Adhyaya 165

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नवग्रहहोमो नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्त्यधिकशततमो ऽध्यायः नानाधर्माः अग्निर् उवाच ध्येय आत्मा स्थितो यो ऽसौ हृदये दीपवत् प्रभुः अनन्यविषयं कृत्वा मनो बुद्धिस्मृतीन्द्रियं

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ନବଗ୍ରହହୋମ’ ନାମକ ୧୬୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୧୬୫ତମ ‘ନାନାଧର୍ମ’ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ହୃଦୟରେ ଦୀପ ପରି ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରଭୁ-ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ମୃତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ବିଷୟରୁ ହଟାଇ ଏକାଗ୍ର କରି।

Verse 2

श्राद्धन्तु ध्यायिने देयं गव्यं दधि घृतं पयः प्रियङ्गवो मसूराश् च वार्ताकुः कोद्रवो न हि

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଧ୍ୟାନଶୀଳ ପାତ୍ରକୁ ଦେବା ଉଚିତ—ଗବ୍ୟ ପଦାର୍ଥ: ଦହି, ଘିଅ ଓ କ୍ଷୀର; ସହିତ ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଧାନ୍ୟ ଓ ମସୁର ଡାଲି। କିନ୍ତୁ ବାର୍ତ୍ତାକୁ (ବେଗୁନ) ଓ କୋଦ୍ରବ (ମୋଟା ମିଲେଟ) ନୁହେଁ।

Verse 3

सैंहिकयो यदा सूर्यं ग्रसते पर्वसन्धिषु हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया श्राद्धदानादिके ऽक्ष्या

ସିଂହିକାପୁତ୍ର ରାହୁ ପର୍ବସନ୍ଧିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରସିଲେ, ସେ ସମୟକୁ ‘ହସ୍ତିଛାୟା’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଆଦି କର୍ମରେ ଏହା ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ।

Verse 4

सदा दुःस्थ इति ख , छ च मनुष्याणामिति ङ व्यापिने देयमिति ङ पित्रे चैव यदा सोमो हंसे चैव करे स्थिते तिथिर्वैवस्वतो नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु

(ସଙ୍କେତାକ୍ଷରରେ) ‘ସଦା ଦୁଃସ୍ଥ’—ଖ (ଏବଂ ଛ), ‘ମନୁଷ୍ୟାଣାମ୍’—ଙ, ଏବଂ ‘ବ୍ୟାପି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ଦେୟ’—ଙ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଆଉ, ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ‘ହଂସ’ ଓ ‘କର’ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥାଏ, ସେ ତିଥି ‘ବୈବସ୍ୱତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ତାହାର ଛାୟା କୁଞ୍ଜର (ହାତୀ)ରୂପ।

Verse 5

अग्नौकरणशेषन्तु न दद्याद्वैश्वदेविके अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दद्यात्तु दक्षिणे

ବୈଶ୍ୱଦେବ କର୍ମରେ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ପରେ ଯେ ଶେଷ ରହେ, ସେହି ହୁତଶେଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ ତାହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 6

न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा बलात्कारोपभुक्ता चेद्वैरिहस्तगतापि वा

ସ୍ତ୍ରୀ ଜାର-ସଂସର୍ଗରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବେଦକର୍ମ କରିବାରୁ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ସେ ବଳାତ୍କାରରେ ଉପଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁହସ୍ତଗତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାରେ ସେ କଳୁଷିତ ମନାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 7

सन्त्यजेद् दूषितान्नारीमृतुकाले न शुद्ध्यति य आत्मत्र्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति

ଦୂଷିତ ନାରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଋତୁକାଳ (ରଜଃକାଳ)ରେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ମନାଯାଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଏଠାରେ କୌଣସି ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’କୁ ଦେଖେ ନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ସେହିପରି ଚାଲେ ନାହିଁ।

Verse 8

ब्रह्मभूतः स एवेह योगी चात्मरतो ऽमलः विषयेन्द्रियसंयोगात् केचिद् योगं वदन्ति वै

ଏଠାରେ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଭୂତ, ଆତ୍ମାରେ ରତ ଓ ନିର୍ମଳ ପୁରୁଷ ଯୋଗୀ। ତଥାପି କେହି କେହି ବିଷୟସହ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯୋଗକୁ ‘ଯୋଗ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 9

अधर्मो धर्मबुद्ध्या तु गृहीतस्तैर् अपण्डितैः आत्मनो मनसश् चैव संयोगञ्च तथा परे

ଅପଣ୍ଡିତମାନେ ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଆତ୍ମା ଓ ମନର ଯଥାର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି।

Verse 10

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि एकीकृत्य विमुच्येत बन्धाद्योगो ऽयमुत्तमः

ମନକୁ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତିରୁ ଶୂନ୍ୟ କରି, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ଏକୀକୃତ କଲେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହିଏ ଉତ୍ତମ ଯୋଗ।

Verse 11

कुटुम्बैः पञ्चभिर्यामः षष्ठस्तत्र महत्तरः देवासुरमनुष्यैर् वा स जेतुं नैव शक्यते

ପାଞ୍ଚ କୁଟୁମ୍ବ/ଦଳ ସହିତ ଗତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଷଷ୍ଠଟି ଅଧିକ ମହତ୍ତର। ଦେବ, ଅସୁର କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ—କେହି ତାକୁ ଜିତି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 12

वहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा चाभिमुखानि वै मनस्येवेन्द्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

ସମସ୍ତ ବହିର୍ମୁଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ ମନରେ ଲୀନ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् एतज्ज्ञानञ्च ध्यानञ्च शेषो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः

ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ସଂସ୍କାରରୁ ମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ନ୍ୟସିବା। ଏହିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ; ଅନ୍ୟ ସବୁ ଗ୍ରନ୍ଥବିସ୍ତାର ମାତ୍ର।

Verse 14

चौरहस्तगतापि वेति ख , घ , ञ च द्वितीयं नानुपश्यतीति घ , ट च स जेतुं न च शक्यत इति ग , ङ च शेषा ये ग्रन्थविस्तरा इति ङ यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते कथ्यमानं तथान्यस्य हृदये नावतिष्ठते

ଚୋରର ହାତକୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ (ବଚନ) ସେହିପରି ଚିହ୍ନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ (ପ୍ରମାଣ/ସମର୍ଥନ) ଦେଖେନି, ସେ ଭ୍ରମିତ—ତାକୁ ଜିତିବା ଯାଏ ନାହିଁ। ଶେଷ ପାଠଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରନ୍ଥବିସ୍ତାର ମାତ୍ର। ଯାହା ସର୍ବଲୋକ ମାନେନି, ତାହାକୁ ‘ଅଛି’ କହିବା ବିରୋଧ; ଏଭଳି କଥା ଅନ୍ୟର ହୃଦୟରେ ରହେ ନାହିଁ।

Verse 15

असंवेद्यं हि तद् ब्रह्म कुमारी स्त्रीमुखं यथा अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा

ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ—ଯେପରି କୁମାରୀ ସ୍ତ୍ରୀମୁଖ (ଗୃହସ୍ଥ ଅନୁଭବ) ଜାଣେନି। ସେପରି ଅଯୋଗୀ ତାହା ଜାଣେନି; ଯେପରି ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଘଟକୁ ଜାଣେନି।

Verse 16

सत्र्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति

ସତ୍ରବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେଖି ଭାସ୍କର ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଚଳିଯାଏ—“ଏହିଜଣେ ମୋ ମଣ୍ଡଳକୁ ଭେଦି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।”

Verse 17

उपवासव्रतञ्चैव स्नानन्तीर्थं फलन्तपः द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत् फलं

ଉପବାସବ୍ରତ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟାର ଫଳ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜସମ୍ପାଦନ (ସେବା/ପ୍ରସାଦନ)—ବିଧିମତେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏହିଏ ଫଳରୂପ ପୁଣ୍ୟ।

Verse 18

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तपः सावित्र्यास्तु परं नास्ति पावनं परमं स्मृतः

ଏକାକ୍ଷର ହିଁ ପରବ୍ରହ୍ମ; ହେ ପରନ୍ତପ, ପ୍ରାଣାୟାମ ହିଁ ପରମ ତପ। ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ମନ୍ତ୍ରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ନାହିଁ; ସେ ପରମ ପାବନୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 19

पूर्वं स्त्रियः सुरैर् भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः भुञ्जते मानुषाः पश्चान्नैता दुष्यन्ति केनचित्

ପୂର୍ବେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ସୋମ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା—ଭୋଗିତ ହୋଇଥିଲେ; ପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ କାହାର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 20

असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत्छल्यं न मुञ्चति

ଅସବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତ୍ରୀର ଯୋନିରେ ଯେ ଗର୍ଭ ନିଷିଚିତ ହୁଏ, ସେ ଶଲ୍ୟ (ଅନ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ/ଅବଶେଷ) ନ ଛାଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଶୁଦ୍ଧ ରହେ।

Verse 21

निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः ध्यानेन सदृशन्नास्ति शोधनं पापकर्मणां

ସେ ଶଲ୍ୟ ବାହାରିଗଲା ପରେ ରଜ (ମାଟି/ଧୂଳି) ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ପାପକର୍ମର ଶୋଧନ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ସମାନ କୌଣସି ଶୋଧନ ନାହିଁ।

Verse 22

श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः

ଶ୍ୱପାକମାନଙ୍କ (ଚାଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ) ମଧ୍ୟରେ ଭୋଜନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାତା, ମନ ଧ୍ୟାନ, ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟେୟ, ହରି ହିଁ ଫଳ (ପ୍ରାପ୍ତି)।

Verse 23

अक्षयाय यतिः श्राद्धे पङ्क्तिपावनपावनः आरूढो नैष्ठिकन्धर्मं यस्तु प्रच्यवते द्विजः

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯତି ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ଭୋଜନପଙ୍କ୍ତିର ପାବନକର୍ତ୍ତା; କିନ୍ତୁ ନୈଷ୍ଠିକ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ତାହାରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେଉଥିବା ଦ୍ୱିଜ ତେଣୁ ନୁହେଁ।

Verse 24

स्वसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ग , ङ च सुसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ज , ट च स्वयं वेद्यं हि तद् ब्रह्म इति घ , ञ च प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा ये च प्रव्रजिताः पत्न्यां या चैषां वीजसन्ततिः

“ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱସଂବେଦ୍ୟ”—ଏହା ଗ, ଙ ପାଠ; “ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସୁସଂବେଦ୍ୟ”—ଏହା ଜ, ଟ ପାଠ; “ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂ ବେଦ୍ୟ”—ଏହା ଘ, ଞ ପାଠ। (ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ) ଆତ୍ମହନ୍ତା ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମୁଁ ଦେଖୁନି; ପତ୍ନୀବନ୍ଧନରେ ଥାଇ ପ୍ରବ୍ରଜିତ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ବୀଜଜ ସନ୍ତତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 25

विदुरा नाम चण्डाला जायन्ते नात्र संशयः शतिको म्रियते गृध्रः श्वासौ द्वादशिकस् तथा

ବିଦୁରା ନାମକ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚଣ୍ଡାଳୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ‘ଶତିକ’ ନାମକ ମରି ଗୃଧ୍ର ହୁଏ; ଏବଂ ‘ଶ୍ୱାସ’ ତଥା ‘ଦ୍ୱାଦଶିକ’ ହୁଏ।

Verse 26

भासो विंशतिवर्षाणि सूकरो दशभिस् तथा अपुष्पो विफलो वृक्षो जायते कण्टकावृतः

ଭାସ (ଚିଲ/ଗିଧ) କୁଡ଼ି ବର୍ଷ ବଞ୍ଚେ, ଏବଂ ସୂକର ଦଶ ବର୍ଷ। କଣ୍ଟକାବୃତ ବୃକ୍ଷ ପୁଷ୍ପହୀନ ଓ ଫଳହୀନ ଭାବେ ଜନ୍ମେ।

Verse 27

ततो दावाग्निदग्धस्तु स्थाणुर्भवति सानुगः ततो वर्षशतान्यष्टौ द्वे तिष्ठत्यचेतनः

ତାପରେ ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସାନୁଗ (ଅଙ୍କୁରସହିତ) ସ୍ଥାଣୁ (ଠୁଣ୍ଠ) ହୁଏ। ତାହାପରେ ଆଠଶେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହେ।

Verse 28

पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते ब्रह्मराक्षसः प्लवेन लभते मोक्षं कुलस्योत्सादनेन वा

ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ହୁଏ। ସେ ‘ପ୍ଲବ’ ନାମକ ଶୁଦ୍ଧିକର ପାରକ୍ରିୟାରେ କିମ୍ବା ନିଜ କୁଳୋତ୍ସାଦନରେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 29

योगमेव निषेवेतेत नान्यं मन्त्रमघापहं

କେବଳ ଯୋଗକୁ ହିଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ପାପ ହରଣ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ।