Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୃହସ୍ଥାଚାର ପରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟାଶ୍ରମ-ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଧର୍ମକୁ ଜୀବନଚକ୍ରର ଶିକ୍ଷାକ୍ରମ ଭାବେ ଦେଖାଇ ସମାଜର ସତତା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ସୁରକ୍ଷା କୁହାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ଋତୁରାତ୍ରିର ନିୟମ ଏବଂ ଗର୍ଭାଧାନ/ଗର୍ଭସଂସ୍କାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧି ଅଛି। ପରେ ଜନ୍ମସଂସ୍କାର—ସୀମନ୍ତ, ଜାତକର୍ମ, ନାମକର୍ମ—ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାର ନାମକରଣ ପ୍ରଥା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାପରେ ଚୂଡାକର୍ମ ଆଦି, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବୟସସୀମା ଅନୁଯାୟୀ ଉପନୟନ କାଳ; ଛାତ୍ରର ମେଖଲା, ଅଜିନ, ଦଣ୍ଡ, ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ ଇତ୍ୟାଦିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦିଆଯାଇଛି। ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଶୌଚ, ସଦାଚାର, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସନା—ଶିକ୍ଷା ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ଭୋଜନ ଦିଗ-ପ୍ରତୀକ, ନିତ୍ୟ ଆହୁତିସଦୃଶ ଶାସନ, ଏବଂ ଭୋଗବିଲାସ, ହିଂସା, ପରନିନ୍ଦା, ଅଶ୍ଳୀଳ ବାକ୍ୟର ନିଷେଧ ଅଛି। ଶେଷରେ ବେଦସ୍ୱୀକାର, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ସମାବର୍ତ୍ତନସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟକୁ ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନ ସହ ନୈତିକ ସଂଯମ ଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନବ୍ରତ ଭାବେ ସମାପ୍ତ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहस्थवृत्तयो नाम व्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ब्रह्मचर्याश्रमधर्मः पुष्कर उवाच धर्ममाश्रमिणां वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु षोडशर्तुनिशा स्त्रीणामाद्यस्तिस्रस्तु गर्हिताः
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଗୃହସ୍ଥବୃତ୍ତୟଃ’ ନାମକ ଏକଶେ ବାଉନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ଏକଶେ ତେପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟାଶ୍ରମଧର୍ମ’ ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ଆଶ୍ରମସ୍ଥମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ମୁଁ କହିବି; ଶୁଣ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଷୋଳ ‘ଋତୁ-ରାତ୍ରି’ (ଉର୍ବର ରାତ୍ରି) ଅଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମ ତିନିଟି ନିନ୍ଦିତ।
Verse 2
व्रजेद्युग्मासु पुत्रार्थी कर्माधानिकमिष्यते गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने सवनं स्पन्दनात् पुरा
ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ପୁରୁଷ (ଋତୁକାଳର) ଯୁଗ୍ମ ରାତ୍ରିରେ (ପତ୍ନୀଙ୍କୁ) ସମୀପ କରୁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗର୍ଭାଧାନ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ‘ଆଧାନିକ କର୍ମ’ ବିହିତ। ଗର୍ଭର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଜାଣିବାକୁ, ଭ୍ରୂଣସ୍ପନ୍ଦନ (ସ୍ପନ୍ଦନ) ଅନୁଭବ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ‘ସବନ’ (ନିୟତ ଅନୁଷ୍ଠାନ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तं पुत्रीयं नामभं शुभं अच्छिन्ननाड्यां कर्तव्यं जातकर्म विचक्षणैः
ଷଷ୍ଠ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମ ମାସରେ ସୀମନ୍ତ-ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସନ୍ତାନଦାୟକ ଶୁଭ ନାମ ଦେବା ଉଚିତ। ନାଭିନାଡ଼ୀ ଅଛିନ୍ନ ଥିବାବେଳେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଜାତକର୍ମ କରିବେ।
Verse 4
अशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते शर्मान्तं ब्राह्मस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य तु
ଅଶୌଚ କାଳ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ନାମକର୍ମ (ନାମକରଣ) କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ‘-ଶର୍ମନ୍’ ଅନ୍ତ ନାମ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ‘-ବର୍ମନ୍’ ଅନ୍ତ ନାମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 5
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः शर्मान्तं ब्रह्मणस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य च
ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ‘-ଗୁପ୍ତ’ କିମ୍ବା ‘-ଦାସ’ ଯୁକ୍ତ ନାମ ପ୍ରଶସ୍ତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ‘-ଶର୍ମନ୍’ ଅନ୍ତ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ‘-ବର୍ମନ୍’ ଅନ୍ତ ନାମ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 6
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः बालं निवेदयेद्भर्त्रे तव पुत्रो ऽयमित्युत
ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ‘-ଗୁପ୍ତ’ କିମ୍ବା ‘-ଦାସ’ ପ୍ରକାର ନାମ ପ୍ରଶସ୍ତ। ପରେ ଶିଶୁକୁ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି—“ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର” ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
Verse 7
यथाकुलन्तु चूडाकृद् ब्राह्मणस्योपनायनं गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे गर्भादेकादशे नृपे
କୁଳାଚାର ଅନୁସାରେ ଚୂଡାକର୍ମ (ମୁଣ୍ଡନ) କରିବା ଉଚିତ। ହେ ନୃପ! ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପନୟନ ଗର୍ଭଗଣନାର ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ—କିମ୍ବା ଜନ୍ମଗଣନାର ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ—ଅଥବା ଗର୍ଭରୁ ଏକାଦଶ ବର୍ଷରେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
गर्भात्तु द्वादशे वैश्ये षोडशाब्दादितो न हि मुञ्जानां वल्कलानान्तु क्रमान्मौज्ज्याः प्रकीर्तिताः
ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଗର୍ଭଗଣନା ଅନୁସାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ ଉପନୟନ କରିବା ଉଚିତ; ଷୋଡଶ ବର୍ଷରୁ ଆରମ୍ଭ କରି (ତାହା ପରେ) କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କ୍ରମେ ମୌଞ୍ଜୀ (ପବିତ୍ର ମେଖଳା) ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ଓ ବଲ୍କଳ-ତନ୍ତୁରୁ ନିର୍ମିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 9
मार्गवैयाध्रवास्तानि चर्माणि व्रतचारिणां पर्णपिप्पलविल्वानां क्रमाद्दण्डाः प्रकीर्तिताः
ବ୍ରତଚାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃଗ (ହରିଣ) ଓ ବ୍ୟାଘ୍ର (ବାଘ) ଚର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏବଂ କ୍ରମେ ଦଣ୍ଡ ପର୍ଣ (ପଲାଶ), ପିପ୍ପଲ (ଅଶ୍ୱତ୍ଥ) ଓ ବିଲ୍ୱ ବୃକ୍ଷର କାଠରୁ ନିର୍ମିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 10
केशदेशललाटास्यतुल्याः प्रोक्ताः क्रमेण तु अवक्राः सत्वचः सर्वे नाविप्लुष्टास्तु दण्डकाः
ସେହି ଦଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ କେଶ-ପ୍ରଦେଶ, ଲଲାଟ ଓ ମୁଖର ପ୍ରମାଣ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ଦଣ୍ଡ ସିଧା, ଦୃଢ଼ ଛାଲ ସହିତ ହେବା ଉଚିତ; ଦଣ୍ଡକ ଫୋସା ପଡ଼ିଥିବା କିମ୍ବା ଜଳିଥିବା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 11
वासोपवीते कार्पासक्षौमोर्णानां यथाक्रमं आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षितं
ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉପବୀତ ବିଷୟରେ କ୍ରମେ କାର୍ପାସ (କପାସ), କ୍ଷୌମ (ଲିନେନ/ଶଣ) ଓ ଊର୍ଣ୍ଣ (ଉଲ) ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ କଥାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ‘ଭବତ୍’ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନସୂଚକ ସମ୍ବୋଧନ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Verse 12
प्रथमं तत्र भ्हिक्षेत यत्र भिक्षा ध्रुवं भवेत् स्त्रीणाममन्त्रतस्तानि विवाहस्तु समन्त्रकः
ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁଠାରେ ଭିକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ମିଳେ ସେଠାରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଉଚିତ। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସ୍କାରଗୁଡ଼ିକ ବେଦମନ୍ତ୍ର ବିନା କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବିବାହ ମନ୍ତ୍ରସହିତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
उपनीय गुरुः शिष्यं सिक्षयेच्छौचमादितः आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च
ଉପନୟନ କରାଇ ଗୁରୁ ପ୍ରଥମେ ଶିଷ୍ୟକୁ ଶୌଚନିୟମ, ସଦାଚାର, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା ଶିଖାଇବେ।
Verse 14
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः श्रियं प्रत्यङ्मुखी भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः
ପୂର୍ବମୁଖେ ଭୋଜନ କଲେ ଆୟୁଷ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣମୁଖେ ଯଶ, ପଶ୍ଚିମମୁଖେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଉତ୍ତରମୁଖେ ଭୋଜନ କଲେ ଋତ—ଧର୍ମାନୁକୂଳ ସତ୍ୟ-ଶୃଙ୍ଖଳା—ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 15
सायं प्रातश् च जुहुयान् नामेध्यं व्यस्तहस्तकं मधु मांस जनैः सार्धं गीतं नृत्यञ्च वै त्यजेत्
ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃକାଳେ ହୋମ କରିବ; ଏବଂ ଅପବିତ୍ରତା, ଅସ୍ଥିର ହାତରେ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁଚିତ କର୍ମ, ମଧୁ ଓ ମାଂସ, ଭୋଗାସକ୍ତିରେ ଲୋକସଙ୍ଗ, ଏବଂ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବ।
Verse 16
नृत्यञ्च वर्जयेदिति ख , ग , घ , ङ , छ , ञ , ट च सायं प्रातश्चेत्यादिः, नृत्यञ्च वै त्यजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति हिंसाम्परापवादं च अश्लीलं च विशेषतः दण्डादि धारयेन्नष्टमप्सु क्षिप्त्वान्यधारणं
‘ନୃତ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବ’—ଏହି ପାଠ କିଛି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ମିଳେ; ‘…ଏବଂ ନୃତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବ’ ଶେଷ ପାଠ ଜ-ପୁସ୍ତକରେ ନାହିଁ। ବିଶେଷତଃ ହିଂସା, ପରନିନ୍ଦା ଓ ଅଶ୍ଳୀଳତା ତ୍ୟାଗ କରିବ। ଦଣ୍ଡ ଆଦି ଧାରଣ କରିପାରେ; ହରାଇଲେ ତାହାକୁ ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ କରି ଅନ୍ୟଟି ଧାରଣ କରିବ।
Verse 17
वेदस्वीकरणं कृत्वा स्रायाद्वै दत्तदक्षिणः
ବେଦ-ସ୍ୱୀକାର (ଔପଚାରିକ ଗ୍ରହଣ) କରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପରେ ସମାପନ-କର୍ମରୂପେ ସ୍ନାନ କରିବ।
Frequently Asked Questions
It specifies saṃskāra sequencing and technical constraints—timing for sīmanta and upanayana, varṇa-linked naming suffixes, and standardized materials and quality-controls for the student’s girdle, skins, and staff.
By treating disciplined study, purity, sandhyā worship, and restraint as a single vow-structure: regulated conduct stabilizes the senses, supports Vedic learning, and aligns daily life with ṛta/dharma, thereby serving both social duty and liberation.