Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶୁଦ୍ଧି-ପ୍ରକରଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ପାଠଭେଦକୁ ରକ୍ଷା କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତମାନଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ସୂଚୀ ଦିଆଯାଇଛି। ପୁଷ୍କର କହନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନରେ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ: ଏକ ମାସ ପୌରୁଷସୂକ୍ତ ପାଠ, ଅଘମର୍ଷଣ ସ୍ତୋତ୍ର ତିନିଥର, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ବାୟୁ-ଯମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସନ, ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ-ବ୍ରତ। ପରେ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦି ତପସ୍ୟା ଶରୀର-ଆହାର ନିୟମ ସହ—ମୁଣ୍ଡନ, ସ୍ନାନ, ହୋମ, ହରିପୂଜା, ଦିନେ ଦାଁଡି ରହିବା ଓ ରାତିରେ ବୀରାସନରେ ବସିବା। ଯତି ଓ ଶିଶୁ-ରୂପ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, ଗ୍ରାସ/ପିଣ୍ଡ ପରିମାଣ ସହ; ତାପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର-ଶୀତକୃଚ୍ଛ୍ର ଚକ୍ର; ପଞ୍ଚଗବ୍ୟାଦି ସହ କଠୋର ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର। ଶାନ୍ତପନ, ମହା/ଅତିଶାନ୍ତପନ, ଦ୍ୱାଦଶଦିନିଆ ପରାକ ଉପବାସ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କ୍ରମ ‘ପାଦ’ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଫଳ, ପତ୍ର, ଜଳ, ମୂଳ, ତିଳ, ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ଆଧାରିତ ବିଶେଷ କୃଚ୍ଛ୍ର ଏବଂ ଦେବପୂଜା-ଯୁକ୍ତ ତପସ୍ୟାରେ ସମୃଦ୍ଧି, ବଳ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାପନାଶ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
ति ख शवन्तत्स्पृष्टिनं श्वानमिति घ , ज च मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वेत्यादिः, पूयन्ते पापिनो ऽखिला इत्य् अन्तः पाठः ज , झ पुस्तके नास्ति अथ एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच प्रायश्चित्तं रहस्यादि वक्ष्ये शुद्धिकरं पर पौरुषेण तु सूक्तेन मासं जप्यादिनाघहा
ପାଣ୍ଡୁଲିପିଗୁଡ଼ିକରେ ପାଠଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି—କେଉଁଠି ‘ଶବସ୍ପୃଷ୍ଟ କୁକୁର’ ଓ ଅନ୍ୟତ୍ର ‘ଦ୍ୱିଜ ମୂତ୍ରୋଚ୍ଚାର କରି…’ ଇତ୍ୟାଦି; କେତେକ ପାଠର ଶେଷରେ ‘ସମସ୍ତ ପାପୀ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି’ ଅଛି, ଏକ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ଏହି ଅଂଶ ନାହିଁ। ଏବେ 171ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ’ ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ମୁଁ ରହସ୍ୟାଦି, ପରମ ଓ ଶୁଦ୍ଧିକର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିବି; ପୌରୁଷ ସୂକ୍ତକୁ ଏକ ମାସ ଜପ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 2
मुच्यते पातकैः सर्वैर् जप्त्वा त्रिरघमर्षणं वेदजप्याद्वायुयमाद् गायत्र्या व्रततो ऽद्यहा
ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ରକୁ ତିନିଥର ଜପ କଲେ ସମସ୍ତ ପାତକରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହିପରି ବେଦଜପ, ବାୟୁ-ଯମ ନିୟମ ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ-ବ୍ରତ ପାଳନରେ ପାପନାଶ ହୁଏ।
Verse 3
मुण्डनं सर्वकृच्छ्रेषु स्नानं होमो हरेर्यजिः उत्थितस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस् तथा निशि
ସମସ୍ତ କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ମୁଣ୍ଡନ, ସ୍ନାନ, ହୋମ ଏବଂ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପୂଜା ବିଧି ଅଛି। ଦିନେ ଦାଁଡି ରହିବା ଓ ରାତିରେ ବସି ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 4
एतद्वीरासनं प्रोक्तं कृच्छ्रकृत्तेन पापहा अष्टभिः प्रत्यहं ग्रासैर् यतिचान्द्रायणं स्मृतं
ଏହାକୁ ‘ବୀରାସନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; କୃଚ୍ଛ୍ର ରୂପେ ଆଚରଣ କଲେ ଏହା ପାପନାଶକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ‘ଯତି-ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ’ ମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଆଠ ଗ୍ରାସ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ନିୟମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 5
प्रातश् चतुर्भिः सायञ्च शिशुचान्द्रायणं स्मृतं यथाकथञ्चित् पिण्डानाम् चत्वारिंशच्छतद्वयं
‘ଶିଶୁ (ଲଘୁ) ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ’ରେ ପ୍ରାତଃ ଚାରି ପିଣ୍ଡ ଏବଂ ସାୟଂ ଚାରି ପିଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଯେପରି ହେଉ, ମୋଟ ପିଣ୍ଡ ସଂଖ୍ୟା ଦୁଇଶେ ଚାଳିଶ ହୁଏ।
Verse 6
मासेन भक्षयेदेतत् सुरचान्द्रायणं चरेत् त्र्यहमुष्णं पिवेदापस्त्यहमुष्णं पयः पिवेत्
ଏହି ନିୟତ ଆହାରକୁ ଏକ ମାସରେ ଭୋଗ କରି ‘ସୁର-ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ’ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବ। ତିନି ଦିନ ଉଷ୍ଣ ଜଳ, ତିନି ଦିନ ଉଷ୍ଣ କ୍ଷୀର ପାନ କରିବ।
Verse 7
त्र्याहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत् त्र्यहं तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तं शीतैः शीतं प्रकीर्तितं
ତିନି ଦିନ ଉଷ୍ଣ ଘୃତ ପାନ କରି, ପରେ ତିନି ଦିନ କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ନିର୍ବାହ କରିବ। ଏହାକୁ ‘ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର’ କୁହାଯାଏ; ଶୀତ (ଘୃତ ଆଦି) ସହ କଲେ ତାହା ‘ଶୀତ’ (କୃଚ୍ଛ୍ର) ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 8
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं
‘ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର’ ଏକୋଇଶ ଦିନ ପୟସା (କ୍ଷୀରରେ) ଆଚରଣୀୟ; ଏଥିରେ ଗୋମୂତ୍ର, ଗୋମୟ, କ୍ଷୀର, ଦଧି, ସର୍ପିଃ (ଘୃତ) ଏବଂ କୁଶୋଦକ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
Verse 9
जपतो ऽवधहेति ख , घ , ज च एकरात्रोपवासश् चकृच्छ्रं शान्तपनं स्मृतं एतच्च प्रत्याभ्यस्तं महाशान्तपनं स्मृतं
ଯେ ‘ଅବଧ’—ଅର୍ଥାତ୍ ଖ, ଘ, ଜ—ଏହି ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଜପ କରେ ଏବଂ ଏକ ରାତ୍ରି ଉପବାସ ମଧ୍ୟ କରେ, ତାହାର କୃଚ୍ଛ୍ର ‘ଶାନ୍ତପନ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହି ଏକେ ବିଧି ପୁନଃପୁନଃ କଲେ ‘ମହା-ଶାନ୍ତପନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 10
त्र्यहाभ्यस्तमथैकैकमतिशान्तपनं स्मृतं कृच्छ्रं पराकसञ्ज्ञं स्याद्द्वादशाहमभोजनं
ତିନି ଦିନର ନିୟମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପରେ କ୍ରମେ ଏକେକ ବେଳେ ଭୋଜନ କରିବା—ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ‘ଶାନ୍ତପନ’ ନାମକ କୃଚ୍ଛ୍ର କୁହାଯାଏ। ‘ପରାକ’ ନାମକ ବ୍ରତ ହେଉଛି ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାହାର (ଅଭୋଜନ)।
Verse 11
एकभक्तं त्र्यहाभ्यस्तं क्रमान्नक्तमयाचितं प्राजापत्यमुपोष्यान्ते पादः स्यात् कृच्छ्रपादकः
ଏକଭକ୍ତ (ଦିନକୁ ଏକଥର ଭୋଜନ) ତିନି ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପରେ କ୍ରମେ ରାତିରେ ଭୋଜନ, ତାପରେ ଯାଚନା ବିନା ମିଳିଥିବା ଅନ୍ନରେ ଜୀବନ—ଏଭଳି ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଉପବାସ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ତାହାର ଏକ ପାଦ ‘କୃଚ୍ଛ୍ର-ପାଦକ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 12
फलैर् मासं फलं कृच्छ्रं बिल्वैः श्रीक्च्छ्र ईरितः पद्माक्षैः स्यादामलकैः पुष्पकृच्छ्रं तु पुष्पकैः
ଏକ ମାସ ଫଳ ମାତ୍ର ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବାକୁ ‘ଫଳ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ କୁହାଯାଏ। ବିଲ୍ୱଫଳ ସହ କଲେ ତାହା ‘ଶ୍ରୀ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ପଦ୍ମାକ୍ଷ ବୀଜ କିମ୍ବା ଆମଳକ ଫଳ, ଏବଂ ପୁଷ୍ପ ସହ କଲେ ତାହା ‘ପୁଷ୍ପ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ ହୁଏ।
Verse 13
पत्रकृच्छ्रन्तथा पत्रैस्तोयकृच्छ्रं जलेन तु मूलकृच्छ्रन्तथा मूलैर् दृध्न क्षीरेण तक्रतः
ପତ୍ର ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଲେ ‘ପତ୍ର-କୃଚ୍ଛ୍ର’; ଜଳ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ‘ତୋୟ-କୃଚ୍ଛ୍ର’; ମୂଳ (ଜଡ଼) ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ‘ମୂଳ-କୃଚ୍ଛ୍ର’। ଏହିପରି ଦହି, କ୍ଷୀର ଓ ତକ୍ର ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଅନ୍ୟ କୃଚ୍ଛ୍ର-ଭେଦ ହୁଏ।
Verse 14
मासं वायव्यकृच्छ्रं स्यात्पाणिपूरान्नभोजनात् तिलैर् द्वादशरात्रेण कृच्छ्रमाग्नेयमार्तिनुत्
ଏକ ମାସ ହସ୍ତତଳ ପୂରା ପରିମାଣର ଅନ୍ନ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କଲେ ‘ବାୟବ୍ୟ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ ହୁଏ। ଦ୍ୱାଦଶ ରାତ୍ରି ତିଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ ‘ଆଗ୍ନେୟ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ ହୁଏ, ଯାହା କ୍ଲେଶ ନିବାରଣ କରେ।
Verse 15
पाक्षं प्रसृत्या लाजानां ब्रह्मकूर्चं तथा भवेत् उपोषितश् चतुर्दृश्यां पञ्चदश्यामनन्तरं
ପକ୍ଷକାଳ ‘ପ୍ରସୃତି’ ପରିମାଣରେ ଲାଜା ମାପିଲେ ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ବ୍ରତ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି, ତାହା ପରେ ସତ୍ୱର ପଞ୍ଚଦଶୀ (ପୂର୍ଣ୍ଣିମା)ରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ/ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
पञ्चगव्यं समश्नीयाद्धविष्याशीत्यनन्तरं मासेन द्विर् नरः कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
ପ୍ରଥମେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ସେବନ କରି, ପରେ ହବିଷ୍ୟ ଆହାରରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଏକ ମାସରେ ଦୁଇଥର ଏହା କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 17
श्रीकामः पुष्टिकामश् च स्वर्गकामो ऽघनष्टये देवताराधनपरः कृच्छ्रकारी स सर्वभाक्
ଯେ ଶ୍ରୀ (ସମୃଦ୍ଧି) ଚାହେ, ଯେ ପୁଷ୍ଟି-ବଳ ଚାହେ, ଯେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହେ—ପାପନାଶ ପାଇଁ—ସେ ଦେବତାରାଧନାରେ ନିଷ୍ଠ ହେଉ; କୃଚ୍ଛ୍ର ତପ କରୁଥିବା ସେ ସମସ୍ତ ଫଳ/ପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
A month-long recitation of the Pauruṣa Sūkta and thrice-recitation of the Aghamarṣaṇa hymn are explicitly stated as sin-destroying, supported by Vedic recitation and the Gāyatrī-vrata.
It prescribes tonsure, bathing, homa, and Hari-worship, with the posture rule of standing during the day and sitting during the night (identified as a vīrāsana-type observance).
Yati-cāndrāyaṇa is defined as eight mouthfuls daily; śiśu-cāndrāyaṇa is set as four piṇḍas in the morning and four in the evening, totaling 240 piṇḍas over the month.
Śāntapana is given as a one-night fast paired with specified japa; repetition yields Mahā-Śāntapana, and further intensification is taught as Ati-Śāntapana.
Parāka is defined as twelve days of complete fasting (abhojana).