Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଆଚାର-ପ୍ରକରଣ ସମାପ୍ତି ପରେ ସହସା ଦ୍ରବ୍ୟଶୁଦ୍ଧିକୁ ଆଣେ—ଅଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ କିପରି ପୁଣି କ୍ରିୟା-ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର ଦ୍ରବ୍ୟଭେଦରେ ଶୁଦ୍ଧିବିଧି ଦେଖାନ୍ତି: ମାଟିର ପାତ୍ର ପୁନଃ ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ/ପୋଡ଼ାଇ, ତାମ୍ର ଅମ୍ଲଜଳରେ, କାଂସ୍ୟ ଓ ଲୋହା କ୍ଷାର ଦ୍ରାବଣରେ, ମୋତି ପ୍ରଭୃତି ରତ୍ନ ଧୋଇଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଉପକରଣ, ପାଥର ବସ୍ତୁ, ଜଳଜ ଉତ୍ପାଦ, ଶାକସବ୍ଜି, ଦୋରି, ମୂଳ, ଫଳ, ବାଁଶ/ନଳ ଜିନିଷର ଶୁଦ୍ଧି ଗୃହ ଓ ଯଜ୍ଞ—ଦୁହିଁ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଯଜ୍ଞରେ ପାତ୍ର ମାଛିବା ଓ ସ୍ପର୍ଶ-ନିୟମରେ, ତେଲିଆ ବସ୍ତୁ ଗରମ ପାଣିରେ; ଘର ଝାଡ଼ୁ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ। ବସ୍ତ୍ର ମାଟି ଓ ପାଣିରେ, ଅନେକ ବସ୍ତ୍ର ଛିଟାଇ, କାଠ ବସ୍ତୁ ଛେନି/ରନ୍ଦାରେ; ଗଠିତ ବସ୍ତୁ ଛିଟାଇ ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଓଭରଫ୍ଲୋ/ବହାଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ପଶୁମୁଖ ଶୁଦ୍ଧି, ଭୋଜନ-ଛିଙ୍କ-ନିଦ୍ରା-ପାନ-ସ୍ନାନ ପରେ ଆଚରଣ, ସାର୍ବଜନୀନ ପଥ ପ୍ରବେଶ ପରେ ଆଚମନ, ରଜସ୍ୱଳା ଶୁଦ୍ଧିକାଳ, ମଳତ୍ୟାଗ ପରେ ମାଟିର ଗଣନା, ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ବିଶେଷ ନିୟମ, ଏବଂ ପଟ, ଲିନେନ/ତନ୍ତୁ, ମୃଗରୋମ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୋଧକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ପାଣି ଛିଟାଇ ଶୁଦ୍ଧ—ବାହ୍ୟ ଶୌଚକୁ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯୋଡ଼େ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आचाराध्यायो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः द्रव्यचुद्धिः पुष्कर उवाच द्रव्यशुद्धिं प्रवक्ष्यामि पुनःपाकेन मृण्मयं शुद्ध्येन् मूत्रपुरीषाद्यैः स्पृष्टाम्रं सुवर्णकं
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଆଚାର’ ନାମକ ଏକଶେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ଦ୍ରବ୍ୟଶୁଦ୍ଧି’ ନାମକ ଏକଶେ ଛପ୍ପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ମୁଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି କହିବି; ମାଟିପାତ୍ର ପୁନଃପାକରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ମୂତ୍ର, ପୁରୀଷ ଆଦି ସ୍ପର୍ଶିତ ତାମ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବିଧିମତେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
आवर्तितञ्चान्यथा तु वारिणाम्ल्लेन ताम्रकं क्षारेण कांस्यलोहानां मुक्तादेः क्षालनेन तु
ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରେ ତାମ୍ର ଟକା ପାଣି (ଅମ୍ଲଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ) ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; କାଂସ୍ୟ ଓ ଲୋହା କ୍ଷାର ଦ୍ରାବଣରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ମୁକ୍ତା ଆଦି ଧୋଇଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 3
अब्जानां चैव भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च शाकरज्जुमूलफलवैदलानां तथैव च
ଏହି ନିୟମ ଜଳଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁ, ପାତ୍ର-ଭାଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ପାଷାଣମୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଏବଂ ଶାକ, ରଜ୍ଜୁ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ବାଁଶ/ବେତର ଜିନିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।
Verse 4
मार्जनाद्यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि उष्णाम्बुना सस्नेहानां शुद्धिः सम्मार्जनाद्गृहे
ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଯଜ୍ଞପାତ୍ରମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ମାର୍ଜନ (ପୋଛିବା) ଏବଂ ହାତରେ (ଘସି) କରାଯାଏ। ତେଲିଆ/ଚିକ୍କଣ ବସ୍ତୁ ଉଷ୍ଣ ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଗୃହରେ ଶୁଦ୍ଧି ସମ୍ୟକ୍ ଝାଡ଼ୁ-ପୋଛା ଓ ପରିଚ୍ଛନ୍ନତାରେ ରହେ।
Verse 5
दुष्टानामिति ट शोधनान्म्रक्षणाद्वस्त्रे मृत्तिकाद्भिर्विशोधनं बहुवस्त्रे प्रोक्षणाच्च दारवाणाञ्च तक्षणात्
ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ଶୋଧନ ଓ ପୋଛିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ବସ୍ତ୍ର ମୃତ୍ତିକା ଆଦି ଓ ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଅନେକ ବସ୍ତ୍ର ପ୍ରୋକ୍ଷଣ (ଛିଟାଇବା) ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏବଂ କାଠର ବସ୍ତୁ ତକ୍ଷଣ (ଛେଣି/ରନ୍ଦା କରି ଘସିବା) ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 6
प्रोक्षणात् संहतानान्तु द्रवाणाञ्च तथोत्प्लवात् शयनासनयानानां शूर्पस्य शकटस्य च
ସଂହତ (ଏକତ୍ରିତ) ପଦାର୍ଥର ଶୁଦ୍ଧି ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଜଳର ପ୍ରୋକ୍ଷଣରେ ହୁଏ; ଦ୍ରବ ପଦାର୍ଥର ମଧ୍ୟ ଜଳକୁ ଉପରେ ଉଠାଇ/ଉତ୍ପ୍ଲବନ କରି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଶୟନ, ଆସନ, ଯାନ, ଶୂର୍ପ ଓ ଶକଟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ।
Verse 7
शुद्धिः सम्प्रोक्षणाज् ज्ञेया पलालेन्धनयोस् तथा शुद्धार्थकानाङ्कल्केन शृङ्गदन्तमयस्य च
ଶୁଦ୍ଧି ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷଣ (ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଜଳ ଛିଟାଇବା) ଦ୍ୱାରା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ପଲାଳ/ଭୁସା ଓ ଇନ୍ଧନ (କାଠ) ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଶୃଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଦନ୍ତ (ହସ୍ତିଦନ୍ତ) ନିର୍ମିତ ବସ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ୍ୟର୍ଥ ଦ୍ରବ୍ୟର କଲ୍କ (ଲେପ/ଅବଶେଷ) ଦ୍ୱାରା ଘସିଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 8
गोबालैः पलपात्राणामस्थ्नां स्याच्छृङ्गवत्तथा निर्यासानां गुडानाञ्च लवणानां च शोषणात्
ଗୋବାଳ (ଗାଈର ଲୋମ) ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ଅସ୍ଥିରୁ ପଳ-ପ୍ରମାଣର ପାତ୍ର ତିଆରି ହୋଇପାରେ; ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗସଦୃଶ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ। ନିର୍ୟାସ (ରେଜିନ), ଗୁଡ଼ ଓ ଲବଣ ଶୋଷଣ/ଶୁଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ଘନ ହୁଏ।
Verse 9
कुशुम्भकुसुमानाञ्च ऊर्णाकार्पासयोस् तथा शुद्धन्नदीगतं तोयं पुण्यन्तद्वत् प्रसारितं
କୁଶୁମ୍ଭ (କୁସୁମ) ଫୁଲ, ଉଲ୍ (ଊର୍ଣ୍ଣା) ଓ କାର୍ପାସ (କପାସ)—ଏବଂ ନଦୀରୁ ଆଣିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ—ପ୍ରସାରିତ/ଫେଲାଇ ବ୍ୟବହାର କଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପାବନ (ଶୁଦ୍ଧିକାରକ) ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 10
मुखवर्जञ्च गौः शुद्धा शुद्धमश्वाजयोर्मुखं नारीणाञ्चैव वत्सानां शकुनीनां शुनो मुखं
ଗାଈ ମୁହଁ ବ୍ୟତୀତ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀର ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଗଣ୍ୟ। ଏହିପରି ନାରୀ, ବଛଡ଼ା, ପକ୍ଷୀ ଓ କୁକୁରର ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 11
मुखैः प्रस्रवणे वृत्ते मृगयायां सदा शुचि भुक्त्वा क्षुत्वा तथा सुप्त्वा पीत्वा चाम्भो विगाह्य च
ଶରୀରର ରନ୍ଧ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଳପ୍ରବାହ ହେଲେ ଓ ଶିକାରକାଳରେ ସଦା ଶୁଚି ରହିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଭୋଜନ ପରେ, ଛିଙ୍କ ପରେ, ନିଦ୍ରା ପରେ, ଜଳ ପାନ ପରେ ଓ ଜଳରେ ଡୁବି ସ୍ନାନ କରି ପରେ ମଧ୍ୟ ଶୌଚ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 12
रथ्यामाक्रम्य चाचामेद्वासो विपरिधाय च मार्जारश् चङ्क्रमाच्छुद्धश् चतुर्य्थे ऽह्नि रजस्वला
ରାସ୍ତା/ସାର୍ବଜନୀନ ପଥରେ ପାଦ ଦେଇ ପରେ ଆଚମନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବିଲେଇ ଚାଲିଗଲେ (ଯେଉଁଥିରେ ଚାଲିଛି) ତାହା ଶୁଦ୍ଧ ମନାଯାଏ। ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ ଚତୁର୍ଥ ଦିନେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 13
स्नाता स्त्री पञ्चमे योग्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः
ସ୍ନାନ କରି ପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ପଞ୍ଚମ ଦିନେ (ଆଚାର-କର୍ମରେ) ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ସେ ଦେବକର୍ମ ଓ ପିତୃକର୍ମ—ଉଭୟରେ ଅଧିକାରିଣୀ। ମଳତ୍ୟାଗ ପରେ ଶୌଚ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ମୃତ୍ତିକା, ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ ପରେ ଦଶ, ଉଭୟ ସହିତ ହେଲେ ସାତ ମୃତ୍ତିକା ନେବା ଉଚିତ।
Verse 14
एकां लिङ्गे मृदं दद्यात् करयोस्त्रिद्विमृत्तिकाः ब्रह्मचारिवनस्थानां यतीनाञ्च चतुर्गुणं
ଲିଙ୍ଗରେ ଏକ ମୃଦା ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ହାତରେ କ୍ରମେ ତିନି ଓ ଦୁଇ ମୃତ୍ତିକା। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଯତି (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରମାଣ ଚତୁର୍ଗୁଣ।
Verse 15
श्रीफलैर् अंशुपट्टानां क्षौमाणाङ्गौरसर्षपैः शोधनाभ्युक्षणाद्वस्त्रे इति घ , ङ च शुद्धिः पर्युक्ष्य तोयेन मृगलोम्नां प्रकीर्तिता
ଅଂଶୁପଟ୍ଟ (ରେଶମ) ବସ୍ତ୍ର ଶ୍ରୀଫଳ (ନଡ଼ିଆ) ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; କ୍ଷୌମ (ତିସି/ଶଣ) ବସ୍ତ୍ର ଗୌର-ସର୍ଷପ (ଧଳା ସୋରିଷ) ଦ୍ୱାରା—ଶୋଧନ କରି ଓ ପବିତ୍ର ଜଳ ଛିଟାଇ—ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ମୃଗଲୋମ (ହରିଣ ଲୋମ) ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳ ଛିଟାଇଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 16
पुष्पाणाञ्च फलानाञ्च प्रोक्षणाज्जलतो ऽखिलं
ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ (ଛିଟା) ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
It specifies substance-by-substance purification methods (re-firing earthenware; acidulated water for copper; alkali for bronze/iron; washing for pearls; hot water for greasy items; planing for wood; sprinkling for compacted items; overflow for liquids) and gives numeric clay counts for post-excretion cleansing, including increased quantities for brahmacārins, vānaprasthas, and renunciants.
By codifying śauca as actionable discipline in both yajña and household life, it protects ritual efficacy and ethical order; external purification (materials, spaces, bodies) is presented as a prerequisite for eligibility in divine and ancestral rites and as a support for inner restraint and dharmic living.