Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ପ୍ରକରଣ ଆରମ୍ଭ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ। ‘ବଧ’ ମାନେ ପ୍ରାଣବିୟୋଗ (ମୃତ୍ୟୁ) ଘଟାଇବାକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଯେକୌଣସି କର୍ମ ବୋଲି ସେ ପରିଭାଷା ଦିଅନ୍ତି। ଦୋଷ କେବଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହତ୍ୟାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ—ହତ୍ୟା କରାଇବା, ସଂଯୁକ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରକର୍ମରେ ଦଳୀୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ଏବଂ ପରୋକ୍ଷ କାରଣ ହେବା (ନିର୍ଯାତନା/ବାଧ୍ୟତାରୁ ପ୍ରେରିତ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ସହିତ) ମଧ୍ୟ, ବିଶେଷତଃ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ରୂପେ, ମହାପାତକ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ପରେ ଦେଶ, କାଳ, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଅପରାଧର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟର ନୀତି ଦିଆଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣବଧ ପାଇଁ ମହାପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା-ଚିହ୍ନଧାରଣ ସହ ଭିକ୍ଷାଜୀବନ, ଏବଂ ଆଚରଣାଧାରିତ ହ୍ରାସ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ବଳତା (ବୃଦ୍ଧ, ନାରୀ, ଶିଶୁ, ରୋଗୀ) ଅନୁସାରେ ଦଣ୍ଡକ୍ରମ, ଗୋହତ୍ୟା, ଆଘାତ, ଉପକରଣରୁ ଅକସ୍ମାତ ମୃତ୍ୟୁ ଇତ୍ୟାଦିର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଶୌଚ-ଅଶୌଚ/ଭୋଜନଦୂଷଣ, ମଦ୍ୟାଦି ନିଷିଦ୍ଧ ସେବନ, ଚୋରିରେ ପ୍ରତିଦାନ-ରାଜଦଣ୍ଡ ନ୍ୟାୟ, ଏବଂ ଗୁରୁତଲ୍ପାଦି କାମଦୋଷରେ ମୃତ୍ୟୁପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କିମ୍ବା ବହୁମାସ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ସମଗ୍ରରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ମାପ ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଔଷଧ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वपापप्रायश्चित्ते पापनाशनस्तोत्रं नाम द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तं अग्निर् उवाच प्रायश्चित्तं ब्रह्णोक्तं वक्ष्ये पापोपशान्तिदं स्यात् प्राणवियोगफलो व्यापारो हननं स्मृतं
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ସର୍ବପାପ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପ୍ରକରଣାନ୍ତର୍ଗତ ‘ପାପନାଶନ ସ୍ତୋତ୍ର’ ନାମକ ଏକଶେ ବାହାତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟକ ଏକଶେ ତେୟାତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା କଥିତ, ପାପଶାନ୍ତିକର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମୁଁ କହିବି। ଯେ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରାଣବିୟୋଗ (ମୃତ୍ୟୁ) ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ହନନ’ (ବଧ) ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 2
रागाद् द्वेषात् प्रमादाच्च स्वतः परत एव वा ब्राह्मणं घातयेद्यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः
ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ପ୍ରମାଦରୁ—ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଘାତକ ହୁଏ।
Verse 3
बहूनामेककार्याणां सर्वेषां शस्त्रधारिणां यद्येको घातकस्तत्र सर्वे ते घातकाः स्मृताः
ଅନେକ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏକେଇ ସଂଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଯଦି ଘାତକ ହୁଏ, ତେବେ ସମସ୍ତେ ଘାତକ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 4
आक्रोशितस्ताडितो वा धनैव्वा परिपीडितः ततः कर्माणीति ख , ग , घ , छ च यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मघातकं
ଯଦି କେହି ଗାଳି, ପିଟାମାର କିମ୍ବା ଧନବଳର ଦମନରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ—ପୂର୍ବୋକ୍ତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି—ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ଯାହାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ସେ ମରିଲା, ସେ ବ୍ରହ୍ମଘାତକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 5
औषधाद्युपकारे तु न पापं स्यात् कृते मृते पुत्रं शिष्यन्तथा भार्यां शासते न मृते ह्य् अघं
ଔଷଧ ଆଦି ଉପକାର ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ, ତାହାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେହିପରି ପୁତ୍ର, ଶିଷ୍ୟ ଓ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଶାସନ କରିବା ସମୟରେ ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ନୁହେଁ।
Verse 6
देशं कालञ्च यः शक्तिं पापञ्चावेक्ष्य यत्नतः प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता ब निष्कृतिः
ଦେଶ, କାଳ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ପାପର ସ୍ୱରୂପକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବିଚାର କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁ ନିଷ୍କୃତି କୁହାଯାଇଛି, ସେହିଟିକୁ ଯଥାବିଧି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର।
Verse 7
गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा सद्यः प्राणान् परित्यजेत् प्रास्येदात्मानमग्नौ वा मुच्यते ब्रह्महत्यया
ଗୋର ହିତରେ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ହିତରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ନିଜକୁ ନିକ୍ଷେପ କରିବା—ଏପରି ଆତ୍ମତ୍ୟାଗରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 8
शिरःकपाली ध्वजवान् भैक्षाशी कर्म वेदयन् ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात्
ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା କପାଳ (ଶିରୋକପାଳ) ଧାରଣ କରି, ଧ୍ୱଜ ବହନ କରି, ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରି, ନିଜ କର୍ମକୁ ପ୍ରକାଶ କରି, ବାରୋ ବର୍ଷ ମିତାହାର କଲେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 9
षड्भिर्वर्षैः शुद्धचारी ब्रह्महा पूयते नरः विहितं यदकामा मां कामात्तु द्विगुणं स्मृतं
ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ ରଖୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା ପୁରୁଷ ଛଅ ବର୍ଷରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ନିଷ୍କାମଭାବେ କରାଯାଇଥିବାଟି ହିଁ ବିହିତ; କିନ୍ତୁ କାମନାରେ କଲେ ତାହା ଦ୍ୱିଗୁଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 10
प्रायश्चित्तं प्रवृत्तस्य बधे स्यात्तु त्रिवार्षिकं ब्रह्मघ्नि क्षत्रे द्विगुणं विट्च्छूद्रे द्विगुणं त्रिधा
ହତ୍ୟା କରିବାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତିନି ବର୍ଷର ବୋଲି ବିଧିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣବଧରେ ତାହା ଦ୍ୱିଗୁଣ; କ୍ଷତ୍ରିୟବଧରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ; ଏବଂ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରବଧରେ ତାହା ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୋଇ ‘ତ୍ରିଧା’—ଅର୍ଥାତ୍ କୁହାଯାଇଥିବା କ୍ରମାନୁସାରେ ଗୁଣିତ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 11
अन्यत्र विप्रे सकलं पादोनं क्षत्रिये मतं वैश्ये ऽर्धपादं क्षत्रे स्याद्वृद्धस्त्रीबालरोगिषु
ଅନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ/ଦଣ୍ଡର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଏକ ପାଦ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) କମ୍, ବୈଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅର୍ଧ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ର, ବୃଦ୍ଧ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ରୋଗୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ଆହୁରି ମୃଦୁ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतं वैश्ये ऽष्टमांशो वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः
କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଧରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସ୍ମୃତ; ବୈଶ୍ୟ ବଧରେ ଅଷ୍ଟମାଂଶ; ଏବଂ ନିଜ ଯଥୋଚିତ ବୃତ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶୂଦ୍ର ବଧରେ ଷୋଡଶାଂଶ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 13
अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् पञ्चगव्यं पिवेद्गोघ्नो मासमासीत संयतः
ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ (ଅପ୍ରଦୁଷ୍ଟା) ସ୍ତ୍ରୀକୁ ହତ୍ୟା କଲେ ଶୂଦ୍ରହତ୍ୟା ପାଇଁ ବିହିତ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋହନ୍ତା ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପାନ କରି, ସଂଯମୀ ହୋଇ, ଏକ ମାସ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ରହିବ।
Verse 14
गोष्ठे शयो गो ऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति कृच्छ्रञ्चैवातिकृच्छ्रं वा पादह्रासो नृपादिषु
ଗୋଷ୍ଠରେ ଶୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଗୋକୁ ଅନୁସରଣ/ଅନଧିକାର ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଗୋଦାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ରାଜା ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଷୟରେ କୃଚ୍ଛ୍ର କିମ୍ବା ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଏବଂ ସହିତ ପଦହ୍ରାସ (ପଦ/ମର୍ଯ୍ୟାଦା ହାନି) ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 15
अतिवृद्धामतिकृशामतिबालाञ्च रोगिणीं न संस्कृतिरिति छ बधे ऽस्य तु इति छ हत्वा पूर्वविधानेन चरेदर्धव्रतं द्विजः
ଅତିବୃଦ୍ଧ, ଅତିକୃଶ, ଅତିଶିଶୁ କିମ୍ବା ରୋଗୀ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍କାରକ୍ରିୟା ନାହିଁ—ଏପରି କୁହାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି ଦ୍ୱିଜ ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବଧ କରେ, ତେବେ ପୂର୍ବବିଧାନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରୂପେ ଅର୍ଧବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या दद्याद्धेमतिलदिकं मुष्टिचपेटकीलेन तथा शृङ्गादिमोटने
ଯଥାଶକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ; ଏବଂ ମୁଷ୍ଟି, ଚପେଟ, କୀଳ/ଖୁଣ୍ଟିର ପ୍ରହାରରେ ହୋଇଥିବା ଆଘାତ ଓ ଶିଙ୍ଗ ଆଦି ଭାଙ୍ଗିବାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ତିଳ ଆଦି ଦାନ କରିବ।
Verse 17
लगुडादिप्रहारेण गोबधं तत्र निर्दिशेत् दमेन दामने चैव शकटादौ च योजने
ସେଠାରେ ଲଗୁଡ଼ ଆଦିର ପ୍ରହାରକୁ ‘ଗୋବଧ’ ସମାନ ଦଣ୍ଡନୀୟ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବ; ଏବଂ ‘ଦମ’ ନାମକ ଦଣ୍ଡ, ଗୋବନ୍ଧନ, ଓ ଶକଟ ଆଦିରେ ଯୋଜନାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଏକାଇ।
Verse 18
स्तम्भशृङ्खलपाशैर् वा मृते पादोनमाचरेत् काष्ठे शान्तपनं कुर्यात् प्राजापत्यन्तु लोष्ठके
ସ୍ତମ୍ଭ, ଶୃଙ୍ଖଳ କିମ୍ବା ପାଶ ଦ୍ୱାରା (ଜୀବ) ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମାଇ ଆଚରଣ କରିବ। କାଠ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଶାନ୍ତପନ ବ୍ରତ; ଲୋଷ୍ଠ/ଇଟଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବ୍ରତ କରିବ।
Verse 19
तप्तकृच्छ्रन्तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकं मार्जारगोधानकुलमण्डूकश्वपतत्रिणः
ବିଲେଇ, ଗୋଧା, ନକୁଳ, ମଣ୍ଡୂକ, କୁକୁର ଓ ପକ୍ଷୀ—ଏମାନଙ୍କ ବଧରେ, ପଥର ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବ।
Verse 20
हत्वा त्र्यहं पिवेत् क्षीरं कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् व्रतं रहस्ये रहसि प्रकाशे ऽपि प्रकाशकं
ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ ତିନି ଦିନ କ୍ଷୀର ପିବ; ଏବଂ କୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବ—ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଦୋଷକୁ ଗୁପ୍ତରେ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ ଶୋଧନ କରେ।
Verse 21
प्राणायामशतं कार्यं सर्वपापापनुत्तये पानकं द्राक्षमधुकं खार्जरन्तालमैक्षवं
ସମସ୍ତ ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଶତ ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଦ୍ରାକ୍ଷା, ମଧୂକ, ଖାର୍ଜୁର, ତାଳଫଳ ଓ ଇଖୁରସରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମଧୁର ପାନକ ପିବା ଉଚିତ।
Verse 22
मध्वीकं टङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजं न मद्यान्यपि मद्यानि पैष्टी मुख्या सुरा स्मृता
ମଧ୍ୱୀକ, ଟଙ୍କ-ମାଧ୍ୱୀକ, ମୈରେୟ ଓ ନାରିକେଳଜ—ଏହିମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମଦ୍ୟପାନୀୟ ସବୁ ମଦ୍ୟ ହିଁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଧାନ ‘ସୁରା’ ଧାନ୍ୟଜ ପୈଷ୍ଟୀ ମଦିରା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 23
त्रैवर्णस्य निषिद्धानि पीत्वा तप्त्वाप्यपः शुचिः कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि
ତ୍ରୈବର୍ଣ୍ଣ (ଦ୍ୱିଜ) ଯଦି ନିଷିଦ୍ଧ ପାନ କରେ, ତେବେ ତାପିତ ଜଳ ପିଇ ଶୁଚି ହୁଏ; କିମ୍ବା ଏକ ବର୍ଷ କେବଳ ଧାନ୍ୟକଣ ଭକ୍ଷଣ କରୁ, ଅଥବା ରାତିରେ ଏକଥର ପିଣ୍ୟାକ (ଖଳି) ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 24
सुरापाणापनुत्यर्थं बालवामा जटी ध्वजी अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च
ସୁରାପାନ ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ବାଳବ୍ରତୀ ଭାବେ, ବାମ-ନିୟମ ଅନୁସରି, ଜଟା ଧାରଣ କରି ଧ୍ୱଜ ବହନ କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ସୁରାସଂସ୍ପୃଷ୍ଟ ବିଣ୍ମୂତ୍ର ଭକ୍ଷଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ।
Verse 25
पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः मद्यमाण्डस्थिता आपः पीत्वा सप्तदिनं व्रती
ତିନି ଦ୍ୱିଜବର୍ଣ୍ଣ ପୁନଃ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଅର୍ହ। ମଦ୍ୟମାଣ୍ଡ (ତଳଛଟ/କ୍ଷୀରଣ) ଥିବା ଜଳ ପିଇ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ସାତ ଦିନ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁ।
Verse 26
चाण्डालस्य तु पानीयं पीत्वा स्यात् षड्दिनं व्रती चण्डालकूपभाण्डेषु पीत्वा शान्तपनं चरेत्
ଚାଣ୍ଡାଳର ପାନୀୟ ଜଳ ପିଇଲେ ଛଅ ଦିନ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଚାଣ୍ଡାଳର କୂଆ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପାତ୍ରର ଜଳ ପିଇଲେ ଶାନ୍ତପନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 27
पञ्चगव्यं त्रिरान्ते पीत्वा चान्त्यजलं द्विजः मत्स्यकण्टकशम्बूकशङ्खशुक्तिकपर्दकान्
ଦ୍ୱିଜ ନିୟତ କାଳର ଶେଷରେ ତିନିଥର ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପିଇ ଏବଂ ଅନ୍ତ୍ୟଜ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି, ମାଛର କାଣ୍ଟା/ହାଡ଼, ଶମ୍ବୂକ, ଶଙ୍ଖ, ଶୁକ୍ତିକା (ଓଇଷ୍ଟର ଖୋଲ) ଓ କପର୍ଦକ (କୌଡ଼ି)ର (ଭକ୍ଷଣ/ସ୍ପର୍ଶ) ଦୋଷର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରେ।
Verse 28
पीत्वा नवोदकं चैव पञ्चगव्येन शुद्ध्यति शवकूपोदकं पीत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति
ନବୋଦକ (ତାଜା ଜଳ) ପିଇଲେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ସେବନରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଶବକୂପର ଜଳ ପିଇଲେ ତିନି ରାତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 29
अन्त्यावसायिनामन्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् आपत्काले शूद्रगृहे मनस्तापेन शुद्ध्यति
ଅନ୍ତ୍ୟାବସାୟୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ନ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଆପତ୍କାଳରେ ଶୂଦ୍ର ଘରେ (ଭୋଜନ କଲେ) କେବଳ ମନସ୍ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 30
शूद्रभाजनभुक् विप्रः पञ्चगव्यादुपोषितः कन्दुपक्वं स्नेहपक्वं स्नेहं च दधिशक्तवः
ଶୂଦ୍ରର ପାତ୍ରରୁ ଭୋଜନ କରିଥିବା ବିପ୍ର ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଆଧାରରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। (ଅନୁମତ ଆହାର) ଉବା ହୋଇଥିବା କନ୍ଦମୂଳ, ଘିଅରେ ପକା ଖାଦ୍ୟ, ଘିଅ, ଏବଂ ଦହି-ମିଶ୍ରିତ ସତ୍ତୁ/ଯବାଗୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ।
Verse 31
शूद्रादनिन्द्यान्येतानि गुडक्षीररसादिकं अस्नातभुक् चोपवासी दिनान्ते तु जपाच्छुचिः
ଶୂଦ୍ରଠାରୁ ଗୁଡ଼, କ୍ଷୀର, ଫଳରସ ଆଦି ଗ୍ରହଣ କରିବା ନିନ୍ଦ୍ୟ ନୁହେଁ। ସ୍ନାନ ନକରି ଭୋଜନ କରିଥିଲେ ଉପବାସ କରି, ଦିନାନ୍ତେ ଜପଦ୍ୱାରା ଶୁଚି ହେବା ଉଚିତ।
Verse 32
मूत्रोच्चार्यशुचिर्भुक्त्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति केशकीटावपन्नं च पादस्पृष्टञ्च कामतः
ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ ପରେ ଅଶୁଚି ଅବସ୍ଥାରେ ଭୋଜନ କଲେ, ତିନି ରାତିରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏହିପରି କେଶ କିମ୍ବା କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଓ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ପାଦସ୍ପର୍ଶିତ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୋଷଯୁକ୍ତ।
Verse 33
भ्रूणघ्नावेक्षित्तं चैव सस्पृष्टं वाप्युदक्यया काकाद्यैर् अवलीढं च शुनासंस्पृष्टमेव च
ଭ୍ରୂଣଘାତୀ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା, ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପୃଷ୍ଟ, କାକ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଚାଟା, କିମ୍ବା କୁକୁର ସଂସ୍ପର୍ଶିତ ଖାଦ୍ୟ/ନୈବେଦ୍ୟ—ଏସବୁକୁ ଦୂଷିତ ମନାଯିବ।
Verse 34
गवाद्यैर् अन्नमाघ्रातं भुक्त्वा त्र्यहमुपावसेत् रेतोविण्मूत्रभक्षी तु प्राजापत्यं समाचरेत्
ଗାଈ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ କରାଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେ ରେତଃ, ବିଷ୍ଠା କିମ୍ବା ମୂତ୍ର ଭକ୍ଷଣ କରିଛି, ସେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଚରଣ କରୁ।
Verse 35
चान्द्रायण नवश्राद्धे पराको मासिके मतः पक्षत्रये ऽतिकृच्छ्रं स्यात् षण्मासे कृच्छ्रमेव च
ନବଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୋଷ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ମନାଯାଇଛି। ମାସିକ କର୍ମଦୋଷ ପାଇଁ ପରାକ। ତିନି ପକ୍ଷ ଯାଏଁ ଚାଲିଲେ ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର, ଛଅ ମାସ ହେଲେ କେବଳ କୃଚ୍ଛ୍ର।
Verse 36
आब्दिके पादकृच्छ्रं स्यादेकाहः पुनराव्दिके पूर्वेद्युर्वार्षिकं श्राद्धं परेद्युः पुनराव्दिकं
ଆବ୍ଦିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ‘ପାଦକୃଚ୍ଛ୍ର’ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧିତ; ପୁନରାବ୍ଦିକରେ ଏକଦିନିଆ ଉପବାସ। ପୂର୍ବଦିନେ ବାର୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ପରଦିନେ ପୁନଃ ପୁନରାବ୍ଦିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 37
निषिद्धभक्षणे भुक्ते प्रायश्चित्तमुपोषणं भूस्तृणं लशुनं भुक्त्वा शिशुकं कृच्छ्रमाचरेत्
ନିଷିଦ୍ଧ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ଉପବାସ। ମାଟି, ଘାସ କିମ୍ବା ରସୁଣ ଖାଇଲେ ‘ଶିଶୁକ’ କୃଚ୍ଛ୍ର ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 38
लशुनं गृञ्जनं भुक्त्वेति ङ शिशुकृच्छ्रं समाचरेदिति ख अभोज्यानान्तु भुक्त्वान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च जग्ध्वा मांसमभक्ष्यञ्च सप्तरात्रं पयः पिवेत्
ରସୁଣ କିମ୍ବା ପିଆଜ ଖାଇଲେ ‘ଶିଶୁ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଅଭୋଜ୍ୟ ଅନ୍ନ, ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ରର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ, ଅଥବା ନିଷିଦ୍ଧ ମାଂସ ଖାଇଲେ ସପ୍ତରାତ୍ର କେବଳ ଦୁଧ ପିଇବ।
Verse 39
मधु मांसञ्च यो ऽश्नीयाच्छावं सूतकमेव वा प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं ब्रह्मचारी यतिर्व्रती
ଯେ ମଧୁ ଓ ମାଂସ ଖାଏ, କିମ୍ବା ଶାବ/ସୂତକ ଅଶୌଚରେ (ଭୋଜନ) କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ-ଯତି ପରି ବ୍ରତୀ ହୋଇ ‘ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କୃଚ୍ଛ୍ର’ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଚରଣ କରିବ।
Verse 40
अन्ययेन परस्वापहरणं स्तेयमुच्यते मुसलेन हतो राज्ञा स्वर्णस्तेयी विशुद्ध्यति
ଅନ୍ୟାୟରେ ପରର ସମ୍ପତ୍ତି ଅପହରଣ କରିବାକୁ ‘ସ୍ତେୟ’ (ଚୋରି) କୁହାଯାଏ। ସୁବର୍ଣ୍ଣଚୋରକୁ ରାଜା ମୁସଳରେ ହତ କଲେ, ସେ (ସେହି ପାପରୁ) ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 41
अधःशायी जटाधारी पर्णमूलफलाशनः एककालं समश्नानो द्वादशाब्दे विशुद्ध्यति
ଯେ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରେ, ଜଟାଧାରୀ ହୁଏ, ପତ୍ର‑ମୂଳ‑ଫଳ ଭୋଜନ କରେ ଏବଂ ଦିନକୁ ଏକବାର ମିତାହାର କରେ—ସେ ଏହି ନିୟମରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 42
रुक्मस्तेयी सुरापश् च ब्रह्महा गुरुतल्पगः स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा कृच्छ्रञ्चाब्दं चरेन्नरः
ସୁନା ଚୋର, ସୁରାପାନକାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା ଓ ଗୁରୁଶୟ୍ୟା‑ଲଂଘକ—ଚୋରି କରି ସୁରା ପିଇଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷ ‘କୃଚ୍ଛ୍ର’ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च अयस्कांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक्
ମଣି, ମୁକ୍ତା, ପ୍ରବାଳ, ତାମ୍ର, ରଜତ, ଲୋହ, କାଂସ୍ୟ ଓ ପଥର—ଏହାଙ୍କ (ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ) ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ‘କଣାନ୍ନ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସରଳ ଧାନ୍ୟାହାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 44
मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च वापीकूपतडागानां शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतं
ମନୁଷ୍ୟ ହରଣ, ସ୍ତ୍ରୀ ହରଣ, କ୍ଷେତ୍ର କିମ୍ବା ଗୃହ ହରଣ/ଚୋରି, ଏବଂ ବାପୀ‑କୂପ‑ତଡାଗ (କୂଆ‑ବାଉଳି‑ପୋଖରୀ) ଇତ୍ୟାଦିରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ‘ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ’ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସ୍ମୃତ।
Verse 45
भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं
ଭକ୍ଷ୍ୟ‑ଭୋଜ୍ୟ ଅପହରଣ (କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ରତା), ଏବଂ ଯାନ, ଶୟ୍ୟା, ଆସନ, ତଥା ପୁଷ୍ପ‑ମୂଳ‑ଫଳ ମାମଲାରେ—ଶୋଧନ ‘ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ’ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
तृणकाष्ठद्रुमाणाञ्च शुष्कान्नस्य गुडस्य च चेलचर्मामिषाणाञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनं
ଯଦି କେହି ତୃଣ, କାଷ୍ଠ, ଦ୍ରୁମାଦି (ଅଶୁଚି ପଦାର୍ଥ), ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଅନ୍ନ, ଗୁଡ଼, ତଥା ବସ୍ତ୍ର, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ କିମ୍ବା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ତିନି ରାତି ଅଭୋଜନ (ଉପବାସ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 48
पितुः पत्नीञ्च भगिनीमाचार्यतनयान्तथा आचार्याणीं सुतां स्वाञ्च गच्छंश् च गुरुतल्पगः
ଯେ ପୁରୁଷ ପିତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ନିଜ ଭଗିନୀ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟାଣୀ, ନିଜ କନ୍ୟା କିମ୍ବା ନିଜ ମାତା ସହ ଗମନ କରେ, ସେ ‘ଗୁରୁତଳ୍ପଗ’ (ଗୁରୁଶୟ୍ୟା-ଲଂଘକ) କୁହାଯାଏ।
Verse 49
गुरुतल्पे ऽभिभाष्यैनस्तप्ते पच्यादयोमये शूमीं ज्वलन्तीञ्चाश्लिष्य मृतुना स विशुद्ध्यति
ଗୁରୁତଳ୍ପ-ଲଂଘନ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ତାକୁ ତପ୍ତ ଲୋହାରେ ଦଗ୍ଧ (ପଚାଇ) କରାଯିବ; ଏବଂ ଜ୍ୱଲନ୍ତ ଲୋହାର ସ୍ତ୍ରୀ-ପ୍ରତିମାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 50
चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यस्य गुरुतल्पगः एवमेव विधिं कुर्याद् योषित्सु पतितास्वपि
ଅଥବା ଗୁରୁତଳ୍ପଗ ପୁରୁଷ ତିନି ମାସ ଧରି ତିନିଟି ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁ; ଏବଂ ପତିତା ନାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକେଇ ବିଧି (ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 51
यत् पुंसः परदारेषु तच्चैनां कारयेद्व्रतं रेतः सिक्त्वा कुमारीषु चाण्डालीषु सुतासु च
ପରଦାରଗମନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଯେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ବ୍ରତ ବିହିତ, ସେହି ବ୍ରତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କରାଯାଉ—ଯେତେବେଳେ ସେ କୁମାରୀ, ଚାଣ୍ଡାଳୀ ନାରୀ ଓ ନିଜ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରେତଃ (ବୀର୍ୟ) ସିଞ୍ଚନ କରାଇଥାଏ।
Verse 52
सपिण्डापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः
ସପିଣ୍ଡା ନାରୀ, ପୁତ୍ରର ପତ୍ନୀ କିମ୍ବା ବହୁ ସହ ଅନୈତିକ ସମ୍ଭୋଗ କଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ହିଁ ବିଧିତ; କାରଣ ଦ୍ୱିଜ ଏକ ରାତି ମାତ୍ର ବୃଷଳୀ-ସେବନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମହାପାପ ସମାନ ଦୋଷ ପାଏ।
Verse 53
तद्भैक्ष्यभुग् जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर् व्यपोहति पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्यागमे तथा
ସେ ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇ ନିତ୍ୟ ଜପ କରି ତିନି ବର୍ଷରେ ସେହି ପାପ ନାଶ କରେ—ପିତୃବ୍ୟର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଗମନ କରିବାରୁ ଓ ଭାଇର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଗମନ କରିବାରୁ ଯେ ଦୋଷ ହୁଏ।
Verse 54
चाण्डालीं पुक्कसीं वापि स्नुषाञ्च भगिनीं सखीं मातुः पितुः स्वसारञ्च निक्षिप्तां शरणागतां
ଚାଣ୍ଡାଳୀ ହେଉ କି ପୁକ୍କସୀ, କିମ୍ବା ବହୁ, ଭଉଣୀ, ସଖୀ, ତଥା ମାତା କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କ ଭଉଣୀ—ଯେ ନାରୀ ତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ଶରଣାଗତ ଭାବେ ଆସେ, ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 55
मातुलानीं स्वसारञ्च सगोत्रामन्यमिच्छतीं शिष्यभार्यां गुरोर्भार्यां गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत्
ମାତୁଲାନୀ (ମାମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ), ନିଜ ଭଉଣୀ, ସଗୋତ୍ର ନାରୀ, ଶିଷ୍ୟର ପତ୍ନୀ କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ସମ୍ଭୋଗ କଲେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
It defines killing as any act whose result is prāṇa-viyoga—separation of the life-breath—emphasizing outcome-based culpability alongside agency (direct or indirect).
The expiation should be prescribed after assessing deśa (place), kāla (time), śakti (capacity), and the specific nature/weight of the sin, selecting the stated niṣkṛti appropriate to that case.
The chapter repeatedly deploys Kṛcchra/Ati-kṛcchra/Tapta-kṛcchra, Prājāpatya, Parāka, and Cāndrāyaṇa, along with pañcagavya, fasting, japa, and prāṇāyāma as modular tools.