ହୋଇ ବିଧିମତେ ଭୋଜନ କରିବ।

Verse 5

महाव्यहृतिभिस्त्वन्नं परिधायोदकेन तु / अमृतोपस्तरणमसीत्यापोशानक्रियां चरेत्

ମହାବ୍ୟାହୃତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନକୁ ପରିଧାନ (ସଂସ୍କାର) କରି; ପରେ “ତୁମେ ଅମୃତର ଉପସ୍ତରଣ” ବୋଲି କହି ଆପୋଶନ କ୍ରିୟା କରିବ।

Verse 6

स्वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणायाद्याहुतिं ततः / अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तदनन्तरम्

ତାପରେ ପ୍ରଣବ ଓ “ସ୍ୱାହା” ସହିତ ପ୍ରଥମ ଆହୁତି ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ଦେବ; ପରେ ଅପାନ ପାଇଁ, ତାହାପରେ ବ୍ୟାନ ପାଇଁ ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 7

उदानाय ततः कुर्यात् समानायेति पञ्चमीम् / विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जुहुयादात्मनि द्विजः

ତାପରେ ଉଦାନ ପାଇଁ ଆହୁତି କରିବ, ଏବଂ ସମାନ ପାଇଁ ପଞ୍ଚମ ଆହୁତି ଦେବ; ଏମାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ଦ୍ୱିଜ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ହୋମ କରିବ।

Verse 8

शेषमन्नं यथाकामं भुञ्जीतव्यं जनैर्युतम् / ध्यात्वा तन्मनसा देवमात्मानं वै प्रजापतिम्

ତାପରେ ଶେଷ ଅନ୍ନକୁ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ଯଥାଇଚ୍ଛା ଭୋଜନ କରିବ; ଏବଂ ସେହି ମନରେ ଦେବସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା—ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ—ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 9

अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिबेत् / आचान्तः पुनराचामेदायं गौरिति मन्त्रतः

“ତୁମେ ଅମୃତର ଆବରଣ” ଇତି ଜପି ବିଧିମତେ ଉପରୁ ଜଳ ଆଚମନ କରିବ। ଆଚମନ କରି ପୁନଃ “ଏହା ଗୋ” ଇତି ମନ୍ତ୍ରରେ ନିୟମେ ଆଚମନ କରିବ।

Verse 10

द्रुपदां वा त्रिरावर्त्य सर्वपापप्रणाशनीम् / प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालभेद् हृदयं ततः

ଅଥବା ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶିନୀ ଶୁଦ୍ଧିମନ୍ତ୍ରକୁ ତିନିଥର ଆବର୍ତ୍ତନ କରି, ପରେ “ତୁମେ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ଗ୍ରନ୍ଥି” ଇତି ଭାବି ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ; ତଦନନ୍ତରେ ବିଧି ଅଗ୍ରସର କରିବ।

Verse 11

आचम्याङ्गुष्ठमात्रेति पादाङ्गुष्ठे ऽथ दक्षिणे / निः स्त्रवयेद् हस्तजलमूर्ध्वहस्तः समाहितः

ଆଚମନ କରି ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ଜଳ ନେଇ, ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ପାଦର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ହସ୍ତଜଳ ଝରାଇବ—ହାତ ଉପରେ ରଖି, ମନକୁ ସମାହିତ ଓ ସଚେତନ ରଖିବ।

Verse 12

हुतानुमन्त्रणं कुर्यात् श्रद्धायामिति मन्त्रतः / अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद् ब्रह्मणेति हि

“ଶ୍ରଦ୍ଧାୟାମ୍…” ଇତ୍ୟାଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ପିତ ଆହୁତିର ହୁତାନୁମନ୍ତ୍ରଣ ବିଧିମତେ କରିବ। ପରେ ପବିତ୍ର ଅକ୍ଷର “ଓଁ” ଦ୍ୱାରା, “ବ୍ରହ୍ମଣେ” ମନ୍ତ୍ରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଯୋଗ କରିବ।

Verse 13

सर्वेषामेव यागानामात्मयागः परः स्मृतः / यो ऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः क्षयम्

ସମସ୍ତ ଯାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମଯାଗ (ଅନ୍ତର୍ଯାଗ) ପରମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଯେ ଏହି ବିଧିରେ ତାହା କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମର ଅକ୍ଷୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 14

यज्ञोपवीती भुञ्जीत स्त्रग्गन्धालङ्कृतः शुचिः / सायंप्रापर्नान्तरा वै संध्यायां तु विशेषतः

ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରି, ଶୁଚି ହୋଇ, ମାଳା‑ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଯଥୋଚିତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ—ଅପରାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ—ବିଶେଷତଃ ସନ୍ଧ୍ୟା‑ଉପାସନା ସମୟରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

नाद्यात् सूर्यग्रहात् पूर्वमह्नि सायं शशिग्रहात् / ग्रहकाले च नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयात् तु मुक्तयोः

ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ପୂର୍ବରୁ ଦିନେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ପୂର୍ବରୁ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଗ୍ରହଣକାଳେ ଭୋଜନ ନିଷିଦ୍ଧ; ଗ୍ରହଣ ଛାଡ଼ିଲେ ସ୍ନାନ କରି ପରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा / अमुक्तयोरस्तङ्गतयोरद्याद् दृष्ट्वा परे ऽहनि

ଚନ୍ଦ୍ର ମୁକ୍ତ (ଉଦିତ) ହେଲେ, ‘ମହାନିଶା’ (ନିୟତ ଉପବାସ‑ରାତ୍ରି) ନ ଥିଲେ ଭୋଜନ କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ‑ଚନ୍ଦ୍ର ଉଭୟ ଅନୁଦିତ ଥିଲେ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ପରଦିନ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ପରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

नाश्नीयात् प्रेक्षमाणानामप्रदायैव दुर्मतिः / न यज्ञशिष्टादन्द् वा न क्रुद्धो नान्यमानसः

ଦୁର୍ମତି ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଭାଗ ନ ଦେଇ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଜ୍ଞ‑ଶିଷ୍ଟ (ଯଜ୍ଞ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ପ୍ରସାଦ) ବିନା ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କ୍ରୋଧରେ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ରଖି ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 18

आत्मार्थं भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् / वृत्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम्

ଯାହାର ଭୋଜନ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ, ଯାହାର ମୈଥୁନ କେବଳ ଭୋଗ ପାଇଁ, ଏବଂ ଯାହାର ଅଧ୍ୟୟନ କେବଳ ଜୀବିକା ପାଇଁ—ତାହାର ଜୀବନ ନିଷ୍ଫଳ।

Verse 19

यद्भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यच्च भुङ्क्ते उदङ्मुखः / सोपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तदासुरम्

ଯେ ମୁଣ୍ଡ ଢାକି ଭୋଜନ କରେ, ଯେ ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ଭୋଜନ କରେ, ଯେ ପାଦୁକା/ଜୁତା ପିନ୍ଧି ଭୋଜନ କରେ—ଏ ସବୁକୁ ଆସୁର (ଅଶୁଚି, ଅନୁଶାସନହୀନ) ସ୍ୱଭାବ ଜାଣ।

Verse 20

नार्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक् / न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितो ऽपि वा

ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ ନୁହେଁ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ନୁହେଁ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ, ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ନୁହେଁ; ଭଙ୍ଗା/ଅଯୋଗ୍ୟ ଆସନରେ ବସି ନୁହେଁ; ଶୋଇ ନୁହେଁ—ଏବଂ ଦାଁଡି ମଧ୍ୟ (ଜପ/ପାଠ) କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 21

न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु / नोच्छिष्टो घृतमादद्यान्न मूर्धानं स्पृशेदपि

ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ରରେ ନୁହେଁ, ଭୂମିରୁ ନୁହେଁ, ହାତରେ ରଖି ମଧ୍ୟ ଘିଅ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ/ଅଶୁଚି ଅବସ୍ଥାରେ ଘିଅ ନେବେ ନାହିଁ; ମୁଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 22

न ब्रह्म कीर्तयन् वापि न निः शेषं न भार्यया / नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिषु

ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ/ପାଠ ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ନ ଅବଧାନହୀନ ଭାବେ, ନ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ; ନ ଅନ୍ଧକାରରେ, ନ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ (ଅନାବୃତ ସ୍ଥାନରେ), ଏବଂ ନ ଦେବାଳୟାଦିରେ (ଯେଉଁଠି ଏହା ଅନୁଚିତ)।

Verse 23

नैकवस्त्रस्तु भुञ्जीत न यानशयनस्थितः / न पादुकानिर्गतो ऽथ न हसन् विलपन्नपि

ଏକମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯାନରେ ବସି ନୁହେଁ, ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇ ନୁହେଁ। ପାଦୁକା ପିନ୍ଧି ବାହାରକୁ ଯାଇ ଆସି ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନ ହସିହସି, ନ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି।

Verse 24

भुक्त्वैवं सुखमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् / इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थानुपबृंहयेत्

ଏଭଳି ଭୋଜନ କରି ସୁଖରେ ବସି ସେହି ଅନ୍ନର ଯଥାଯଥ ପାଚନ କରାଉ; ଏବଂ ଇତିହାସ‑ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ବେଦାର୍ଥକୁ ପୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁ।

Verse 25

ततः संध्यामुपासीत पूर्वोक्तविधिना द्विजः / आसीनस्तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति

ତାପରେ ଦ୍ୱିଜ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିରେ ସନ୍ଧ୍ୟା‑ଉପାସନା କରୁ; ଏବଂ ଆସନରେ ବସି ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ହୋଇ ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରୁ।

Verse 26

न तिष्ठति तु यः पुर्वां नास्ते संध्यां तु पश्चिमाम् / स शूद्रेण समो लोके सर्वधर्मविवर्जितः

ଯେ ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ୟା କରେନାହିଁ ଓ ସାୟଂସନ୍ଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ କରେନାହିଁ, ସେ ଲୋକେ ଶୂଦ୍ରସମାନ—ସର୍ବଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ—ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 27

हुत्वाग्निं विधिवन्मन्त्रैर्भुक्त्वा यज्ञावशिष्टकम् / सभृत्यबान्धवजनः स्वपेच्छुष्कपदो निशि

ମନ୍ତ୍ରସହିତ ବିଧିମତେ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ଯଜ୍ଞାବଶିଷ୍ଟ ପ୍ରସାଦ ଭୋଜନ କରି, ଭୃତ୍ୟ‑ବାନ୍ଧବ‑ଆଶ୍ରିତଜନ ସହ, ରାତିରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଶୁଷ୍କ ସମତଳ ଶୟନସ୍ଥାନରେ ଶୋଇବ।

Verse 28

नोत्तराभिमुखः स्वप्यात् पश्चिमाभिमुखो न च / न चाकाशे न नग्नो वा नाशुचिर्नासने क्वचित्

ଉତ୍ତରମୁଖୀ ହୋଇ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ନୁହେଁ, ନଗ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅଶୁଚି ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ଆସନରେ ନୁହେଁ।

Verse 29

न शीर्णायां तु खट्वायां शून्यागारे न चैव हि / नानुवंशं न पालाशे शयने वा कदाचन

ଭଙ୍ଗା ଖଟରେ କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟ ଘରେ କେବେ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବାଁଶ ଚଉକିରେ ନୁହେଁ, ପଲାଶ କାଠର ଶୟ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ କଦାପି ନୁହେଁ।

Verse 30

इत्येतदखिलेनोक्तमहन्यहनि वै मया / ब्राह्मणानां कृत्यजातमपवर्गफलप्रदम्

ଏହିପରି ମୁଁ ଦିନକୁ ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସମଗ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟସମୂହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଛି—ଯାହା ଅପବର୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ମୋକ୍ଷଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 31

नास्तिक्यादथवालस्यात् ब्राह्मणो न करोति यः / स याति नरकान् घोरान् काकयोनौ च जायते

ନାସ୍ତିକ୍ୟ କିମ୍ବା ଆଳସ୍ୟରୁ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ନିୟତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେନାହିଁ, ସେ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଏ ଏବଂ କାକ-ଯୋନିରେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 32

नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधिं स्वकम् / तस्मात् कर्माणि कुर्वोत तुष्टये परमेष्ठिनः

ନିଜ ଆଶ୍ରମବିଧିକୁ ଛାଡ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ତେଣୁ ପରମେଷ୍ଠି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ନିଜ କର୍ମ କର।