Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମକୁ ସ୍ମୃତି-ପ୍ରାମାଣ୍ୟର ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି—ମନୁଠାରୁ ପରାଶର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଆପସ୍ତମ୍ବ, ବ୍ୟାସ, ବୃହସ୍ପତି ଆଦି। ବୈଦିକ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରବୃତ୍ତି (କାମନା-ପ୍ରେରିତ କର୍ମ) ଓ ନିବୃତ୍ତି (ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ବିରକ୍ତି) ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଅହିଂସା, ଗୁରୁସେବା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହା ନିଃଶ୍ରେୟସ ଓ ଅମରତ୍ୱର ପରମ ଉପାୟ। ପରେ ବ୍ୟବହାରଧର୍ମରେ ବେଦପାଠ ପାଇଁ କାଳ-ଦେଶ ନିୟମ, ଉପାକର୍ମ-ଉତ୍ସର୍ଗ ବିଧି, ଏବଂ ଅନଧ୍ୟାୟ (ଅସ୍ଥାୟୀ ବିରତି) କାରଣର ବିସ୍ତୃତ ତାଲିକା—ମରଣାଶୌଚ, ଗ୍ରହଣ, କିଛି ତିଥି, ଗର୍ଜନ/ବାତାବରଣ ବିକ୍ଷୋଭ, ଉଲ୍କାପାତ-ଭୂକମ୍ପ, ଶବ-ଶ୍ମଶାନ କିମ୍ବା ପତିତସଂସର୍ଗ, ଅଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବାଧା; ସମୁଦାୟ ୩୭ ଅନଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଅଗ୍ନିପୁରାଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଚାରନିୟମରେ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Shlokas
Verse 1
आग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यान्तमुक्तमिति ङ , छ , ञ च इत्य् आग्नेये अशौचनिर्णय इत्य् आदिः, सत्यमानन्दमद्वयमित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति अथ द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः धर्मशास्त्रकथनं पुष्कर उवाच मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्को हारीतो ऽत्रिर्यमो ऽङिगिराः वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः
‘ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି’—ଏହି ଶବ୍ଦାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏପରି ଉକ୍ତ—ବୋଲି (ଙ, ଛ, ଞ) ପାଠଭେଦରେ ପଢ଼ାଯାଏ। ଆଗ୍ନେୟ (ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ)ରେ ଆରମ୍ଭ ‘ଅଶୌଚ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ’ ଦ୍ୱାରା; ‘ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ, ଅଦ୍ୱୟ’—ଏହି ଅନ୍ତ୍ୟପାଠ ‘ଗ’ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ନାହିଁ। ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ୧୬୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରକଥନ’। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ମନୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ହାରୀତ, ଅତ୍ରି, ଯମ, ଅଙ୍ଗିରା, ବସିଷ୍ଠ, ଦକ୍ଷ, ସଂବର୍ତ୍ତ, ଶାତାତପ ଓ ପରାଶର (ପ୍ରମାଣ) ଅଟନ୍ତି।
Verse 2
आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्ययनबृहस्पती गोतमः शङ्खलिखितौ धर्ममेते यथाब्रुवन्
ଆପସ୍ତମ୍ବ, ଉଶନସ, ବ୍ୟାସ, କାତ୍ୟାୟନ, ବୃହସ୍ପତି, ଗୌତମ, ଏବଂ ଶଙ୍ଖ ଓ ଲିଖିତ—ଏମାନେ ଧର୍ମକୁ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।
Verse 3
तथा वक्ष्ये समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्विविधङ्कर्म वैदिकं
ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି—ଶୁଣ—ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ। ବୈଦିକ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି।
Verse 4
काम्यं कर्म प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं ज्ञानपूर्वकं वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्दियाणाञ्च संयमः
କାମନାସହିତ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ପ୍ରବୃତ୍ତି; ନିବୃତ୍ତି ଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ। ବେଦାଭ୍ୟାସ, ତପ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ—ଏହିମାନେ ତାହାର ସାଧନ।
Verse 5
अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परं सर्वेषामपि चैतेषामत्मज्ञानं परं स्मृतं
ଅହିଂସା ଓ ଗୁରୁସେବା ପରମ ନିଃଶ୍ରେୟସ (ସର୍ବୋଚ୍ଚ କଲ୍ୟାଣ) କରାଏ; ତଥାପି ଏସବୁ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 6
तच्चग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्य् अमृतं ततः सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
ସେ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ର; ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଅମୃତତ୍ୱ ମିଳେ। ତେବେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଦେଖେ।
Verse 7
समम्पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति आत्मज्ञाने समे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान्
ଯେ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ସବୁକୁ ଦେଖେ ଓ ଆତ୍ମଯଜ୍ଞରୂପେ ଉପାସନା କରେ, ସେ ସ୍ୱାରାଜ୍ୟ (ଆତ୍ମଶାସନ) ପାଏ। ସେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ବେଦାଭ୍ୟାସରେ ଯତ୍ନବାନ ହେଉ।
Verse 8
एतद्द्विजन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः एतद्द्विजन्मसाग्र्यमिति ख , ङ , झ , ञ , ट च एतद्द्विजन्मसामग्रीति घ वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन्
ଏହା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର, ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର, ବିଶିଷ୍ଟ ସାମର୍ଥ୍ୟ। କେତେକ ପାଠରେ ‘ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଅଗ୍ରତା’ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ‘ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମଗ୍ରୀ’ ବୋଲି ମିଳେ। ଯେ ଵେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ, ସେ ଯେକୌଣସି ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସାମର୍ଥ୍ୟର ଅଧିକାରୀ।
Verse 9
इहैव लोके तिष्ठन् हि ब्रह्मभूयाय कल्प्यते स्वाध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रावणेन तु
ଏହି ଲୋକରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟର ଉପାକର୍ମ ଶ୍ରାବଣୀ ତିଥିରେ—ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରାବଣ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ—କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
हस्ते चौषधिवारे च पञ्चम्यां श्रावणस्य वा पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा
ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ‘ଔଷଧିବାର’ ଦିନ, ଶ୍ରାବଣ ମାସର ପଞ୍ଚମୀରେ, ପୌଷ ମାସରେ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ, କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟକା ଦିନରେ ମଧ୍ୟ—ଏହି ସମୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଭ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି।
Verse 11
जलान्ते छन्दसाङ्कुर्यादुत्सर्गं विधिवद्वहिः त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु
ଜଳକୂଳରେ ବିଧିମତେ ଛନ୍ଦସମୂହର ‘ଉତ୍ସର୍ଗ’ ବାହାରେ (ତଟରେ) କରିବା ଉଚିତ। ଶିଷ୍ୟ, ଋତ୍ୱିଜ, ଗୁରୁ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ତିନି ଦିନ ଅନଧ୍ୟାୟ (ବେଦାଧ୍ୟୟନ-ନିଷେଧ) ରହେ।
Verse 12
उपाकर्मणि चोत्सर्गं स्वशाखाश्रोत्रिये तथा सन्ध्यागर्जितनिर्घाते भूकम्पोल्कानिपातने
ଉପାକର୍ମରେ ଏବଂ (ବେଦ-)ଉତ୍ସର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ; ନିଜ ଶାଖାର ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟାପନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ; ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ବିଜୁଳିର ଗର୍ଜନ-ନିର୍ଘାତ ହେଲେ, ଭୂକମ୍ପ ହେଲେ, କିମ୍ବା ଉଲ୍କାପାତ ହେଲେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସରରେ (ଅନଧ୍ୟାୟ ଆଦିର) ନିୟମ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।
Verse 13
समाप्य वेदं ह्य् अनिशमारण्यकमधीत्य च पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके
ବେଦାଧ୍ୟୟନ ସମାପ୍ତ କରି ନିତ୍ୟ ଆରଣ୍ୟକ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଗ୍ରହଣକାଳ (ରାହୁ-ସୂତକ)ରେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 14
ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्विकं प्रतिगृह्य च पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारशूकरैः
ଋତୁସନ୍ଧି ସମୟରେ ଭୋଜନ କଲେ, କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନ/ଅର୍ପଣ গ্ৰହଣ କଲେ; ଏବଂ ପଶୁ, ବେଙ୍ଗ, ନକୁଳ, କୁକୁର, ସାପ, ବିଲେଇ, ଶୂକର ଇତ୍ୟାଦିର ସ୍ପର୍ଶଜନିତ ଅଶୌଚ ହେତୁ (ନିୟମ-ନିଷେଧ ଲାଗୁ ହୁଏ)।
Verse 15
कृतेन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रिये श्वक्रोष्टुगर्धभोलूकमासवाणर्तुनिस्वने
ମୃତ୍ୟୁ ଆସନ୍ନ ଥିବା ଅନ୍ତରାଳରେ ଦିନ-ରାତି; ଇନ୍ଦ୍ରବର୍ଷା ଓ ଅସାଧାରଣ ଉଥଳପାଥଳ ସମୟରେ; ଏବଂ କୁକୁରର ହୁଁହୁଁ, ଶିଆଳର ଚିତ୍କାର, ଗଧାର ରେଙ୍କା, ପେଚାର ଡାକ ଓ ମାସ-ବାୟୁ-ଋତୁର ଅକାଳ ଶବ୍ଦ—ଏସବୁ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 16
अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके अशुभासु च तारासु विद्युत्स्तनितसम्प्लवे
ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶବ, ଶୂଦ୍ର, ଅନ୍ତ୍ୟଜ, ଶ୍ମଶାନ କିମ୍ବା ପତିତଙ୍କ ନିକଟରେ; ଏବଂ ଅଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ବିଜୁଳି-ଗର୍ଜନ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବର୍ଷାର କୋଳାହଳରେ (କର୍ମ/ଅନୁଷ୍ଠାନ) ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 17
भुत्क्वार्द्रपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रे ऽतिमारुते पांशुवर्षे दिशान्दाहे सन्ध्यानीहारभीतिषु
ଭୋଜନ କରି ହାତ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭିଜା ଥିଲେ, କିମ୍ବା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ; ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ; ଅତି ପ୍ରବଳ ପବନରେ; ଧୂଳିବର୍ଷାରେ; ଦିଗମାନେ ଦହୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାର କୁହୁଡ଼ି ଓ ଭୟ ସମୟରେ (କର୍ମ) ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 18
धावतः प्राणिबाधे च विशिष्टे गृहमागते ब्रह्मचर्याय कल्प्यते इति ङ स्वशाखाश्रोत्रिये मृते इति घ , झ , ञ , ट च शशमार्जारशूकरैर् इति ङ खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौकावृक्षादिरोहणे
ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ, କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆଘାତ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ ଅତିଥି ଘରକୁ ଆସିଲେ—ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ (ସଂୟମ) ପାଳନ କରିବାକୁ ବିଧି। ଏହିପରି ନିଜ ଶାଖାର ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଖରଗୋଶ‑ବିଲେଇ‑ଶୂକର ସଂସର୍ଗଜନିତ ଅଶୌଚରେ; ଏବଂ ଗଧା କିମ୍ବା ଉଠ ଚଢ଼ିବା, ଯାନରେ ଚଢ଼ିବା, ହାତୀ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ିବା, ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବା, ଗଛ ଆଦି ଚଢ଼ିବାରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ।
Verse 19
सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः
ଏହି ତାତ୍କାଳିକ ଅନଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବମୋଟ ସତତିରିଶ (37) ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Frequently Asked Questions
It ranks disciplines such as svādhyāya, tapas, indriya-saṃyama, ahiṃsā, and guru-sevā as means toward niḥśreyasa, while declaring ātma-jñāna (Self-knowledge) the supreme attainment that yields immortality and equal vision.
The chapter emphasizes procedural and situational regulation of Vedic study—upākarman/utsarga rites and a consolidated list of thirty-seven anadhyāya occasions when recitation should be suspended due to impurity, time markers, omens, or disruptive conditions.