Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି—ପୂଜା, ଆଶ୍ରମଧର୍ମ କିମ୍ବା ହୋମ ଛୁଟିଗଲେ/ବିଘ୍ନିତ ହେଲେ କର୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧି ଅନୁଷ୍ଠେୟ। ଛୁଟିଥିବା ପୂଜାରେ ଅଷ୍ଟଶତ ଜପ ଓ ଦ୍ୱିଗୁଣ ପୂଜା; ଦେବତାସମ୍ପର୍କୀୟ ଅଶୌଚରେ ପଞ୍ଚୋପନିଷଦ୍ ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି। ଦୂଷିତ ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ, ଭଙ୍ଗ ନୈବେଦ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର-ଦ୍ରବ୍ୟ ଗୋଲମାଳ ହେଲେ କେବଳ ଦୂଷିତ ଅଂଶ ତ୍ୟାଗ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ପୁନର୍ଜପ। ପ୍ରତିମା ପଡ଼ିଯିବା/ଭାଙ୍ଗିଯିବା/ହରାଇଯିବାରେ ଉପବାସ ଓ ଶତ ଆହୁତି। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଣି କହେ—ସତ୍ୟ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପର ପରମ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହରି-ସ୍ମରଣ। ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, ପରାକ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ; ଗାୟତ୍ରୀ, ପ୍ରଣବ-ସ୍ତୋତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଈଶ/ଶକ୍ତି/ଶ୍ରୀଶ ମନ୍ତ୍ରଜପ; ତୀର୍ଥମହିମା, ଦାନ-ମହାଦାନ, ଏବଂ ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି’ ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବନା ପାପନାଶକ। ଶେଷରେ ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା-ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଓ ପାବନକର୍ତ୍ତା କହି ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ବ୍ୟାପ୍ତି ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः हविष्यभुगिति ग ,ट च मातृजायागमे इति ग , छ , ट च अथ चतुःसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि अग्निर् उवाच देवाश्रमार्चनादीनां प्रायश्चित्तन्तु लोपतः पूजालोपे चाष्टशतं जपेद्द्विगुणपूजनं
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତାନି’ ନାମକ ଏକଶେ ତେହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା; କିଛି ପାଠରେ ‘ହବିଷ୍ୟଭୁକ୍’ ଏବଂ କିଛିରେ ‘ମାତୃଜାୟାଗମେ’ ଭିନ୍ନ ପାଠ ମିଳେ। ଏବେ ‘ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତାନି’ ନାମକ ଏକଶେ ଚଉହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଦେବପୂଜା, ଆଶ୍ରମଧର୍ମର ଅର୍ଚ୍ଚନ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଯେ ଲୋପ ହୁଏ, ତାହା ପାଇଁ ଲୋପାନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧିତ; ଏବଂ ପୂଜା ଛୁଟିଗଲେ ଆଠଶେଥର ଜପ କରି, ଦ୍ୱିଗୁଣ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
पञ्चोपनिषदैर् मन्त्रैर् हुत्वा ब्राह्मणभोजनं सूतिकान्त्यजकोदक्यास्पृष्टे देवे शतं जपेत्
ପାଞ୍ଚ ଉପନିଷଦ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ କରି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ଯଦି ଦେବତା ପ୍ରସୂତା, ରଜସ୍ୱଳା, ଛେଳି କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ଜଳର ସ୍ପର୍ଶରେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶତବାର ଜପ କରିବ।
Verse 3
पञ्चोपनिषदैः पूजां द्विगुणं स्नानमेव च विप्रभोज्यं होमलोपे होमस्नानं तथार्चनं
ପାଞ୍ଚ ଉପନିଷଦ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରିବ; ଦ୍ୱିଗୁଣ ସ୍ନାନ କରିବ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୋଜନ କରାଇବ। ଯଦି ହୋମ ଛୁଟିଯାଇଥାଏ, ତେବେ ହୋମ ଓ ସ୍ନାନ କରି ପୁନଃ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ।
Verse 4
होमद्रव्ये मूषिकाद्यैर् भक्षिते कीटसंयुते तावन्मात्रं परित्यज्य प्रोक्ष्य देवादि पूजयेत्
ହୋମଦ୍ରବ୍ୟକୁ ମୂଷିକ ଆଦି ଭକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ କିମ୍ବା କୀଟ ଲାଗିଥିଲେ, ଯେତେଟା ଦୂଷିତ ସେତେଟା ମାତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି, ଶେଷକୁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ଦେବତାଦିଙ୍କ ପୂଜା କରିବ।
Verse 5
अङ्कुरार्पणमात्रन्तु छिन्नं भिन्नं परित्यजेत् अस्पृश्यैश् चैव संस्पृष्टे अन्यपात्रे तदर्पणं
ଅଙ୍କୁର ମାତ୍ର ଅର୍ପଣ ଥିଲେ, ତାହା କଟା କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗା ହେଲେ ତ୍ୟାଗ କରିବ। ଏବଂ ଯଦି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପୃଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ସେଇ ଅର୍ପଣକୁ ଅନ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ରଖିବ।
Verse 6
देवमानुषविघ्नघ्नं पूजाकाले तथैव च मन्त्रद्रव्यादिव्यत्यासे मूलं जप्त्वा पुनर्जपेत्
ପୂଜାକାଳରେ ଦେବ-ମାନୁଷ ବିଘ୍ନ ନାଶ ପାଇଁ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର, ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଦିରେ ଅଦଳବଦଳ/ଗୋଲମାଳ ହେଲେ, ପ୍ରଥମେ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ପରେ ପୁନଃ (ଯଥାବିଧି) ଜପ କରିବ।
Verse 7
कुम्भेनाष्टशतजपो देवे तु पतिते करात् भिन्ने नष्टे चोपवासः शतहोमाच्छुभं भवेत्
(ଅଭିଷିକ୍ତ) ଜଳକୁମ୍ଭ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦୋଷ ହେଲେ ଆଠଶେ ଜପ ବିଧିୟ। କିନ୍ତୁ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ହାତରୁ ପଡ଼ିଲେ, ଭାଙ୍ଗିଲେ କିମ୍ବା ହରାଇଲେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଶତ ଆହୁତିର ହୋମରେ ଶୁଭ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 8
शतं शहुनेदिति ख , छ च शतहोमाच्छुचिर्भवेदिति ख , घ , ञ च कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परं
କେତେକ ପାଠରେ ‘ଶହୁନ-ସୂତ୍ରକୁ ଶତବାର ଜପ କରୁ’ ବୋଲି, ଆଉ କେତେକରେ ‘ଶତ ଆହୁତିର ହୋମରେ ଶୁଚି ହୁଏ’ ବୋଲି ଅଛି। କିନ୍ତୁ ପାପ କରି ସତ୍ୟ ଅନୁତାପ ଯାହାର ହୁଏ, ତାହାର ଏକମାତ୍ର ପରମ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ସ୍ମରଣ।
Verse 9
चान्द्रायणं पराको वा प्राजापत्यमघौघनुत् सूर्येशशक्तिश्रीशदिमन्त्रजप्यमघौघनुत्
ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ, କିମ୍ବା ପରାକ ଉପବାସ, କିମ୍ବା ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଏସବୁ ପାପର ଢେରକୁ ନାଶ କରେ। ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଈଶ, ଶକ୍ତି, ଶ୍ରୀଶ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଜପ ମଧ୍ୟ ପାପସମୂହକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 10
गायत्रीप्रणवस्तोत्रमन्त्रजप्यमघान्तकं काद्यैर् आवीजसंयुक्तैर् आद्यैर् आद्यैस्तदन्तकैः
ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଣବ-ସ୍ତୋତ୍ର ମନ୍ତ୍ରର ଜପ ପାପନାଶକ। ଏହା ‘କ’ ଆଦି ଅକ୍ଷର ସହ ‘ଆବୀ’ ବୀଜ ଯୋଗ କରି, ‘ଅ, ଆ’ ଆଦି ଆଦ୍ୟ ସ୍ୱରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେହି ଆଦ୍ୟ ସ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତେ ରଖି କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
सूर्येशशक्तिश्रीशादिमन्त्राः कोट्यधिकाः पृथक् ओंह्रीमाद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वकामदाः
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଈଶ, ଶକ୍ତି, ଶ୍ରୀଶ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କୋଟିଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯେମାନେ ‘ଓଁ’ ଓ ‘ହ୍ରୀଂ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ ଶେଷ, ଏବଂ ‘ନମଃ’ ଦ୍ୱାରା ଉପସଂହୃତ—ସେମାନେ ସର୍ବକାମଦାୟକ।
Verse 12
नृसिंहद्वादशाष्टार्णमालामन्त्राद्यघौघनुत् आग्नेयस्य पुराणस्य पठनं श्रवणादिकं
ନୃସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ଓ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରମାଳାର ଜପ ପାପପ୍ରବାହକୁ ନାଶ କରେ; ଏହିପରି ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ପାଠ ଓ ଶ୍ରବଣାଦି କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 13
द्विविद्यारूपको विष्णुरग्निरूपस्तु गीयते परमात्मा देवमुखं सर्ववेदेषु गीयते
ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱିବିଧ ବିଦ୍ୟାରୂପ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିରୂପ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଗୀତ। ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ସେ ‘ଦେବମୁଖ’—ଏହି କଥା ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଗାୟିତ।
Verse 14
प्रवृत्तौ तु निवृत्तौ तु इज्यते भुक्तिमुक्तिदः अग्निरूपस्य विष्णोर्हि हवनं ध्यानमर्चनं
ପ୍ରବୃତ୍ତି ହେଉ କି ନିବୃତ୍ତି—ଉଭୟ ପଥରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ହିଁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନିରୂପ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ହବନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
Verse 15
जप्यं स्तुतिश् च प्रणतिः शारीराशेषाघौघनुत् दशस्वर्णानि दानानि धान्यद्वादशमेव च
ଜପ, ସ୍ତୁତି ଓ ପ୍ରଣାମ ଶରୀରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ପାପସମୂହକୁ ନାଶ କରେ; ଏହିପରି ଦଶ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଦାନ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ (ପରିମାଣ) ଧାନ୍ୟଦାନ ମଧ୍ୟ।
Verse 16
तुलापुरुषमुख्यानि महादानानि षोडश अन्नदानानि मुख्यानि सर्वाण्यघहराणि हि
ତୁଳାପୁରୁଷ ଆଦି ଷୋଳ ମହାଦାନ ବିଧିତ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ନଦାନ ମୁଖ୍ୟ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଦାନ ନିଶ୍ଚୟ ପାପହର।
Verse 18
तिथिवारर्क्षसङ्क्रान्तियोगमन्वादिकालके ब्रतादि सूर्येशशक्तिश्रीशादेरघघातनं
ତିଥି, ବାର, ନକ୍ଷତ୍ର, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଯୋଗ ଏବଂ ମନ୍ୱାଦି ଆଦି ପବିତ୍ର କାଳରେ କୃତ ବ୍ରତାଦି କର୍ମ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଈଶ (ଶିବ), ଶକ୍ତି, ଶ୍ରୀଶ (ବିଷ୍ଣୁ) ଆଦିଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ପାପନାଶକ ହୁଏ।
Verse 19
गङ्गा गया प्रयागश् च काश्ययोध्या ह्य् अवम्तिका प्रवृत्तैस्तु निवृत्तैस्तु इज्यते भुक्तिमुक्तिद इति घ , ङ , झ , ञ च अघनाशनमिति ग कुरुक्षेत्रं पुष्करञ्च नैमिषं पुरुषोत्तमः
ଗଙ୍ଗା, ଗୟା, ପ୍ରୟାଗ, କାଶୀ, ଅଯୋଧ୍ୟା ଏବଂ ଅବନ୍ତିକା—ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଓ ନିବୃତ୍ତ ଉଭୟେ ପୂଜନ୍ତି; ଏଗୁଡ଼ିକ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାମାନେ ଘ, ଙ, ଝ, ଞ ଅକ୍ଷରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏବଂ ‘ଅଘନାଶନ’ ଗୋଷ୍ଠୀ ‘ଗ’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ; ତଥା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପୁଷ୍କର, ନୈମିଷ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମଧ୍ୟ।
Verse 20
शालग्रामप्रभासाद्यं तीर्थञ्चघोघघातकं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरिति ध्यानमघौघनुत्
ଶାଳଗ୍ରାମ, ପ୍ରଭାସ ଆଦି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପାପଘନ ନାଶକ; ଏବଂ ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ, ପରଂ ଜ୍ୟୋତିଃ’ ଏହି ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ବହୁ ପାପକୁ ଦୂର କରେ।
Verse 21
पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः अवताराः सर्वपूजाः प्रतिष्ठाप्रतिमादिकं
ଏଠାରେ ପୁରାଣ ଓ ଆଗ୍ନେୟ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର; ଅବତାରଗୁଡ଼ିକ; ସମସ୍ତ ପୂଜାବିଧି; ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପ୍ରତିମା-ସ୍ଥାପନ ଆଦି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବିଷୟ।
Verse 22
ज्योतिःशास्त्रपुराणानि स्मृतयस्तु तपोव्रतं अर्थशास्त्रञ्च सर्गाद्या आयुर्वेदो धनुर्मतिः
ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ; ସ୍ମୃତି ଏବଂ ତପ-ବ୍ରତ ଆଚାର; ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସର୍ଗାଦି ବିଷୟ; ଆୟୁର୍ବେଦ ଏବଂ ଧନୁର୍ବେଦ (ଧନୁର୍ମତି)—ଏହି ସବୁ ଜ୍ଞେୟ ଶିକ୍ଷା।
Verse 23
शिक्षा छन्दो व्याकरणं निरुक्तञ्चाभिधानकं कल्पो न्यायश् च मीमांसा ह्य् अन्यत् सर्वं हरिः प्रभुः
ଶିକ୍ଷା, ଛନ୍ଦ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଅଭିଧାନ, କଳ୍ପ, ନ୍ୟାୟ ଓ ମୀମାଂସା—ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସବୁ—ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଅଧିପତି ପ୍ରଭୁ ହରି ଏକମାତ୍ର।
Verse 24
एके द्वयोर्यतो यस्मिन् यः सर्वमिति वेद यः तं दृष्ट्वान्यस्य पापानि विनश्यन्ति हरिश् च सः
ସେ ଏକ; ଦ୍ୱୟର ମୂଳ ଯାହାକୁ କେହି କହନ୍ତି; ଯାହାରେ ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଯିଏ ଜାଣେ—“ଏ ସବୁ ସେଇ।” ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଅନ୍ୟର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ; ସେଇ ହରି।
Verse 25
विद्याष्टादशरूपश् च सूक्ष्मः स्थूलो ऽपरो हरिः ज्योतिः सदक्षरं ब्रह्म परं विष्णुश् च निर्मलः
ହରି ଅଷ୍ଟାଦଶ ବିଦ୍ୟାରୂପ; ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ, ତଥାପି ପରାତ୍ପର। ସେ ଜ୍ୟୋତି; ସେ ପବିତ୍ର ଅକ୍ଷରସହିତ ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ; ସେ ନିର୍ମଳ ପରମ ବିଷ୍ଣୁ।
Frequently Asked Questions
Agni states that when formal worship (pūjā) is omitted, one should perform eight hundred repetitions (japa) and then perform the worship twice over (a doubled worship sequence).
It gives precise corrective rites (japa, homa, fasting, feeding brāhmaṇas, dāna, tīrtha) for defined ritual faults, yet declares that for one who genuinely repents after sin, the supreme single atonement is Hari-smaraṇa (remembrance of Viṣṇu), integrating moral interiority with ritual repair.