Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-କ୍ରମର ଉପସଂହାର ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଯାହାରୁ ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଭାଗରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ସୋପାନମୟ, କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ‘ରହସ୍ୟ-ଆଦି’ ଗୁପ୍ତ/ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ହୁଏ ଯେ ଶୁଦ୍ଧି କେବଳ ବାହ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ନୁହେଁ; ସଙ୍କଳ୍ପାନୁସାରେ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି, ସଂଯମାଧାରିତ ଶାସନ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷର ସଂଶୋଧନ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅଂଶ। ଅଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରବାହରେ—ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଲୋକ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପଦ୍ଧତିର ଶିଖର ହୋଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ସାର୍ବଜନୀନ ଉପାୟ ‘ସ୍ତୋତ୍ର-ଜପ’ ଦିଗକୁ ସଂକ୍ରମଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏହି ମୋଡ଼ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ପୁନଃସମନ୍ୱୟ—ଉଭୟରେ—ରକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସାଧକ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुरेणे रहस्यादिप्रायश्वित्तं नाम एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः सर्वपापप्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच परदारपरद्रव्यजीवहिंसादिके यदा प्रवर्तते नृणां चित्तं प्रायश्चित्तं स्तुतिस्तदा
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ରହସ୍ୟାଦି-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ’ ନାମକ ଏକଶେ ବହାତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ‘ସର୍ବପାପ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତାନି’ ନାମକ ଏକଶେ ତେହାତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ପରସ୍ତ୍ରୀ, ପରଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଜୀବହିଂସା ଆଦିରେ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଚିତ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ସ୍ତୁତି (ପ୍ରାର୍ଥନା) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
विष्णवे विष्णवे नित्यं विष्णवे विष्णवे नमः नमामि विष्णुं चित्तस्थमहङ्कारगतिं हरिं
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ—ନିତ୍ୟ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଚିତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଅହଂକାରର ଗତି/ଆଧାର ସ୍ୱରୂପ ବିଷ୍ଣୁ—ହରିଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 3
चित्तस्थमीशमव्यक्तमनन्तमपराजितं विष्णुमीड्यमशेषेण अनादिनिधनं विभुं
ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ—ଚିତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଈଶ୍ୱର; ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅନନ୍ତ, ଅପରାଜିତ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆରାଧ୍ୟ; ଅନାଦି-ନିଧନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ।
Verse 4
विष्णुश्चित्तगतो यन्मे विष्णुर्बुद्धिगतश् च यत् यच्चाहङ्कारगो विष्णुर्यद्विष्णुर्मयि संस्थितः
ମୋ ଚିତ୍ତରେ ପ୍ରବେଶିତ ବିଷ୍ଣୁ, ମୋ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଷ୍ଣୁ, ମୋ ଅହଙ୍କାରରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ—ଏବଂ ମୋ ଭିତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିଷ୍ଣୁ—ଏ ସବୁ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ମାତ୍ର।
Verse 5
करोति कर्मभूतो ऽसौ स्थवरस्य चरस्य च तत् पापन्नाशमायातु तस्मिन्नेव हि चिन्तिते
ସେ ନିଜେ କର୍ମରୂପ ହୋଇ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ଉଭୟର କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ସହିତେ ପାପ ନାଶ ହେଉ।
Verse 6
ध्यातो हरति यत् पापं स्वप्ने दृष्टस्तु भावनात् तमुपेन्द्रमहं विष्णुं प्रणतार्तिहरं हरिं
ଯାହାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ପାପ ହରିଯାଏ, ଏବଂ ଭାବନାବଳରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦର୍ଶନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ—ସେଇ ଉପେନ୍ଦ୍ର, ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଣତଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ହରଣକାରୀ ହରିଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 7
जगत्यस्मिन्निराधारे मज्जमाने तमस्यधः हस्तावलम्बनं विष्णुं प्रणमामि परात् परं
ଏହି ଜଗତ ନିରାଧାର ହୋଇ ଅନ୍ଧକାରରେ ତଳକୁ ଡୁବୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ—ହସ୍ତାବଲମ୍ବନ, ଉଦ୍ଧାରକ ଆଶ୍ରୟ—ପରାତ୍ପର ପରମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 8
सर्वेश्वरेश्वर विभो परमात्मन्नधोक्षज हृषीकेश हृषीकेश हृषीकेश नमो ऽस्तु ते
ହେ ସର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଈଶ୍ୱର, ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ; ହେ ପରମାତ୍ମା, ହେ ଅଧୋକ୍ଷଜ; ହେ ହୃଷୀକେଶ, ହୃଷୀକେଶ, ହୃଷୀକେଶ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
Verse 9
नृसिंहानन्त गोविन्द भूतभवन केशव विष्णवे विष्णवे इति ज , ञ च दुरुक्तं दुष्कृतं ध्यातं शमयाघन्नमो ऽस्तु ते
ହେ ନୃସିଂହ, ଅନନ୍ତ, ଗୋବିନ୍ଦ, ଭୂତଭବନ, କେଶବ; ‘ବିଷ୍ଣବେ ବିଷ୍ଣବେ’—ଏହି ନାମ ଓ ‘ଜ’ ‘ଞ’ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣଦ୍ୱାରା, ଦୁରୁକ୍ତି, ଦୁଷ୍କୃତି ଓ ପାପଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାପକୁ ଶମନ କର। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
Verse 10
यन्मया चिन्तितं दुष्टं स्वचित्तवशवर्तिना अकार्यमहदत्युग्रन्तच्छमन्नय केशव
ନିଜ ଚିତ୍ତର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ମୁଁ ଯେ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତା କରିଛି, ଯାହା ମହା ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅତ୍ୟୁଗ୍ର—ହେ କେଶବ, ତାହାକୁ ଶମନ କରି ଶାନ୍ତିକୁ ନେଇଯାଅ; କ୍ଷମା କରି ନିବାରଣ କର।
Verse 11
ब्रह्मण्यदेव गोविन्द परमार्थपरायण जगन्नाथ जगद्धातः पापं प्रशमयाच्युत
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଦେବ ଗୋବିନ୍ଦ, ହେ ପରମାର୍ଥପରାୟଣ; ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ହେ ଜଗଦ୍ଧାତା—ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ମୋ ପାପକୁ ପ୍ରଶମିତ କର।
Verse 12
यथापराह्णे सायाह्णे मध्याह्णे च तथा निशि कायेन मनसा वाचा कृतं पापमजानता
ଅପରାହ୍ଣେ, ସାୟାହ୍ଣେ, ମଧ୍ୟାହ୍ଣେ ଏବଂ ରାତ୍ରିରେ ମଧ୍ୟ—ଦେହ, ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଅଜାଣତେ କରାଯାଇଥିବା ପାପ (ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତାର୍ଥେ ସ୍ୱୀକୃତ)।
Verse 13
जानता च हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव नामत्रयोच्चारणतः स्वप्ने यातु मम क्षयं
ହୃଷୀକେଶ, ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଓ ମାଧବ—ଏଇ ତିନି ନାମକୁ ଜାଣି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ମୋର କ୍ଷୟ (କ୍ଲେଶ) ନଶିଯାଉ।
Verse 14
शारीरं मे हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव पापं प्रशमयाद्य त्वं बाक्कृतं मम माधव
ହେ ହୃଷୀକେଶ, ହେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ, ହେ ମାଧବ—ଆଜି ମୋ ଶରୀରର ପାପ ଓ ବାକ୍ଦ୍ୱାରା କୃତ ପାପକୁ ଶାନ୍ତ କର, ହେ ମାଧବ।
Verse 15
यद्भुञ्जन्यत्स्वपंस्तिष्ठन् गच्छन् जाग्रद् यदास्थितः कृतवान् पापमद्याहं कायेन मनसा गिरा
ଭୋଜନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଦାଁଡାଇ, ଚାଲି, ଜାଗ୍ରତ ଥିବାବେଳେ କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ—ମୁଁ ଯେ ପାପ କରିଛି, ଆଜି ତାହାକୁ ଶରୀର, ମନ ଓ ବାକ୍ଦ୍ୱାରା କୃତ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରୁଛି।
Verse 16
यत् स्वल्पमपि यत् स्थूलं कुयोनिनरकाबहं तद्यातु प्रशमं सर्वं वासुदेवानुकीर्तनात्
ଯେ ପାପ ଅଳ୍ପ ହେଉ କି ଭାରୀ—ଯାହା କୁଜନ୍ମ ଓ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ—ସେ ସବୁ ବାସୁଦେବଙ୍କ ନାମାନୁକୀର୍ତ୍ତନରେ ଶମିତ ହୋଇ ନିବୃତ୍ତ ହେଉ।
Verse 17
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमञ्च यत् तस्मिन् प्रकीर्तिते विष्णौ यत् पापं तत् प्रणश्यतु
ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଧାମ ଓ ପରମ ପବିତ୍ର। ସେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ଯେ କୌଣସି ପାପ ଥାଉ, ସେ ନଶିଯାଉ।
Verse 18
यत् प्राप्य न निवर्तन्ते गन्धस्पर्शदिवर्जितं सूरयस्तत् पदं विष्णोस्तत् सर्वं शमयत्वघं
ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୁନଃ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହା ଗନ୍ଧ ଓ ସ୍ପର୍ଶବିହୀନ—ସେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ; ତାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଶମନ କରୁ।
Verse 19
पापप्रणाशनं स्तोत्रं यः पठेच्छृणुयादपि प्रशमात्यर्थमिति ख , घ , ज च अस्मिन्निति घ सर्वं गमयत्वघमिति झ यः पटेच्छ्रद्धया नर इति ज , झ च यः पठेच्छृणुयान्नर इति ञ शारीरैर् मानसैर् वाग्जैः कृतैः पपैः प्रमुच्यते
ଯେ ଏହି ପାପନାଶକ ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼େ—କିମ୍ବା ଶୁଣେ ମାତ୍ର—ସେ ଶରୀର, ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା କୃତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 20
सर्वपापग्रहादिभ्यो याति विष्णोः परं पदं तस्मात् पापे कृते जप्यं स्तोत्रं सर्वाघमर्दनं
ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଗ୍ରହାଦି ଆକ୍ରମଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମଣିଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତେଣୁ ପାପ ହେଲେ ‘ସର୍ବାଘମର୍ଦନ’ ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 21
प्रायश्चित्तमघौघानां स्तोत्रं व्रतकृते वरं प्रायश्चित्तैः स्तोत्रजपैर् व्रतैर् नश्यति पातकं
ପାପସମୂହ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହିଁ ଉପାୟ; ଓ ବ୍ରତ କରୁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ତୋତ୍ର-ଜପ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ସ୍ତୋତ୍ରଜପ ଓ ବ୍ରତଦ୍ୱାରା ପାତକ ନଶିଯାଏ।
Verse 22
ततः कार्याणि संसिद्ध्यै तानि वै भुक्तिमुक्तये
ଏହେତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କରିବା ଉଚିତ—ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଉଭୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ।
Frequently Asked Questions
It indicates expiations that include subtler or more inward/initiatory modes of purification, suggesting a graded framework where remedies address not only acts but also intention and hidden faults.
By framing expiation as a disciplined method for restoring ethical order (supporting worldly stability) while also purifying the inner agent of karma (supporting liberation-oriented transformation).