Adhyaya 166

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानाधमा नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः वर्णधर्मादिकथनं पुष्कर उवाच वेदस्मार्तं प्रवक्ष्यामि धर्मं वै पञ्चधा स्मृतं वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो ऽधिकारः प्रवर्तते

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ନାନାଧମା’ ନାମକ ଏକଶ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଏକଶ ଷଟ୍ଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ—‘ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ଆଦିର କଥନ’। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରତିପାଦିତ, ପାଞ୍ଚଧା ସ୍ମୃତ ଧର୍ମକୁ ମୁଁ କହିବି; ଅର୍ଥାତ୍ ଏକମାତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ-ସ୍ଥିତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଯେ ଅଧିକାର ଓ ଆଚରଣ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 2

धर्मं वै परमामृतमिति ख , छ च वर्णधर्ंअः स विज्ञ्येयो यथोपनयनन्त्रिषु यस्त्वाश्रमं समाश्रित्य पदार्थः संविधीयते

‘ଧର୍ମ ହିଁ ପରମ ଅମୃତ’—ଏପରି କୁହାଯାଇଛି। ଉପନୟନ-ତନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଅଛି, ସେପରି ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେ ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଯେ ନିୟତ ଆଚରଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେହିଟା ତାହାର ଆଶ୍ରମଧର୍ମ; ତାହାକୁ ଯଥାବିଧି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

उक्त आश्रमधर्मस्तु भिन्नपिण्डादिको यथा उभयेन निमित्तेन यो विधिः सम्प्रवर्तते

ଆଶ୍ରମଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି; ସେହିପରି ଭିନ୍ନପିଣ୍ଡ ଆଦି କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ—ଅର୍ଥାତ୍ ଉଭୟ ପ୍ରକାର ନିମିତ୍ତରେ ଯେ ବିଧି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେହିଟା ଏଠାରେ ଅଭିପ୍ରେତ।

Verse 4

नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा ब्रह्मचारी गृही चापि वानप्रस्थो यतिर् नृप

ହେ ନୃପ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ଯତି—ଯେପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବିଧି ବିହିତ, ସେହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ‘ନୈମିତ୍ତିକ’ (ନିମିତ୍ତଜନ୍ୟ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 5

उक्त आश्रमधर्मस्तु धर्मः स्यात् पञ्चधा परः षाड्गुण्यस्याभिधाने यो दृष्टार्थः स उदाहृतः

ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ହିଁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ‘ପର’ (ଉଚ୍ଚ) ଧର୍ମ। ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ୟ (ଛଅ ନୀତି)ର ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଯେ ଦୃଷ୍ଟାର୍ଥ (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରୟୋଜନ) ଅଛି, ସେହିଟି ଏଠାରେ ଉଦ୍ଧୃତ।

Verse 6

स त्रेधा मन्त्रयागाद्यदृष्टार्थ इति मानवाः उभयार्थो व्यवहारस्तु दण्डधारणमेव च

ଏହା (ମାନବ ପ୍ରୟାସ) ତିନି ପ୍ରକାର—ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଯାଗ-ପୂଜା ଆଦି; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକେ ‘ଅଦୃଷ୍ଟାର୍ଥ’ (ଅଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ପାଇଁ) କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବ୍ୟବହାର (ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା) ଉଭୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧେ; ଦଣ୍ଡଧାରଣ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।

Verse 7

तुल्यार्थानां विकल्पः स्याद् यागमूलः प्रकीर्तितः वेदे तु विहितो धर्मः स्मृतौ तादृश एव च

ସମାନ ଅର୍ଥ (ଏବଂ ଫଳ) ଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାମାନଙ୍କରେ ବିକଳ୍ପ (ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚୟନ) ହୋଇପାରେ; ଏହାକୁ ଯାଗମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ବେଦରେ ବିହିତ ଧର୍ମ, ସ୍ମୃତିରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅଟେ।

Verse 8

अनुवादं स्मृतिः सूते कार्यार्थमिति मानवाः गुणार्थः परिसङ्ख्यार्थो वानुवादो विशेषतः

ମାନବମାନେ କହନ୍ତି, ସ୍ମୃତି ‘ଅନୁବାଦ’କୁ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ପୁନରୁକ୍ତି ବୋଲି ଜଣାଏ। ବିଶେଷତଃ ଅନୁବାଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—(୧) ଗୁଣାର୍ଥ, (୨) ପରିସଂଖ୍ୟାର୍ଥ।

Verse 9

विशेषदृष्ट एवासौ फलार्थ इति मानवाः स्यादष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैर् ब्रह्मलोकगः

ଏହି ଫଳ ବିଶେଷଦୃଷ୍ଟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ; ହେ ମାନବମାନେ, ଅଷ୍ଟଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ ସଂସ୍କାରରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗାମୀ ହୁଏ।

Verse 10

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनः ततः जातकर्म नामकृतिरन्नप्राशनचूडकं

ଗର୍ଭାଧାନ, ପୁଂସବନ, ତାପରେ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ; ତଦନନ୍ତରେ ଜାତକର୍ମ, ନାମକୃତି (ନାମକରଣ), ଅନ୍ନପ୍ରାଶନ ଓ ଚୂଡାକର୍ମ (ମୁଣ୍ଡନ)।

Verse 11

संस्कारश्चोपनयनं वेदव्रतचतुष्टयं स्नानं स्वधर्मचारिण्या योगः स्याद्यज्ञपञ्चकं

ସଂସ୍କାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପନୟନ, ଚାରିଟି ବେଦବ୍ରତ, ସ୍ୱଧର୍ମାଚାରୀଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ, ଯୋଗାନୁଶାସନ ଏବଂ ଯଜ୍ଞପଞ୍ଚକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 12

धर्म एष सनातन इति ङ अर्थवादं स्मृतिः सूत इति ख , छ च वार्थवादो विशेषत इति ख , छ च देवयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्यभूतयज्ञकौ ब्रह्मयज्ञः सप्तपाकयज्ञसंस्थाः पुरो ऽष्टकाः

“ଏହି ଧର୍ମ ସନାତନ”—ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି। ହେ ସୂତ, ସ୍ମୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥବାଦ (ପ୍ରଶଂସାତ୍ମକ/ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ଉକ୍ତି) କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଅର୍ଥବାଦ ବିଶେଷତଃ ପ୍ରଶଂସାରୂପ। ଯଜ୍ଞମାନେ—ଦେବଯଜ୍ଞ, ପିତୃଯଜ୍ଞ, ମନୁଷ୍ୟଯଜ୍ଞ ଓ ଭୂତଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ। ପାକଯଜ୍ଞ-ସଂସ୍ଥା ସାତ; ପୁରୋ’ଷ୍ଟକା ନାମକ କ୍ରିୟାମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 13

पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी च चैत्र्यपि आश्वयुजी सप्तहविर्यज्ञसंस्थास्ततः स्मृताः

ପାର୍ୱଣଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଶ୍ରାବଣୀ, ଆଗ୍ରହାୟଣୀ, ଚୈତ୍ରୀ ଏବଂ ଆଶ୍ୱୟୁଜୀ—ଏହିମାନେ ହବିର୍ଯଜ୍ଞର ସାତଟି ସ୍ଥାପିତ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 14

अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शः स्यात् पशुबन्धकः चातुर्मास्याग्रहायेष्टिर्निरूढः पशुबन्धकः

ଅଗ୍ନ୍ୟାଧାନ ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅଗ୍ନି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମ। ଦର୍ଶ ଯଜ୍ଞକୁ ପଶୁବନ୍ଧ (ପଶୁ-ଆହୁତି) ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ, ଆଗ୍ରହାୟଣେଷ୍ଟି ଓ ନିରୂଢ ମଧ୍ୟ ପଶୁବନ୍ଧ ଯଜ୍ଞ ଅଟେ।

Verse 15

सौत्रामणिसप्तसोमसंस्थाग्निष्टोम आदितः अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशी वाजपेयकः

ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୋମଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ସପ୍ତ ସୋମସଂସ୍ଥାରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ତାହାର ରୂପମାନେ—ସୌତ୍ରାମଣି, ଅତ୍ୟଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଷୋଡଶୀ ଓ ବାଜପେୟ।

Verse 16

अतिरात्रास् तथा स्तोम अष्टौ चात्मगुणास्ततः दया क्षमानसूया च अनायासो ऽथ मङ्गलं

ଏହିପରି ଅତିରାତ୍ର ଓ ସ୍ତୋମ-ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ତାପରେ ଆତ୍ମାର ଅଷ୍ଟ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ—ଦୟା, କ୍ଷମା, ଅନସୂୟା (ଦ୍ୱେଷହୀନତା), ଅନାୟାସ (ଅକ୍ଲେଶ) ଓ ମଙ୍ଗଳ (ଶୁଭତା) ଆଦି।

Verse 17

अकार्पण्यास्पृहाशौचं यस्यैते स परं व्रजेत् प्रचारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने

ଯାହାରେ ଅକାର୍ପଣ୍ୟ (କୃପଣତାର ଅଭାବ), ଅସ୍ପୃହା (ଲୋଭହୀନତା) ଓ ଶୌଚ (ପବିତ୍ରତା) ଅଛି, ସେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଚଳାଚଳ, ମୈଥୁନ, ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ ଓ ଦନ୍ତଧାବନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ପାଳନୀୟ।

Verse 18

स्नानभोजनकाले च पट्सु मौनं समाचरेत् पुनर्दानं पृथक्पानमाज्येन यपसा निशि

ସ୍ନାନ ସମୟରେ, ଭୋଜନ ସମୟରେ ଓ ନିୟତ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କାଳେ ମୌନ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପୁନଃ ଅତିରିକ୍ତ ଦାନ କରିବ; ଏବଂ ରାତିରେ ଘୃତ ସହ, ଯପସ୍-ବ୍ରତ ଅନୁସାରେ, ପୃଥକ୍ ପାନ କରିବ।

Verse 19

दन्तच्छेदनमुष्णं च सप्त शक्तुषु वर्जयेत् स्नात्वा पुष्पं न गृह्णीयाद् देवायोग्यन्तदीरितं

ସପ୍ତ ଶକ୍ତୁ-ବ୍ରତରେ ଦନ୍ତଛେଦନ (ଦାନ୍ତ ସଫା କରିବା) ଓ ଉଷ୍ଣ (ଜଳ/ଆହାର) ସେବନ ବର୍ଜନୀୟ। ସ୍ନାନ ପରେ ଫୁଲ ତୋଳିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ଦେବାର୍ପଣ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 20

अन्यगोत्रोप्यसम्बद्धः प्रेतस्याग्निन्ददाति यः पिण्डञ्चोदकदानञ्च स दशाहं समापयेत्

ଅନ୍ୟ ଗୋତ୍ରର, ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୃତକଙ୍କୁ ଚିତାଗ୍ନି ଦେଇ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଉଦକଦାନ କରେ, ତେବେ ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦଶାହ କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରିପାରିବ।

Verse 21

उदकञ्च तृणं भस्म द्वारम्पन्थास्तथैव च अग्न्याधानमग्निहोत्रमिति ख , छ च अन्यगोत्रो ऽन्यसम्बन्ध इति ख , घ , ञ च एभिरन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते

ଭୋଜନପଙ୍କ୍ତିରେ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ, ତୃଣ, ଭସ୍ମ, ଦ୍ୱାର କିମ୍ବା ପଥ ରଖି ଅନ୍ତର କରାଗଲେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନ୍ୟାଧାନ ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବିଚ୍ଛେଦ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ ‘ପଙ୍କ୍ତିଦୋଷ’ ହୁଏ ନାହିଁ। ଭିନ୍ନ ଗୋତ୍ର କିମ୍ବା ଭିନ୍ନ ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଅନ୍ତର କଲେ ମଧ୍ୟ ପଙ୍କ୍ତିଦୋଷ ନଥାଏ।

Verse 22

पञ्च प्राणाहुतीर्दद्यादनामाङ्गुष्ठयोगतः

ଅନାମିକା ଓ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠର ଯୋଗ (ମୁଦ୍ରା) ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।