Uttarabhāga

Adhyaya 1

The Description of the Glory of Dvādaśī

अध्यायाची सुरुवात हरिच्या भुजा व कमलचरणांच्या मंगलवंदनेने होऊन वैष्णव संरक्षण व कृपा यांचा आधार घालते. राजा मांधाता वसिष्ठांना विचारतो—पापरूपी भयंकर इंधन जाळणारी ‘अग्नी’ कोणती, अज्ञानाने केलेली ‘कोरडी’ पापे व जाणूनबुजून केलेली ‘ओलसर’ पापे यांचा भेद काय, तसेच भूत-भविष्य-वर्तमान पापांचे निवारण कसे? वसिष्ठ सांगतात की शुद्धीची ती अग्नी म्हणजे हरिदिन एकादशी—संयम, उपवास, मधुसूदनपूजा, धात्री/आवळा-स्नान आणि रात्रजागरण यांसह. एकादशी शेकडो जन्मांचे पाप भस्म करते व अश्वमेध-राजसूयापेक्षा अधिक पुण्य देते; आरोग्य, उत्तम दांपत्य, पुत्र, राज्य, स्वर्ग व मोक्ष अशी फळे सांगितली आहेत. प्रसिद्ध तीर्थांपेक्षा हरिदिन-व्रतच विष्णुधामप्राप्तीचे निर्णायक साधन मानले आहे; याचे फल मातृकुळ, पितृकुळ व वैवाहिक नात्यांतील आप्तांनाही उन्नत करते. द्वादशीला या व्रताची पूर्णता करणारी अंतिम ‘अग्नी’ म्हणून गौरविले असून ती विष्णुलोक देऊन पुनर्जन्म थांबवते।

27 verses

Adhyaya 2

Tithi-vicara (Determination of Tithi for Fasts, Parana, and Pitri Rites)

नैमिषारण्यात ऋषी सूतांना विचारतात—व्रत तिथीच्या आरंभापासून करावे की तिथी संपेपर्यंत? सूत देवोद्देश उपवासात तिथी-पूर्णता प्रधान, तर पितृकर्मात ‘मूळ’ तृप्ती मुख्य असे सांगून पूर्वविद्धा/विद्धा (ओव्हरलॅप-दोष) नियम स्पष्ट करतात. नित्य आचरणात सूर्योदय-स्पर्श निर्णायक; पारणा व मृत्यूच्या वेळी त्या क्षणाची प्रबळ तिथी ग्राह्य; पितृकर्मात सूर्यास्त-प्रदेशाला स्पर्श करणारी तिथी ‘पूर्ण’ मानली जाते. एकादशी-द्वादशी विचारात विद्ध-एकादशी, द्वादशी उपवास अनिवार्य होणे, आणि पारणा त्रयोदशीला करावी असा विधी, तसेच वार-नक्षत्र (उदा. श्रवण) अनुसार अटी दिल्या आहेत. पुढे युग व संक्रांती गणनेत युगारंभ, अयन आणि सूर्यप्रवेश-मापन यांची संक्षिप्त नोंद येते. शेवटी इशारा—विद्धा तिथीवर पूजन, दान, जप, होम, स्नान, श्राद्ध केल्यास फल नष्ट होते; म्हणून व्रत-कल्प ठरविताना कालतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा।

47 verses

Adhyaya 3

Yama’s Journey to Brahmaloka (Ekadashi–Dvadashi Mahatmya in the Rukmangada Cycle)

ऋषी विष्णूला प्रसन्न करणारी व पुरुषार्थ देणारी सविस्तर विधी विचारतात. सूत सांगतात—हृषीकेश धनाने नव्हे, भक्तीने प्रसन्न होतो; मग गौतमकथेत रुक्माङ्गद राजाची कथा येते—क्षीरशायी/पद्मनाभाचा दृढ भक्त राजा नगाऱ्याच्या घोषणेद्वारे हरिवासर (एकादशी–द्वादशी) शिस्त प्रस्थापित करतो. पात्र लोकांनी विष्णूचा पवित्र दिवस जाहीर करावा; त्या दिवशी भोजन निंद्य व सामाजिक दंडनीय, तर दान व गंगास्नान प्रशंसनीय. अध्यायात महिमा तीव्र—बहाण्याने जरी एकादशी-द्वादशी पाळली तरी विष्णुलोकप्राप्ती; हरिदिनी भोजन ‘पाप खाऊन टाकते’ असे म्हटले, उपवास धर्म टिकवतो. परिणामी चित्रगुप्ताची नोंद पुसली जाते, नरक व स्वर्गही रिकामे होतात, जीव गरुडावर आरूढ होऊन वर जातात. नारद पापी का दिसत नाहीत म्हणून यमाला विचारतो; यम सांगतो—राजाच्या घोषणांनी जीव माझ्या अधिकारातून बाहेर गेले. व्याकुळ यम नारद व चित्रगुप्तासह ब्रह्मलोकात जातो; तेथे ब्रह्म्याचे विश्वरूप वर्णन, शेवटी यमाचा विलाप व सभेचे आश्चर्य।

68 verses

Adhyaya 4

Yamavākya (The Words of Yama)

या अध्यायात यम ब्रह्माला सांगतात की आध्यात्मिक तेजाचा नाश हा मृत्यूपेक्षाही भयंकर आहे; निष्काम असले तरी विधिनियत कर्तव्याची उपेक्षा पतन घडवते. ते न्यासधर्म स्पष्ट करतात—स्वामीचे धन किंवा राजकीय/लोकधन हडपणे, कारभारातील भ्रष्टाचार यामुळे दीर्घ नरकभोग व पुढे कृमी, उंदीर, मांजर अशा योन्या मिळतात. यम म्हणतात की ते प्रभूच्या आज्ञेनेच दंड देतात; तरी राजा रुक्माङ्गदाने त्यांना ‘जिंकले’, कारण हरिदिन एकादशी पापांचा पूर्ण नाश करते; जणू पृथ्वीही श्रद्धेने उपवास करते. विष्णूची अनन्य शरणागती सर्वश्रेष्ठ—विष्णुविना यज्ञ, तीर्थ, दान, व्रत किंवा कठोर मृत्यूही परमगती देत नाहीत. एकादशी-व्रत भक्तांना पितरांसह विष्णुलोकाकडे नेते, म्हणून यमाला पितृबंधन व कर्मकारणाची चिंता वाटते. शेवटी विष्णुदूत यमाचा तप्त मार्ग फोडून कुम्भी-नरकातून जीवांना सोडवून परम धामाला नेतात.

29 verses

Adhyaya 5

Yama-vilāpana (The Lamentation Concerning Yama)

उत्तरभागातील भक्तिभूगोलाच्या संवादात यम ब्रह्मा (विराञ्च/पितामह) यांना सांगतो की निर्दोष सदाचारी जनांनी चाललेला चक्रधारी विष्णूकडे जाण्याचा मार्ग सुस्थिर व सुगम आहे. तो विष्णुलोक अपरिमित व अक्षय आहे असे घोषित करतो—असंख्य जग व जीवांनीही तो कधी ‘भरत’ नाही. माधवाच्या धामात निवास केल्याने शुद्ध-अशुद्ध भेद वा निषिद्ध कर्म असले तरी सर्वांचे शोधन होते—हरिसान्निध्याचे परम माहात्म्य दिसते. राजाज्ञा व उपवास यांसारख्या कारणांनीही विष्णुलोकप्राप्ती होत असल्याने यमाला जीवांवरील आपला अधिकार कमी होईल अशी चिंता वाढते. भगवान स्वतः भक्ताला गरुडावर बसवून वैष्णव लोकात नेतात आणि चतुर्भुज रूप, पीतांबर, माळा व अनुलेपन देऊन सायुज्य/सारूप्यसदृश फल देतात. पुढे राजा रुक्माङ्गदाचे अर्जित सार्वभौमत्व, अशा धर्मनिष्ठ पुत्राला धारण करणाऱ्या मातृदेवीची स्तुती, तसेच सद्पुत्राचे महत्त्व व अधर्मप्रिय पुत्राची निंदा असा उपदेश येतो. शेवटी रुक्माङ्गदाचा जन्म अद्वितीय ‘शोधन’ व्यवस्था म्हणून गौरविला जातो आणि हरिसेवेत दिसलेल्या अपूर्व पावनचिन्हांवर यम विस्मय व्यक्त करतो।

17 verses

Adhyaya 6

Brahmavākya (Brahmā’s Pronouncement on Hari-nāma and the Non-punishability of Viṣṇu’s Devotees)

ब्रह्मा दुःख दूर करून संवाद हरिनाम व विष्णुभक्तीच्या निर्णायक तारक सामर्थ्याकडे वळवितात। सौर प्रसंगी भगवंतासाठी उपवास व नामोच्चार केल्याने परम पद मिळते; कृष्णाला एकदा नमस्कार करणेही दहा अश्वमेधांच्या अवभृथ-स्नानापेक्षा श्रेष्ठ आहे, आणि अश्वमेधकर्ता जसा परत येतो तसा भक्त पुनर्जन्मात परतत नाही। कुरुक्षेत्र, काशी, विरजा इत्यादी तीर्थांची महिमा जिभेवर वसलेल्या द्वाक्षरी ‘हरि’च्या तुलनेत गौण ठरते; मृत्युकाळी हरिस्मरणाने घोर पापेही नष्ट होतात—हा भक्तिकेंद्रित मोक्षधर्म आहे। पुढे अधिकारधर्म सांगितला आहे: दैवी दूत व अधिकारी जनार्दन/मधुसूदनाच्या भक्तांना अडवू नयेत; त्यांना दंड दिल्यास तो दोष दंड देणाऱ्यावरच परत येतो। द्वादशी-व्रत मिश्र हेतूनेही घेतले तरी स्वभावतः पावन करणारे आहे, आणि विष्णुभक्त-विरोधी अधर्मात ब्रह्मा साहाय्य करीत नाहीत।

18 verses

Adhyaya 7

Brahmā’s Discourse to Mohinī (Harivāsara, Desire, and the Satya-Test of Rukmāṅgada)

या अध्यायात यम हरि-भक्तीचे परम माहात्म्य मान्य करतो—जे हरिचे स्मरण, उपवास व स्तुती करतात त्यांना यम बांधू शकत नाही; ‘हरी’चा अपघाती उच्चारही पुनर्जन्म तोडून यमाच्या नोंदीतून मुक्त करतो. सूत ब्रह्मदेवांचे चिंतन सांगतो; यमकार्याचा मान राखण्यासाठी मोहिनीसदृश रमणी प्रकट होते आणि कामाची कठोर निंदा होते—निषिद्ध संबंधांविषयी मनातही इच्छा आली तर ती नरकदायी व संचित पुण्यनाशक ठरते. ब्रह्मा देहाला अस्थि-मांस-मलादी म्हणून पाहून मोह दूर करतो व त्या कन्येला कार्यादेश देतो. पुढे सत्य व त्यागात आदर्श राजा रुक्मांगद आणि पुत्र धर्मांगद यांची कथा येते. ब्रह्माची योजना—कन्येने शपथांनी राजाला बांधावे, हरिवासर-व्रत (उपवास) सोडण्याची मागणी करावी आणि शेवटी स्वतःच्या पुत्राचा शिरच्छेद मागून घोर सत्यधर्म-परीक्षा घडवावी; अढळ सत्याचे फळ विष्णुधामप्राप्ती सांगितले आहे।

74 verses

Adhyaya 8

The Description of Mandara (Mandaropavarṇanam) in the Mohinī Narrative

सूता सांगतात—कमलनयना देवी ब्रह्मदेवांना असे नाव मागते की ज्यायोगे ती देवालय-प्रदेशात प्रवेश करू शकेल. ब्रह्मा तिला सगुण नाम “मोहिनी” देतात व तिच्या सान्निध्यात रोगशमन व आनंदवर्धनाची शक्ती आहे असे सांगतात. ती प्रणाम करून देवांच्या नजरेसमोर वेगाने मंदर पर्वतावर पोहोचते. पुढे अध्यायात मंदराचे तीर्थ-माहात्म्य येते—वासुकी व समुद्रमंथनाशी संबंध, समुद्राची मापे व खोलपणा, कूर्माच्या अस्थींमधून क्षीरधारा व अग्नीची उत्पत्ती, तसेच पर्वताचा रत्न-औषधींचा खजिना, दिव्य क्रीडास्थान व तपःप्रेरक क्षेत्र म्हणून गौरव। सात योजन निळ्या तेजाचा शिळासन, दहा हात मापाचा कौलिश लिंग आणि प्रसिद्ध वृषलिंग-देवस्थान यांचा उल्लेख होतो. मोहिनी राग-ताल, मूर्च्छना व गांधार-नादयुक्त मधुर दिव्य संगीत करते; त्यामुळे स्थावरांनाही काम जागृत होतो. ते ऐकून एक दिगंबर तपस्वी स्त्रीरूप धारण करून मोहिनीकडे येतो, पार्वतीच्या दृष्टीसमोर काम व लज्जेने व्याकुळ।

25 verses

Adhyaya 9

The Dialogue between Rukmāṅgada and Dharmāṅgada

सूता सांगतात—हरिभक्त राजा रुक्माङ्गद पुत्र धर्माङ्गदाला राज्यसत्ता देण्यास सिद्ध होतो व राज्यत्यागाला धर्म मानतो. समर्थ पुत्राला राज्य सोपवणे हे पित्याचे धर्मकर्म; अन्यथा धर्म व कीर्ती कमी होते. जो पुत्र पित्याचा भार उचलतो, कीर्तीत पित्याला मागे टाकतो आणि पितृ-आज्ञा पाळतो तोच खरा पुत्र; दुर्लक्ष नरकास कारणीभूत. रुक्माङ्गद प्रजापालनाचा ताण आणि हरिदिनी उपवास पाळण्याबाबत आजार-अपंगत्वाची कारणे देऊन सूट मागणे अयोग्य—हे राजधर्म व लोकहितासाठी आवश्यक शिस्त आहे असे स्पष्ट करतो. धर्माङ्गद भार स्वीकारून प्रजेला सांगतो—जिथे धर्मयुक्त दंड चालतो तिथे यमाचा अधिकार राहत नाही. तो जनार्दनस्मरण, ममत्वत्याग, वर्णाश्रमधर्मानुसार कर्तव्य आणि हरिदिनी विशेषतः द्वादशीला कठोर व्रत पाळण्याचा उपदेश करतो. शेवटी विष्णूची विश्वसर्वोच्चता (हव्य-कव्यवाहक, सूर्य-आकाशातील अन्तर्यामी) आणि सर्व कर्म पुरुषोत्तमाला अर्पण करावे हा सिद्धान्त येतो. रुक्माङ्गद संतुष्ट होऊन पितृलोकात जातो व सद्गुणी पुत्रामुळे मिळालेल्या ‘मुक्ति’साठी पत्नीची प्रशंसा करतो।

50 verses

Adhyaya 10

Rukmāṅgada–Vāmadeva Saṃvāda: Ahimsa, Hunting, and the Fruit of Dvādaśī-Bhakti

वसिष्ठ रुक्माङ्गदाला राणीचा उपदेश सांगतात—खरा राजधर्म म्हणजे पशुहिंसा सोडून धर्म्य यज्ञ व भक्तीने जनार्दनाचे पूजन करणे; हिंसेने नव्हे. इंद्रियभोग दुःख देतो; हृषीकेशाची गृहपूजाही वधापेक्षा श्रेष्ठ आहे. हिंसेचे पाप सहाजणांत विभागले जाते—अनुमोदक, हंता, प्रेरक, भक्षक, स्वयंपाक करणारा व साधन देणारा; अहिंसा परम धर्म. राजा म्हणतो की त्याचे वनगमन शिकारासाठी नाही, संरक्षणासाठी आहे. तो रम्य आश्रमात जाऊन वामदेव ऋषींना भेटतो; ऋषी त्याची वैष्णवभक्ती स्तुत्य मानून भक्ती जन्मापेक्षा श्रेष्ठ सांगतात व द्वादशी-व्रत वैकुंठप्रद म्हणतात. नम्र रुक्माङ्गद विचारतो—कुठल्या पूर्वपुण्यामुळे अद्भुत पत्नी, समृद्धी, आरोग्य व भक्त पुत्र मिळाला; हे नृहरिभक्ती व पूर्वपुण्याचा परिपाक आहे।

69 verses

Adhyaya 11

The Vision of Mohinī (मोहिनी-दर्शनम्)

वसिष्ठ प्रसंग मांडून सांगतात की राजाच्या प्रश्नाला उत्तर देताना वामदेव पूर्वकर्मकथा उलगडतो—पूर्वी शूद्रजन्मात दारिद्र्य व गृहदुःख, नंतर ब्राह्मणसंग व तीर्थयात्रेमुळे परिवर्तन. मथुरेत विश्रांतीतीर्थी यमुना-स्नान करून वराहमंदिराच्या सान्निध्यात तो ‘अशून्यशयन व्रत’ चार पारणांसह सांगतो—श्रावण द्वितीयेला लक्ष्मीसहित जगन्नाथ (विष्णू) पूजन, शय्या-वस्त्रदान व ब्राह्मणभोजन केल्यास समृद्धी व पापनाश; द्वादशीच्या पूजेतून विष्णुसायुज्य फल सांगितले आहे. पुढे राजा राज्यभार पुत्राकडे सोपवून वैराग्याकडे वळतो, आणि वामदेव पुत्रधर्म/पितृआज्ञापालन हे केवळ तीर्थस्नानापेक्षा श्रेष्ठ म्हणतो. मुक्त झालेला राजा मंदर पर्वताकडे जाऊन दिव्य पर्वत व सुवर्णलोकांचे दर्शन घेतो; अखेरीस मोहिनीच्या मधुर नाद-रूपाने मोहित होतो, आणि मोहिनी संगमापूर्वी धर्म्य दान मागून धर्म-विरुद्ध काम अशी परीक्षा उभी करते.

48 verses

Adhyaya 12

Samayakaraṇa (Determination of Proper Times / Formalizing the Condition)

वसिष्ठ सांगतात—राजा रुक्माङ्गद मोहिनीला पाहताच कामविव्हळ होतो, तिच्या सौंदर्याची स्तुती करतो आणि राज्य, पाताळनगरी, धन तसेच स्वतःलाही अर्पण करण्यास सिद्ध होतो. मोहिनी भोगलोभ नाकारून म्हणते, ‘योग्य समयी जे मी सांगेन ते निःसंकोच कर’—आणि भेटीला धर्मयुक्त ‘समय’ म्हणजेच बंधनकारक प्रतिज्ञेचे रूप देते. राजा सर्व अटी मान्य करतो; तेव्हा मोहिनी त्रिलोकीतील त्याच्या सत्य-धर्मकीर्तीची आठवण करून उजवा हात प्रतिज्ञेच्या गहाण/चिन्ह म्हणून मागते. राजा आजीवन सत्यपालनाची प्रतिज्ञा करतो, हात-दानालाच पुरावा मानतो आणि पालनासाठी संचित पुण्यही पणाला लावतो. तो इक्ष्वाकु वंश, पिता ऋतध्वज, स्वतःचे नाव रुक्माङ्गद व पुत्र धर्माङ्गद सांगून मंदर पर्वतावर येणे व मोहिनीच्या गाण्याने आकृष्ट होणे वर्णन करतो. मोहिनी सांगते—ती ब्रह्मसम्भवा असून मंदरावर तप व शिवपूजा करून शिवकृपेने राजाला प्राप्त झाली; मग ती त्याचा हात धरून त्याला उभे करते—अध्यायात समय, प्रतिज्ञा व धर्माची महती प्रतिपादित होते।

34 verses

Adhyaya 13

Mohinī-Saṃmohana (The Enchantment of Mohinī)

वसिष्ठ रुक्मांगद राजाची कथा सांगतात. मोहिनी गृह्यसूत्र-विधीनुसार त्वरित विवाह करण्याचा आग्रह धरते आणि अविवाहित कन्येचे गर्भधारण हे मोठे सामाजिक व वैदिक-आचारदोष आहे असे सांगते. ती पुराणोक्त निंदित जन्म (दिवाकीर्ती) सांगून तीन चांडाळ-जन्म मानलेले वंश मोजते—अविवाहित मुलीपासून जन्म, समान-गोत्र संबंधातून जन्म, आणि शूद्र पिता व ब्राह्मणी माता यांचा पुत्र. विवाहानंतर राजा अत्यंत भक्तीने तिच्या इच्छा पूर्ण करण्यास सिद्ध होतो. मोहिनी सवत्सर्याचा प्रश्न मांडून पत्नीधर्म सांगते—पती जिथे राहील तिथेच पत्नीने राहावे, दारिद्र्यातही; पतीच्या योग्य स्थानाचा त्याग निंद्य असून तमोगुणी कर्मफळ देतो. ती त्याच्यासह नगरात जाण्याचा निश्चय करते, पण शेवटी आत्मविनाशाची छाया सूचित होत अध्याय गंभीर सौंदर्याने संपतो।

26 verses

Adhyaya 14

The Liberation of the Lizard (Godhā-vimukti)

वसिष्ठ ऋषी रुक्मांगद राजाला पर्वतावरून उतरण्याचे वर्णन करतात; तेथे अद्भुत खनिजासारखी रूपे दिसतात. खाली आल्यावर राजाच्या घोड्याच्या टापेने जमिनीतून नव्याने प्रकट झालेली घरपाल जखमी होते. करुणेने राजा थंड पाणी शिंपडून तिला शुद्धीवर आणतो. ती कबूल करते—शाकल नगरीत तिने रक्षापुडकी/ताईतसारख्या वशीकरण-उपायाने पतीला वश करण्याचा प्रयत्न केला, त्यामुळे तो गंभीर आजारी पडला; परिणामी तिला ताम्रभ्राष्ट्री नरक व नंतर नीच योन्यांत पुनर्जन्म मिळाला आणि दीर्घकाळ घरपालरूपाने राहावे लागले. ती राजाच्या पुण्याच्या आधाराने उद्धार मागते—विजया-दाय कर्मांचे अक्षय फळ, श्रावण द्वादशी व्रत व त्रयोदशीला योग्य पारणे, सरयू-गंगा स्नानाची शुद्धी आणि गृहस्थात हरिस्मरण. मोहिनी कर्मदंडाची कठोरता मांडते; पण राजा हरिश्चंद्र, दधीचि, शिबि, जीमूतवाहन यांच्या उदाहरणांनी दयेचा उपदेश करून पुण्यदानाचा संकल्प करतो. पुण्य मिळताच घरपाल देहत्याग करून दिव्य अलंकारांनी शोभून विष्णुलोकांना जाते—शरणागती, करुणा व व्रतफळाने मोक्षाचा संदेश।

75 verses

Adhyaya 15

Dialogue of Father and Son (Pitṛputra-saṃvāda) — Mohinī Episode

पापमुक्त झाल्यावर राजा रुक्माङ्गद मोहिनीसह वायुवेगी अश्वावर आरूढ होऊन आकाशमार्गे वन, नद्या, वस्ती, दुर्ग व समृद्ध प्रदेश पाहत जातो आणि क्षणभर वामदेवांच्या आश्रमाचे दर्शन घेतो. तो वैदीशा नगरीत पोहोचून पुन्हा राज्याधिकार प्रस्थापित करतो. तेथे पुत्र धर्माङ्गद मित्रराजांनी वेढलेला, पित्याला भेटायला पुढे जाण्याचे औचित्य व पुण्य यावर विचार करतो; अनुचिततेची सूचना ऐकूनही तो अनेक राजांसह पुढे जाऊन साष्टांग नमस्कार करतो, आणि रुक्माङ्गद प्रेमाने त्याला उचलून आलिंगन देतो. मग पिता राजधर्माची परीक्षा घेत प्रश्नांची मालिका विचारतो—प्रजापालन, धर्म्य करसंकलन, ब्राह्मणसेवा, मृदु वाणी, गोसंरक्षण व चांडालगृहापर्यंत दया, न्यायनिवाडा, माप-तोल नियम, अति कर टाळणे, जुगार व मद्यत्याग; तसेच निद्रेला अधर्माचे मूळ म्हणून निंदितो. धर्माङ्गद वारंवार प्रणाम करून सांगतो की पितृआज्ञापालन हेच पुत्राचे परम धर्म व देवता आहे. शेवटी मोहिनीच्या सौंदर्याने तो विस्मित होऊन तिला माया असावी असा संशय घेतो आणि राजगृहास योग्य म्हणून स्तुती करतो.

48 verses

Adhyaya 16

Pātivratya-kathana (The Narrative of the Pativrata)

वसिष्ठ राजाला रुक्माङ्गद–धर्माङ्गद चक्रातील प्रसंग सांगतात. रुक्माङ्गद देवगिरीवर तप करणारी सुदर्शना/मोहिनी मंदर पर्वतावर दैवी योगाने प्राप्त करून तिला धर्माङ्गदाची मातृतुल्य म्हणून अर्पण करतो. धर्माङ्गद आदर्श पुत्रधर्म दाखवतो—साष्टांग नमस्कार, पादप्रक्षालन, चरणोदक मस्तकी धारण, आणि तिच्या मोहक रूपासमोरही संयम. पुढे अलंकारांची पौराणिक उत्पत्ती व उदार दानवर्णन राजधर्म व भक्तिदान दृढ करतात. नंतर उपदेश—राजाच्या प्रिय पत्नीचा मान, ईर्ष्या व सौतन-कलहाची निंदा, आणि पतीहितानुकूल सेवेची प्रशंसा. शेवटी पतिव्रता कथा: पत्नी दुःख सहून कठोर व्रत करते व रोगी पतीसह अग्निप्रवेश करून पापशुद्धी व स्वर्गप्राप्ती दर्शवते।

90 verses

Adhyaya 17

Mohinī’s Speech (Mohinyāḥ Bhāṣaṇam)

पुत्र आपल्या आई संध्यावलीला ईर्ष्या सोडून मोहिनीला सहधर्मिणी मानून मातृभावाने सन्मान करण्याची विनंती करतो आणि सौतिला मातेसारखे मानण्याचा दुर्मिळ धर्म गौरवतो. संध्यावली मान्य करून शीघ्र फल देणाऱ्या परम व्रताची महिमा, महापाप-नाश आणि ‘एक सद्गुणी पुत्र अनेक त्रासदायक पुत्रांपेक्षा श्रेष्ठ’ हे सांगते; तसेच पुत्रावर आयुष्यभर मातृऋण असते हे बोध देते. तिच्या दृष्टिक्षेपाने पात्रे षड्रस अन्नाने भरतात; मोहिनी विधिपूर्वक सेवा करते आणि भोजनानंतर जलशुद्धी व तांबूलादी विधी पूर्ण होतात. पुत्राची मातृभक्ती पाहून मोहिनी धर्मवान पुत्राची माता होण्याचा संकल्प करून राजाला बोलावते; राजा आल्यावर ती राजवैभवाची आसक्ती व दांपत्यधर्माची उपेक्षा यावर ताडना करते, पुण्यामुळेच श्री व पद मिळते आणि राज्यभार योग्य वारसाकडे द्यावा असे सांगते. शेवटी राजा नम्र उत्तर देतो—मातृत्व, विवाह आणि राजधर्म यांचा समन्वय हाच धर्माचा सारोपदेश।

58 verses

Adhyaya 18

Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma

मोहिनी/विमोहिनीच्या मोहाने थकलेला राजा पुत्राला सांगतो—तिला पत्नीप्रमाणे मान दे; पण ती निघून जाते. शुद्धीवर आल्यावर राजा तिचा उपदेश स्वीकारतो. मोहिनी त्याला धर्माकडे वळवते—ज्येष्ठ राण्यांचे सांत्वन कर; मोठ्या पत्नीचा अपमान करून ‘कनिष्ठा’ बसवली तर विनाश होतो, पतिव्रतेचे अश्रू आध्यात्मिक शांती जाळतात. पुढे अनुपम संध्यावलीचे स्तवन होते आणि गृहातील माता एकत्र येऊन विष, अग्नी, तलवारीची धार अशा उपमांनी आत्मघातकी कामनेची निंदा करतात. त्या नियम सांगतात—पती दुसरी पत्नी करू शकतो, पण ज्येष्ठेच्या संमतीनेच; ज्येष्ठेला दुप्पट वाटा व तिला हवे ते, आणि दांपत्याने एकत्र इष्ट‑पूर्त कर्म करावे. मग राजकुमार महादान करतो—धन, नगरे, रथ, सुवर्ण, सेवक, गायी, धान्य, तूप, हत्ती‑उंट, सुगंध, भांडी इत्यादी—आणि भेद न करता सर्व मातांचा सन्मान करून कुलात सौहार्द प्रस्थापित करतो. तृप्त माता आशीर्वाद देतात—राजा मोहिनीसह मत्सररहित सुख भोगो; मातृ‑सन्मान व न्याय्य वाटपाने गृहधर्म पुनः स्थिर होतो।

56 verses

Adhyaya 19

The Description of Mohinī’s Love Episode

वसिष्ठ धर्मांगदाला राजधर्म सांगतात—दुष्टांचा नाश, सतत जागरूकता, व्यापाराचे रक्षण, दानधर्म, कुटिलता टाळणे आणि कोश व प्रजेचे सुज्ञ व्यवस्थापन; जसे मधमाशी फुलांतून सार घेते. राजकुमार माता-पित्यांचा सन्मान करतो, पित्याला सुखसोयी देतो आणि पृथ्वीच्या रक्षणाची जबाबदारी स्वीकारतो. त्याच्या राज्यात प्रजा पापापासून दूर व समृद्ध होते—वृक्ष फळांनी भरतात, शेतांत धान्य येते, गायी भरपूर दूध देतात, कुटुंबे शिस्तबद्ध राहतात आणि चोरांची भीती उरत नाही. माधव-दिवसाशी संबंधित व्रत पर्यावरण-स्थैर्य व समृद्धीस पोषक मानले आहे आणि हरिभक्तीला समाजाची आध्यात्मिक धुरी म्हटले आहे. पुढे कथा वळते—वृद्ध राजा पुत्रयशामुळे जणू तरुण होऊन विमोहिनी/मोहिनीवर मोहित होतो; कामासक्ती वाढते आणि द्यायला नको तेही दान करण्याच्या प्रतिज्ञा करतो—मायेने विवेक हरपण्याचे दर्शन घडते.

37 verses

Adhyaya 20

Dharmāṅgada’s Conquest of the Directions

वसिष्ठ सांगतात—रुक्मांगद विषयसुखात गुंतून आठ वर्षे घालवतो. नवव्या वर्षी त्याचा पुत्र धर्मांगद मलय पर्वतावरून परत येतो; वैष्णव अस्त्राने पाच विद्याधरांना जिंकून पाच कामद रत्ने आणतो—धन देणारे, वस्त्र-आभूषण देणारे, यौवन/अमृत देणारे, सभा व भोजन देणारे आणि त्रिलोकी आकाशगमन देणारे। तो ती रत्ने माता-पित्याच्या चरणी अर्पण करून मोहिनीला आभूषणार्थ द्यावीत असे विनवतो. पुढे तो सप्तद्वीप-विजय, समुद्रप्रवेश, नागांची भोगवती जिंकणे, मणी व मुक्ताहार मिळवणे, दानवांचा पराभव आणि रसातळात वरुणाशी वर्षभर युद्ध यांचे वर्णन करतो; नारायणास्त्राने वरुणाला जिंकूनही त्याचा जीव वाचवतो आणि अश्व व कन्या-पत्नी प्राप्त करतो. शेवटी नीति—समृद्धी पित्यावर अवलंबून, पुत्राने गर्व करू नये, ब्राह्मणांचे देय रोखू नये, आणि पुत्र पितृबीजबलानेच कार्य करतो। धर्मांगद नववधूला मातृसभेत आशीर्वाद व संरक्षणासाठी सादर करतो।

32 verses

Adhyaya 21

Śikṣā-nirūpaṇa (Exposition of Discipline): Son’s Marriage, Paternal Duty, and Royal Administration

मांधाता वसिष्ठांना विचारतो की पुत्राचे शब्द ऐकल्यावर राजाने काय केले आणि ब्रह्मा (विधाता)शी संबंधित ती मोहिनी कोण होती. वसिष्ठ सांगतात की विष्णुभक्त राजा प्रियेसह आनंदित होऊन धनाचे वाटप करतो—पुत्राच्या विवाहासाठी एक भाग, मोहिनीस एक भाग आणि उरलेले योग्य रीतीने. तो कुलपुरोहिताला शुभ मुहूर्तावर धर्मांगदाचे विवाह विधिपूर्वक लावण्याची आज्ञा देतो व सांगतो की पुत्रविवाह न करणे महापाप, तर विवाह करून दिल्यास पुत्राच्या गुणदोषांपलीकडे यज्ञफळ प्राप्त होते. धर्मांगद वरुणकन्या व नागकन्यांशी शास्त्रोक्त विधीने विवाह करतो, ब्राह्मणांना दान देतो आणि माता-पित्याचा सन्मान करतो. तो आई संध्यावलीला सांगतो की स्वर्गसुख नव्हे, पितृसेवाच माझे श्रेष्ठ व्रत आहे. राज्यकारभारासाठी पाठविल्यावर तो तपासणी, न्यायव्यवस्था, योग्य वजन-माप, गृहसंरक्षण व सामाजिक नियम प्रस्थापित करतो आणि शेवटी राजाज्ञेने विष्णूची एकनिष्ठ उपासना कठोरपणे राबवतो।

39 verses

Adhyaya 22

Kārtika-Māhātmya (The Greatness of Kārtika)

वसिष्ठ राजा मांधात्यास हरिवासर-पालनाने घडलेले आदर्श राज्य सांगतात—धर्माने परिपूर्ण, समृद्ध आणि विष्णूच्या प्रबोधनकाळाच्या शुभ ऋतू-परिसरात नांदणारे। पुढे रुक्मांगद व मोहिनीची कथा येते: मोह व भोग असूनही राजा ठाम सांगतो की विष्णूचे पवित्र दिवस व कार्तिक-व्रत कधीही दुर्लक्षित करू नये. तो मोहिनीला कार्तिकमासाचे माहात्म्य शिकवतो—थोड्याशा संयमानेही अक्षय पुण्य मिळते व विष्णुलोकप्राप्ती होते. अध्यायात व्रत-कल्पाचे नियम—कृच्छ्र, प्राजापत्य प्रायश्चित्त, उपवासपद्धती, दीपदान हे सर्वोत्तम दान, प्रबोधिनी, भीष्मपंचक, रात्रिजागरण, पुष्कर- द्वारका- शौकर/वराहदर्शन यांसारखे तीर्थफल, तसेच तेल, मध, मांस, मैथुन व काही अन्नांचे निषेध दिले आहेत. शेवटी चातुर्मास्य-संबंधित व्रतांचे उद्यापन—प्रत्येक नियमास अनुरूप दान, दक्षिणा, ब्राह्मणमार्गदर्शन आणि दुर्लक्ष केल्यास कर्मदोषाची चेतावणी।

87 verses

Adhyaya 23

The Discourse of Rukmāṅgada (Prabodhinī Ekādaśī, Kārtika-vrata, and Satya-dharma)

मोहिनी राजा रुक्मांगदाला कार्तिक-व्रत सोडण्यास आव्हान देते आणि व्रताऐवजी भोगसंगाचा मोह दाखवते. काम व धर्म यांत द्विधा झालेला राजा ज्येष्ठ राणी संध्यावलीला बोलावून तिच्या भक्तिपुण्याचे रक्षण व्हावे म्हणून कृच्छ्र/वरकृच्छ्र तप करण्याची आज्ञा देतो. दरम्यान नगरात भेरी-घोषाने कार्तिक-नियम जाहीर होतात—पहाटे उठणे, एकभोजन, मीठ-क्षार वर्ज्य, हविष्य आहार, भूमिशयन, वैराग्य आणि पुरुषोत्तम-स्मरण. घोषणा प्रबोधिनी (बोधिनी) एकादशीपर्यंत येते—पूर्ण उपवास, हरि-प्रबोधन व पूजन; न पाळल्यास नगरशिस्तीसाठी दंडनीय असे सांगितले जाते. समोरासमोर झाल्यावर राजा एकादशी मोक्षदायिनी आहे असे सांगून नियम-अपवाद स्पष्ट करतो—द्वादशीचे पारणे चुकवू नये; बालक, दुर्बल, गर्भवती व रक्षक/योद्ध्यांना सूट. तो मोहिनीच्या भोजनाच्या मागणीला नकार देऊन सुखापेक्षा व्रत-निष्ठा निवडतो. शेवटी सत्य-स्तुती—सत्यामुळे सूर्य-चंद्र, तत्त्वे, पृथ्वी व समाज टिकतात; म्हणून व्रतपालन हेच राजाचे सर्वोच्च नीतिधर्म।

91 verses

Adhyaya 24

Mohinī-prashna (The Question about Mohinī)

राजा हरिवासर (एकादशी) दिवशी भोजन करण्यास नकार देतो. तो पुराणोक्त नियम सांगून अविश्वसनीय उपदेशांची निंदा करतो आणि एकादशीला कठोर निषेध मानतो—पुरोडाशसुद्धा ‘निषिद्ध अन्न’ ठरतो. अशक्तांसाठी थोडेसे कंदमुळे, फळे, दूध, पाणी इतकेच मान्य करून, खाल्ल्यास नरकफळाची भीती दाखवतो. मोहिनी वेदकर्मकांड्यांचे मत मांडते की पूर्ण उपवास योग्य नाही, आणि राजाचा स्वधर्म प्रजापालन हा तपोव्रतांपेक्षा श्रेष्ठ. राजा शास्त्र-क्रम स्पष्ट करतो: वेद कर्मरूपाने प्रकटतो, गृहस्थांसाठी स्मृती; पुराणे दोहोंचा आधार व स्पष्टीकरण देतात, श्रुतीत नसलेले तिथी-व्रत-नियम सांगतात आणि पापासाठी औषधासारखे प्रायश्चित्त शिकवतात. मग मोहिनी गौतमादी वेदज्ञ ब्राह्मणांना बोलावते; ते म्हणतात अन्नानेच जग टिकते, अधिकाराबाहेरचे व्रत परधर्म होऊन विनाश करते; राजांसाठी शासन हेच व्रत, आणि रक्तरहित सुव्यवस्थित राज्य हेच खरे यज्ञ।

53 verses

Adhyaya 25

Mohinī-ākhyāna: The Trial of Ekādaśī and the King’s Satya-saṅkalpa

वसिष्ठ सांगतात की मोहिनीच्या वचनांनंतर वाद निर्माण झाला. ब्राह्मण राजाला सांगतात—एकादशीचा उपवास अशास्त्रीय आहे, विशेषतः राजांसाठी उपवास अयोग्य; ब्राह्मण-प्रामाण्याच्या आधाराने ‘व्रतभंग’ न होता भोजन करा. राजा रुक्मांगद वैष्णव आचार मांडतो—दोन्ही पक्षातील एकादशीला निराहार, मद्यादि त्याग, ब्राह्मणांवरील हिंसा टाळणे; आणि एकादशीला खाणे आध्यात्मिक अधःपतन घडवते असे सांगतो. ब्रह्मादि सत्ताही मला व्रतापासून ढळवू शकत नाहीत, व्रतभंग करणाऱ्यांना नरकफळ, आणि एकादशी कमी लेखणाऱ्या युक्तींची तो निंदा करतो. क्रुद्ध मोहिनी त्याला अधर्म व असत्याचा आरोप करून ऋषींसह निघून जाते; ऋषींचा शोक व राजाचा संकटकाळ येतो. मग पुत्र धर्मांगद मध्यस्थी करून मोहिनीला परत आणतो आणि पित्याला सत्य-प्रतिज्ञा पाळण्यास प्रवृत्त करतो—राजाची सत्यता व लोककीर्ती टिकवण्यासाठी स्वतःला विक्रीस देण्यासही तयार होतो. शेवटी बोध—व्रत तुटले तर कीर्ती व धर्म दोन्ही ढासळतात।

83 verses

Adhyaya 26

Mohinī-Ākhyāna: Rukmāṅgada’s Refusal to Eat on Harivāsara (Ekādaśī)

मोहिनी-प्रसंगात राजा रुक्मांगद हरिवासर/एकादशीला अन्नत्याग करण्याचा अढळ निर्धार व्यक्त करतो. तो म्हणतो—कीर्ती नष्ट होवो, खोटारडा म्हणोत, राज्यभंग होवो, लोकनिंदा सहन करीन, प्रियजनांचा वियोग होवो, मृत्यू किंवा नरकही चालेल; पण एकादशी-व्रतभंग करणार नाही. अध्यायात एकादशी उपवास पापनाशक, यश-पुण्यदायक साधना म्हणून गौरविला असून निषिद्ध अन्न, संगत व मद्यपान अशा अतिक्रमणशील जीवनाची निंदा केली आहे. ‘हे माझे’ अशी ममता-मोह बंधनाचे मूळ असल्याचे दाखवून व्रतजन्य आत्मसंयमाचा महिमा सूचित केला आहे. भेरीच्या घोषासारखे लोकमान्य हे व्रत पाळल्यामुळेच रुक्मांगदाची त्रिलोकी कीर्ती स्थिर आहे, असा निष्कर्ष येतो.

18 verses

Adhyaya 27

The Account of Kāṣṭhīlā (Kāṣṭhīlā-ākhyāna) within the Mohinī Narrative

वसिष्ठ सांगतात—धर्मांगद आपल्या आई सन्ध्यावलीला बोलावतो. सन्ध्यावली राजा रुक्मांगद व मोहिनी यांच्यात मध्यस्थी करून सांगते की हरिवासर/एकादशीला राजाने पापयुक्त वा निषिद्ध अन्न खाऊ नये; राजाचे सत्य व व्रत अबाधित ठेवून मोहिनीने दुसरा वर मागावा. पुढे स्त्री-धर्माचा विस्तार होतो—पत्नीने पतीचे धर्मव्रत टिकवावे, आणि पतीला अधर्माकडे जबरदस्तीने नेल्यास नरक व नीच योनींचे फळ भोगावे लागते. मोहिनी पाप, दैव आणि गर्भाधानकाळातील मनोवृत्तीमुळे संततीचा स्वभाव घडतो यावरही सविस्तर बोलते. मग अंतर्कथेत काष्ठीला सन्ध्यावलीसमोर पूर्वजन्माची कबुली देते—अहंकार, पडलेल्या पतीला मदत न करणे व गृहलोभ यांमुळे कर्मपतन; जन्मांतरांत राक्षस-प्रसंगात अपहरण, सौतिणीचा वैर, फसवणूक व हिंसेचा आसन्न धोका उभा राहतो. अध्याय संकटातच थांबतो; एकादशी-धर्म व सत्यव्रत हेच नीतिकेंद्र ठरते.

155 verses

Adhyaya 28

Kāṣṭhīla-Upākhyāna: Rākṣasī, Spear-Śakti, and Kāśī as Śakti-kṣetra

धावत्या राक्षसामुळे भयभीत झालेली राक्षसी आपल्या ब्राह्मण-पतीला ज्वलंत शक्ति-भाला फेकण्यास सांगते; त्या शस्त्राने राक्षसाचा संहार होतो. नंतर ती आपल्या राक्षस-पतीचा पतन घडवून ब्राह्मणाला गुहेत फसवण्याचा प्रयत्न करते. स्त्रीवर विश्वास ठेवण्याविषयी नीतिशास्त्रातील सावधानतेच्या पार्श्वभूमीवर संवाद धर्माची सूक्ष्मता उलगडतो—विष्णूचे अवतार, व्यास आणि मोहिनी-प्रसंगातील शिव यांचे विरोधाभासी भासणारे आचरण का दिसते, सदाचार व विधिकर्मांचे महत्त्व, आणि सत्य ब्रह्म असले तरी वाणी विवेकाने नियंत्रित ठेवावी जेणेकरून अनर्थ होऊ नये. काशी/वाराणसीला पाच गव्युतींच्या परिघातील शक्तिक्षेत्र म्हणून गौरविले आहे, जिथे मृत्यूने पुनर्जन्माचा बंध तुटतो; ब्राह्मणाला कन्येला पितृगृही परत नेण्याची आज्ञा मिळते. राक्षसी आपले पूर्वकर्म (कंदली→शाप→राक्षसी जन्म) सांगून धर्मरक्षण हेच आपले कर्तव्य मानते, पंचमहाभूतांसमोर शपथ घेते आणि गुहेच्या धनासह ब्राह्मण व रत्नावलीला आकाशमार्गे काशीला पोहोचवते.

90 verses

Adhyaya 29

The Description of Kāśī (Kāśī-māhātmya): Avimukta, Kapālamocana, and Śiva’s Purification

काष्ठील काशी/विश्वेश्वर येथे आगमन सांगून काशी पापनाशिनी व मोक्षदायिनी आहे असे वर्णन करतात आणि मोक्षासाठी वैष्णव क्षेत्रे श्रेष्ठ आहेत हा सिद्धान्त मांडतात. पुढे शिवाने ब्रह्माच्या पाचव्या मस्तकाचा छेद केला, त्यामुळे कपाळ (कपाल) चिकटले व ब्रह्महत्या-पाप पाठलाग करू लागले; विष्णू कर्मफळ नियत भ्रमण व तपश्चर्येने भोगावे लागते असे उपदेश देतात. बदरिकाश्रम, कुरुक्षेत्र/ब्रह्मह्रद इत्यादी तीर्थभ्रमणानंतर शिव अविमुक्त सीमेवर येतात, जिथे ब्रह्महत्या प्रवेश करू शकत नाही. शिव विष्णूची अनेक रूपांनी स्तुती करतात, विष्णुक्षेत्रात वासाचा वर मिळवतात आणि ते स्थान शैव म्हणूनही प्रसिद्ध होते. अश्रूंमधून बिंदुसरस् उत्पन्न होते; स्नानाने कपाळमोचन तीर्थात कपाल गळून पडते. शेवटी काशीची अद्वितीय महिमा—कर्मनाश, तेथे मृत्यूने मोक्ष, आणि लौकिक इच्छुकांनाही लाभ—प्रतिपादित आहे.

73 verses

Adhyaya 30

Kāṣṭhīlā-Ākhyāna: Ratnāvalī’s Return, Co-wife Dharma, and the Phālguna Propitiation

काष्ठीला सांगते—एक ब्राह्मण आपल्या राक्षसी पत्नीसमवेत वाचवलेली राजकन्या रत्नावली घेऊन राजा सुद्युम्नाच्या नगरीत येतो. द्वारपाल अबाहू बातमी देतो; राजा गंगातटी येऊन कन्येला भेटून आनंदित होतो. रत्नावली सांगते की राक्षस तल्पथाने तिला अर्णवगिरीवर नेले होते; पण राक्षसी पत्नीच्या बुद्धियोगाने त्याचा अधर्म हेतू उलटला आणि ब्राह्मणही वाचला. मग धर्मविचार उभा राहतो—‘सहासन’ लक्षणामुळे आपण पत्नीधर्मात बांधली गेलो असे मानून रत्नावली ब्राह्मणाला पती म्हणून मागते, धर्मदोष टाळण्यासाठी. सुद्युम्न राक्षसीला विनंती करतो की रत्नावलीला दुसरी पत्नी म्हणून स्वीकारून सौत्सुक्याविना रक्षण करावे. राक्षसी लोकपूजेच्या अटीवर मान्य करते—फाल्गुन शुक्ल अष्टमी ते चतुर्दशी सात दिवस उत्सव, गीत-नाट्यांसह, तसेच सुरा, मांस, रक्त इत्यादी अर्पण; भक्तांचे संरक्षण देण्याचे वचन देते. पुढे लोभ व वैवाहिक संपत्तीचा दृष्टांत—पूर्व पत्नी प्राक्कालिकी दारिद्र्यात पतीला सोडून लज्जित होते; पुनर्मिलनानंतर तिला यातना भोगाव्या लागतात आणि यमाचा उपदेश मिळतो की पतीचे धन व प्राण जपणे हेच स्त्रीधर्माचे केंद्र आहे।

88 verses

Adhyaya 31

The Greatness of the Month of Māgha (Māgha-snāna, Harivāsara, and the Kāṣṭhīlā-Upākhyāna)

वसिष्ठ संवाद सांगतात—संध्यावलीला काष्ठीला भेटते; पूर्वी दांपत्यात कपट करून व धन रोखून धरल्यामुळे ती निंद्य योनीकडे जाणारी आहे. करुणेने संध्यावली विचारते, अशा अधम जन्मातून मुक्ती कशी मिळेल? काष्ठीला माघ-माहात्म्य सांगते—माघाची दुर्मिळता व श्रेष्ठता, सूर्योदयापूर्वी प्रातःस्नान, पुण्याची श्रेणी (नैसर्गिक जल श्रेष्ठ, विहिरीचे वाहून आणलेले जल कमी), स्नानाचा हेतू धर्मसेवा, आणि नदी नसल्यास पर्यायी नियम। दररोज तिळ-शर्करा दान, ठराविक धान्य व तुपाने होम, ब्राह्मणभोजन, वस्त्र व मिष्टान्न दान, तसेच विष्णूच्या निर्मळ रूप सूर्याची प्रार्थना सांगितली आहे। पुढे एकादशी/हरिवासर व द्वादशी महापातकनाशक, तीर्थांहूनही श्रेष्ठ ठरतात। नवीन तांब्याच्या पात्रात बीजांसह वराह-स्वर्णदान, रात्रजागरण, वैष्णव ब्राह्मणाला दान व योग्य पारणे—याने पुनर्जन्म नष्ट होतो असे फलश्रुती। शेवटी काष्ठीला सुलोचनाच्या पूर्व एकादशी-पुण्याचा चतुर्थांश मागते; जलाने संकल्प करून पुण्य-स्थानांतरण होते आणि काष्ठीला तेजस्वी होऊन विष्णुधामाला जाते—पतिव्रता-धर्म व कर्मकारणभाव दृढ होतो।

60 verses

Adhyaya 32

Saṃdhyāvalī-ākhyāna (Mohinī-parīkṣā; Dvādaśī-vrata-mahattva)

वसिष्ठ सांगतात—ब्रह्माची कन्या मोहिनी मोह निर्माण करण्याच्या हेतूने संध्यावलीवर क्रूर अट लादते। धर्म व पतिव्रता-दानाची परीक्षा म्हणून ती म्हणते: जर मुलगा धर्माङ्गद हरि/द्वादशी-व्रत मोडून अन्न खाईल, तर ‘प्राणांपेक्षा प्रिय’ अशी वस्तू—पुत्राचे शिर—अर्पण करावे. संध्यावली थरथरते, पण सावरून पुराणप्रमाण देत म्हणते की द्वादशी-व्रत स्वर्ग व मोक्ष देणारे आहे; धन, नाते किंवा जीवितासाठीही ते सोडू नये. सत्य व व्रत दृढ ठेवून मोहिनीला तृप्त करीन अशी ती प्रतिज्ञा करते. मग ती विरोचन व त्याची पत्नी विशालाक्षी यांचा प्राचीन दृष्टांत सांगते—ब्राह्मण-सत्कार व चरणामृत-पानात रत. असुरबलाने पीडित देव विष्णूची अनेक रूपे सांगत स्तुती करतात; विष्णू वृद्ध ब्राह्मणरूपाने विरोचनाच्या घरी येऊन अखेरीस त्याचे आयुष्य मागतात. विष्णूच्या चरणामृत-प्रसादाने दांपत्य दिव्यरूप पावून उर्ध्वगमन करते आणि देवांचे दुःख दूर होते. शेवटी संध्यावली म्हणते—पती रुक्माङ्गदासाठीही मी सत्यापासून ढळणार नाही; सत्य हीच परम गती, सत्यभ्रंश अधःपातकारक आहे.

69 verses

Adhyaya 33

Dharmāṅgada’s Discourse (Dharmāṅgadopadeśa) in the Mohinī Episode

वसिष्ठ सांगतात की राणी संध्यावली राजा रुक्मांगदाला उपदेश करते—पुत्रत्यागाचा असह्य प्रसंग आला तरी सत्य व धर्म सोडणे हे त्याहून भयंकर; धर्मत्यागापेक्षा वैयक्तिक आपत्तीही लहान. येथे ‘निकष’ (कसोटी)चा भाव तीव्र होतो: व्रताची परीक्षा झाली की हरि (हृषीकेश) फल देतो आणि सत्यस्थापनेसाठी आलेल्या आपत्तीही पुण्य ठरतात. रुक्मांगद मोहिनीला विनवतो की पुत्राऐवजी अन्य तप स्वीकार; तो दुर्मिळ आध्यात्मिक संपत्ती—सुपुत्र, गंगाजल, वैष्णव दीक्षा, हरिपूजन व माघकर्म—यांची स्तुती करतो. मोहिनी स्पष्ट करते की तिला फक्त हरिदिनी राजाने भोजन करावे इतकेच हवे, पुत्रवध नाही. मग धर्मांगद पुढे येऊन तलवार अर्पण करतो व पित्याला प्रतिज्ञापूर्तीस प्रवृत्त करतो—आत्मत्याग हा पित्याच्या सत्यरक्षणाचा धर्म असून उत्तम लोक देणारा आहे. शेवटी सत्याची मुक्तिदायी व कीर्तिदायी महिमा सांगितली जाते; देवताही कधी भक्ताच्या मार्गात अडथळा बनून दिसू शकतात.

70 verses

Adhyaya 34

The Vision of the Lord Granted to Rukmangada (Prepared to Slay His Son)

वसिष्ठ मोहिनी-उपाख्यानाचा कळस सांगतात. मोहिनीच्या मागणीने आणि धर्मनिश्चयाने बांधलेला राजा रुक्मांगद तलवार उगारून पुत्र धर्मांगदाचा वध करायला निघतो. पुत्र पितृभक्ती व शरणागतीने स्वतःचा कंठ पुढे करतो; तेव्हा पृथ्वी कंपते, समुद्र उसळतात, उल्का पडतात—धर्मपरीक्षेचे गांभीर्य दिसते. मोहिनी शोकाकुल होऊन कोसळते, देवकार्य फसले की काय अशी भीती तिला वाटते. निर्णायक क्षणी भगवान विष्णू साक्षात प्रकट होऊन राजाचा हात धरतात, समाधान व्यक्त करतात आणि रुक्मांगदाला पत्नी संध्यावली व पुत्रासह आपल्या धामात/सन्निधीत प्रवेश देतात. देवांचा उत्सव होतो; चित्रगुप्तादी लेखापाल भाग्यलेख बदलतात, आणि दंड-पुरस्कार हे परमेश्वराच्या आज्ञेनेच चालतात हे अधोरेखित होते.

27 verses

Adhyaya 35

Śāpaprāpti (Receiving a Curse) — Mohinī Narrative

मोहीनी–रुक्मांगद कथेत यम शोक करतो की त्याची युक्ती फसली; कारण विष्णुव्रताचे अल्प पालनही जीवांना वैकुंठास नेते. ब्रह्मा व देव मोहीनीला जागविण्यास/सांत्वन देण्यास येतात आणि तिला लज्जित व क्षीण पाहतात. दीर्घ उपमांच्या मालिकेतून शिकविले जाते की शुद्धी, योग्य साधन, करुणा, सल्ला व सम्यक विधी नसता धर्म, ज्ञान, वाणी व कर्मकांड निष्फळ ठरते. देव वैशाख शुक्लपक्षातील मोहीनी एकादशी व राजाची अढळ सत्यनिष्ठा स्तुतितात; अखेरीस विष्णू तिघांना आपल्या धाम वैकुंठी नेतो. पुढे वेतन, ऋण-कर्तव्य आणि अन्न/उपजीविका रोखण्याचे पाप यांवर नीतिउपदेश होतो. मोहीनी विलाप करून उन्नत विष्णुस्तुती करते. परत आलेला तपस्वी/पुरोहित लोकनिंदा व अधर्म समजून क्रुद्ध होतो; ब्राह्मणवचनाच्या बळाने जल-शाप देऊन मोहीनीला भस्म करतो—हा ‘शापप्राप्ति’ अध्याय।

88 verses

Adhyaya 36

The Account of Mohinī (Mohinī-upākhyāna)

वसिष्ठ राजाला मोहिनीचे उपाख्यान सांगतात. हरिवासर/एकादशीचा भंग करून, धर्माचे उल्लंघन करत—पतीविषयी वैर व पुत्रावर हिंसा करून—मोहिनीला वायुदूत स्वर्गातून हाकलून देतात व क्रमाने नरकांत ढकलतात. यमलोकीही ‘ब्रह्मदंडा’च्या प्रभावाने तिच्या स्पर्शमात्राने नरकवासी भस्म होतात; म्हणून ते धर्मराजाकडे तिला बाहेर काढण्याची विनंती करतात. हाकलली गेल्यावर ती पाताळात आश्रय मागते, पण तिथेही रोखली जाते; मग जनक राजाकडे जाऊन आपले अपराध व ब्राह्मण-शापाचे कारण कबूल करते. ब्रह्मा, शिव, इंद्र, धर्म, सूर्य, अग्नी व ऋषी मिळून ब्राह्मणाला प्रसन्न करण्याची याचना करतात; ब्राह्मण धर्माची सूक्ष्मता, विष्णूच्या वैकुंठाची सर्वोच्चता आणि भक्तीचे माहात्म्य सांगतो—जे केवळ सांख्य वा अष्टांगयोगाने मिळत नाही. शेवटी पृथ्वी, समुद्र, स्वर्ग, नरक व पाताळ—कुठेही मोहिनीस स्थान न राहण्याची समस्या एकादशी/हरिवासराच्या तारक शक्तीने व तिच्या दैवी भूमिकेच्या हेतूने सुटते।

61 verses

Adhyaya 37

The Account of Mohinī (Mohinī-kathanam): Ekādaśī Nirṇaya, Daśamī Boundary, and Aruṇodaya

उत्तरभागात मोहिनी देवांना सांगते की एकादशी हे परम पावन व्रत असून उपवास व पारणा यांचा शुद्ध विधी स्पष्ट करते. वैष्णव मर्यादेनुसार महाद्वादशीचे स्वतंत्र आचरण, तीन दिवसांची प्रक्रिया, तसेच सूर्योदय किंवा मध्यरात्री एकादशी ‘फुटणे/वेध’ झाल्यास निर्णयाचे नियम दिले आहेत. अरुणोदय दोन मुहूर्तांचा मानला असून रात्र-दिवस मुहूर्तांची संख्या व ऋतूनुसार प्रमाणानुपाताने बदलही सांगितला आहे. सूर्योदय-स्पर्शी दशमी निंद्य ठरते; दशमी-सीमेवर मोहिनीची स्थापना अयोग्य पालनाला मोहात पाडणारी मानली असून पंचांगदोषाचा आध्यात्मिक अनर्थाशी संबंध दाखवला आहे. पुढे यमाचा मान पुनर्स्थापित करणे, क्रोधाने मोहिनीचे भस्म होणे, ब्रह्माने कमंडलूच्या जलाने देह पुनःस्थापित करणे, पुरोहिताशी समेट—अखेरीस प्रातःकाळी तिची नियुक्ती व योग्य एकादशीने विष्णुपुण्य मिळते हे पुनः अधोरेखित होते।

47 verses

Adhyaya 38

The Description of the Greatness of the Gaṅgā

या अध्यायात मोहिनीच्या प्रश्नाला वसु उत्तर देताना गंगेची तीर्थांमध्ये अद्वितीय महिमा सांगतात. भागीरथीचे सान्निध्य भूमी व आश्रम पावन करते; गंगाभक्ती तप, ब्रह्मचर्य, यज्ञ, योग, दान व त्याग यांहूनही श्रेष्ठ अशी ‘परम अवस्था’ देते. कलियुगात इतर तीर्थे आपली शक्ती गंगेत अर्पण करतात, पण गंगा स्वयंप्रभा आहे. दर्शन, स्नान, आचमन, जल वाहून नेणे, तसेच गंगाबिंदूंनी स्पर्शलेल्या वाऱ्याचा स्पर्श—हे सर्व पाप, महापातकही, नष्ट करणारे म्हटले आहे. गंगाजलात विष्णु/जनार्दन द्रवरूपाने वास करतो आणि गंगाजलाने केलेल्या कर्मांत शिवसन्निधी लाभतो असे प्रतिपादन आहे. गंगेचे पृथ्वी-पाताळ-स्वर्गातील भ्रमण, काही तिथींना वाराणसीत विशेष मुक्तिफळ, आणि जल ‘बासी’ न होण्याचा दावा अशी विधाने येतात. शेवटी गंगासेवेने स्वर्ग, ज्ञान, योगसिद्धी व मोक्ष मिळतो असे पुनः सांगितले आहे।

63 verses

Adhyaya 39

The Greatness of Bathing in the Ganges (Gaṅgā-snānā-mahātmya)

मोहिनी-कथानकाच्या चौकटीत वसू मोहिनीला गंगेचे तारक माहात्म्य सांगतो. केवळ दर्शनानेच गरुड जसा सर्पविष नष्ट करतो तसे पाप नष्ट होते; स्पर्श व स्नानाने कुलशुद्धी वाढून पितर व वंशज अनेक पिढ्यांपर्यंत उद्धरतात. गंगानाम-कीर्तन व स्मरण हे अंतरावरूनही फलदायी असून नरकासन्नालाही वाचवते आणि पापसंचयाचा ‘पिंजरा’ फोडते. गंगासंपर्काला नैमिष, कुरुक्षेत्र, नर्मदा, पुष्कर इत्यादी तीर्थफळ, चांद्रायण व्रत व अश्वमेध यज्ञफळ यांस सम, विशेषतः कलियुगात, मानले आहे. मध्यान्ह व सायंकाळी स्नानाने फलवृद्धी, हरिद्वार-प्रयाग-सिंधुसंगमाची महिमा, आणि शेवटी रवि व वरुण यांच्या साक्षीने घरी नामस्तुती किंवा स्नानाने स्वर्ग-मोक्षप्राप्तीची खात्री दिली आहे।

49 verses

Adhyaya 40

The Account of the Fruits of Bathing at Particular Sacred Places (Tīrtha-viśeṣa-snāna-phala)

उत्तरभागातील गंगा-माहात्म्यात मोहिनी–वसु संवादात वसु गंगा-स्नानाचा धर्म-क्रम व फलतारतम्य सांगतो. तो प्रथम काळानुसार श्रेष्ठता मांडतो—निरंतर माघ-स्नानाने इंद्रलोक, पुढे ब्रह्मपुरीची प्राप्ती; उत्तरायणकाळी नियम-तप (संयमित आहार इ.) व संक्रांती-स्नानाने विष्णुलोकप्राप्ती. विषुव/अयन-परिवर्तन, अक्षया तिथी, मन्वंतर-युगारंभ, दुर्मिळ नक्षत्र-योग, पर्व, महोदय-अर्धोदय आणि ग्रहण-स्नान हे पुण्यवर्धक व जन्मापासून आतापर्यंतच्या पापांचे शोधन करणारे म्हटले आहे. नंतर स्थानभेदाने पुण्यवृद्धी दाखवून कुरुक्षेत्र, विंध्यप्रदेश, काशी आणि परम मोक्षदायक त्रय—गंगाद्वार (हरिद्वार), प्रयाग व सागर-संगम—यांची विशेष महिमा सांगितली आहे. पुढे कुशावर्त, कनखल, सौकर/वराह-स्थान, ब्रह्मतीर्थ, कुब्ज, कापिल, सरयू–गंगा संगमावरील वेणीराज्य, गांडव, रामतीर्थ, सोमतीर्थ, चंपकची उत्तरवाहिनी गंगा, कलश, सोमद्वीप, जह्नु-सरोवर, अदिती/तारक तीर्थ, कश्यप/शिलोच्चय, इंद्राणी, प्रद्युम्न तीर्थ, दक्ष-प्रयाग व यमुना इ. तीर्थांचे वर्णन करून यज्ञतुल्य पुण्य, रोगनाश, पापक्षय आणि स्वर्ग किंवा विष्णुपदप्राप्तीचे फल सांगितले आहे।

55 verses

Adhyaya 41

Description of the Rules for Charitable Gifts and Related Rites (Gaṅgā-māhātmya)

वसू मोहिनीला गंगा-अवगाहन (पवित्र स्नान) इत्यादी विधींची फळे सांगतो आणि गंगेला पुण्यवर्धिनी व पितरांच्या उद्धाराचे प्रत्यक्ष वाहन मानतो. गंगातटी संध्या, कुश-तिळयुक्त पितृतर्पण, तसेच गंगाजलाची अशी महिमा वर्णिली आहे की नरकस्थ पितरांनाही त्याचा उद्धारक लाभ होतो. गंगास्नानास नित्य शिवलिंगपूजा, मंत्रजप—अष्टाक्षरी ‘ॐ नमो नारायणाय’ व पंचाक्षरी ‘ॐ नमः शिवाय’—आणि गंगातटच्या मातीने मूर्ती/लिंगप्रतिष्ठा यांच्याशी जोडले आहे; नित्य अर्पण-विसर्जनाने अनंत पुण्य मिळते असे सांगितले आहे. वैशाखातील अक्षय तृतीया व कार्तिकातील रात्रिजागरासह विष्णू, गंगा व शंभू यांची भक्तिपूजा करणारा व्रतकल्प दिला आहे. उत्तरार्धात दानशास्त्राचा संग्रह—घृतधेनू, गोदान, सुवर्ण, भूमिदान (निवर्तन माप), ग्रामदान, गंगातटी उपवन व निवास-निर्मिती—आणि प्रत्येक दानाचे फळ विष्णुलोक, शिवलोक, ब्रह्मलोक, इंद्रलोक, गंधर्वलोक इत्यादींशी जोडले आहे; शेवटी ज्ञान व ब्रह्मसाक्षात्कार हे परम फल मानले आहे।

73 verses

Adhyaya 42

Procedure for the Guḍa-dhenū (Jaggery-Cow) Gift; Ten Dhenu-dānas; Yearlong Gaṅgā Worship and Darśana

मोहिनी गंगेची अनुपम पावनता स्तवून गुड-धेनूपासून सुरू होणाऱ्या प्रतीकात्मक धेनुदानांचा क्रम विचारते. वसिष्ठ प्रस्तावना करतात आणि कुलपुरोहित व शास्त्रज्ञ वसु विधी सांगतो—भूमीशुद्धी, गोमयलेपन, कुशविन्यास, पूर्वाभिमुख कृष्णाजिन, गुडाची गाय व वासरू यांची रचना व दिशा, वजनमाप, तसेच अलंकार-लक्षणांनी दान पवित्र करणे. लक्ष्मी-स्वरूपा गौचे आवाहन-मंत्र करून ब्राह्मणाला दक्षिणेसह दान देण्याचा विधी आहे. पुढे पापनाशक दहा धेनुदाने—गुड, तूप, तीळ, पाणी, दूध, मध, साखर, दही, रत्न आणि रूप-धेनू—अशी सांगितली आहेत. नंतर धेनुदानाचा तीर्थभक्तीशी संबंध जोडून अयन, विषुव, व्यतीपात, युग/मन्वंतरारंभ, ग्रहण इत्यादी शुभकाळी गंगापूजा—तांदूळ, दूध, पायस, मध, तूप, मिष्टान्न, धातू, सुगंध, पुष्प अर्पण व पुराणोक्त नमस्कार-मंत्र—यांचे वर्णन आहे. मासिक नियमाने वर्षभर व्रत पूर्ण केल्यास गंगा प्रत्यक्ष दर्शन देऊन वर देते—कामना असणाऱ्यांना लौकिक फल, निष्कामांना मोक्ष।

45 verses

Adhyaya 43

Pūjādi-kathana — Gaṅgā Vratas, Tenfold Worship, Stotra, and Mokṣa on the Riverbank

वसिष्ठांच्या कथनात ब्राह्मण वसु समाजाने टाकलेल्या व आश्रय मागणाऱ्या मोहिनीला शिवोपदेशावर आधारलेले गंगा व अन्य पवित्र नद्यांचे अनुपम व्रत‑पूजन सांगतो. प्रथम क्रमशः नियम, नक्तभोजन, गंगातटी मासव्रते (विशेषतः माघ व वैशाख), शिवलिंगाचा पंचामृताभिषेक, पुष्प‑दीप अर्पण, गोदान, ब्राह्मणभोजन, ब्रह्मचर्य, आहारसंयम व मौन यांचे विधान आहे. पुढे ज्येष्ठ शुक्ल दशमी (हस्ता नक्षत्र) दिवशी जागरणासह ‘दशविध’ गंगापूजा, तिळ‑जल अर्घ्य, पिंडदान, प्रतिमानिर्मितीचे पर्याय (धातू/माती/पीठचित्र), जलचर‑बळी आणि उत्तराभिमुख गंगा रथयात्रा सांगितली आहे. देह‑वाणी‑मनाची दहा पापे सांगून या कर्माने व दशहरा मंत्रजपाने पापनाश होतो असे प्रतिपादन, तसेच दीर्घ गंगास्तोत्राने आरोग्य, संरक्षण व ब्रह्मलयाचे फल वर्णिले आहे. शेवटी शिव‑विष्णू अभेद, उमा‑गंगा एकत्व, गंगातटी मरण/स्मरण/अस्थिविसर्जनाने मोक्षधर्म, तीर्थसीमा नियम व तीर्थस्थानी दानग्रहण निषेध दिला आहे।

130 verses

Adhyaya 44

The Greatness of Gayā (Gayā-Māhātmya)

वसिष्ठ व राणी मोहिनी यांच्या संवादात मोहिनी गया-तीर्थाची उत्पत्ती व कीर्ती विचारते. वसु सांगतात की गया हे परम पितृ-तीर्थ असून तेथे ब्रह्म्याचे निवासस्थान आहे; पितरांची स्तुती अशी की एक पुत्र जरी गयेस जाऊन श्राद्ध करील तरी संततीचे फलित सिद्ध होते. पुढे गयासुराची कथा—त्याच्या तपाने सृष्टी पीडित होते, देव विष्णूची शरण घेतात; विष्णूच्या मायेमुळे असुराचा वध होतो आणि गयेत विष्णू ‘गदाधर’ रूपाने मोक्षदाता म्हणून प्रतिष्ठित होतात. क्षेत्रसीमा, ब्रह्मसन्निधी तसेच यज्ञ, श्राद्ध, पिंडदान व स्नान यांची फळे—नरकातून मुक्ती व स्वर्ग/ब्रह्मलोकप्राप्ती—वर्णिली आहेत. उदाहरणांत राजा विशालाच्या गया-श्राद्धाने अवीची/वीचीतील पापी पितर उद्धरतात; यम एका व्यापाऱ्यास प्रेतावस्थेतून सुटण्यासाठी गया-कर्म करण्यास सांगतात. शेवटी अक्षयवट, धर्मपृष्ठ, ब्रह्मारण्य, निःक्षीरा, मानस, धेनुक, गृध्रवट, फल्गु, ब्रह्मसरोवर इ. उपतीर्थांची नावे व त्यांचे विशेष फल—अक्षय पुण्य व कुलोन्नती—उपदेशिली आहेत।

92 verses

Adhyaya 45

The Procedure for Offering Piṇḍa (Funerary Rice-balls) — Gayā-māhātmya

वसु–मोहिनी संवादात या अध्यायात प्रथम प्रेतशिळेचे माहात्म्य प्रभास/प्रभासेश व अत्रीच्या पादचिन्हांकित शिळेशी जोडून सांगितले आहे; येथे पिंडदान व स्नानाने प्रेतत्वातून मुक्ती होते. पुढे गया-श्राद्धाची कठोर पद्धत—प्रभासेश (शिव) यांना नमस्कार, दक्षिणेस यम/धर्म व त्यांच्या दोन श्वानांसाठी बळी, आणि मुख्य पिंडक्रम: पितरांचे आवाहन, प्राचीनावीती, दक्षिणाभिमुख आसन, कव्यवाहन-अनल-सोम-यम-आर्यमा स्मरण, पंचगव्य शुद्धी, तिलोदक, जौ/तीळ/तूप/मधु मिश्रण, योग्य मंत्ररूप, तसेच दांपत्याने संयुक्त पिंड देणे निषिद्ध। गयेत काळदोष नाही, पिंडासाठी विविध अन्नद्रव्ये मान्य, आणि नरक व तिर्यक् योन्यांतील अकाली/पीडित मृत सर्व श्रेणींना अर्पणाचा विस्तार सांगितला आहे. पुढे प्रेतपर्वत, ब्रह्मकुंड, पंचतीर्थ, उत्तर-दक्षिण मानस (सूर्यपूजा व सपींडीकरण), शेवटी फल्गुतीर्थी गदाधरपूजा व धर्मारण्य/मटंगतळे—हा ‘दुसऱ्या दिवसा’चा विधिसमूह आहे।

105 verses

Adhyaya 46

The Greatness of Offering Piṇḍas at Viṣṇvādipada (Viṣṇupada) — Gayā Śrāddha Procedure and Fruits

गया-माहात्म्यात वसू मोहिनीला तिसऱ्या दिवशीचे असे श्राद्ध-विधान सांगतो की ज्यामुळे भोग व मोक्ष दोन्ही मिळतात आणि गयासंगतीइतके पुण्य प्राप्त होते. ब्रह्मसरस/ब्रह्मतीर्थ येथे स्नान करून सापिंड-श्राद्ध, पिंडदान व तर्पण विहीर व यूप यांच्या मधोमध तसेच ब्रह्माच्या यूपाजवळ करावे. ब्रह्माने लावलेल्या आंब्याच्या वृक्षांना जल देणे, ब्रह्माची प्रदक्षिणा व नमस्कार यांमुळे पितृमोचन दृढ होते. यमबली व दिग्बली (कुत्रा-कावळा इत्यादींना अर्पणासह) मंत्रोच्चाराने व संयमित आचरणाने करावेत. पुढे फल्गुतीर्थ, गयाशिर व विष्णुपद येथे जाऊन सापिंडीकरण पूर्ण होते; विष्णुपदाचे दर्शन-स्पर्श-पूजन केवळ पाप नाशक व पितृउद्धारक मानले आहे. भारद्वाजाचा पितृत्व-संशय, भीष्माचे श्राद्ध, रामाने दशरथाला केलेले पिंडदान—या दृष्टांतांत योग्य-अयोग्य पद्धती (हाताने की भूमीवर) व स्थळमहिमा स्पष्ट होतो. रुद्र, ब्रह्मा, सूर्य, कार्त्तिकेय, अगस्त्य इत्यादी पादस्थळांची महती वाजपेय, राजसूय, ज्योतिष्टोम यज्ञतुल्य फळांनी सांगितली आहे; गदालोला व क्रौंच-पाद यांची स्थानकथा देखील येते. शेवटी शिलातीर्थांवर सापिंड-श्राद्ध केल्यास अनेक पिढ्यांना ब्रह्मलोक व अगदी विष्णुसायुज्यही मिळते, अशी प्रतिज्ञा आहे।

58 verses

Adhyaya 47

Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā): Gadālola, Akṣayavaṭa, and the Śrāddha Circuit for Pitṛ-Liberation

उत्तरभागातील संवादात वसू मोहिनीला पितृतर्पण व सपिंडीकरण श्राद्धासाठी गयाक्षेत्री क्रमशः करावयाची यात्रा सांगतो. गडालोला (गदा-प्रक्षालन) येथे शुद्धिस्नानाने आरंभ होऊन अक्षयवटाजवळ श्राद्ध करून पितरांना ब्रह्मपुराकडे ‘नेले’ जाते असे वर्णन आहे. योगनिद्राधारी भगवंत व अक्षयवट यांची स्तोत्रवत् वंदना, तसेच विष्णूंनी गदेने हेति असुराचा वध करून गडालोला तीर्थ पावन केले ही कारणकथा येते. पुढे गयाभोवतीची अनेक तीर्थस्थाने—नद्या, संगम, कुंडे, पदचिन्हे, शिळा आणि विष्णु, शिव, गायत्री/सावित्री, ब्रह्मा, गणेश यांची देवस्थाने—यांची यादी व फलनिर्देश दिला आहे: अश्वमेधसम पुण्य, सात-तीन पिढ्यांचा उद्धार, ब्रह्मलोक/विष्णुलोक/शिवलोकप्राप्ती. शेवटी ‘गयेत जनार्दनच पितृरूप’ हा सिद्धांत, विधिपूर्वक पिंडदानाने तीन ऋणांतून मुक्ती, मृत्युकारी आचरणांबद्दल सावधानता आणि स्वस्त्ययन-पठणाची फलश्रुती—कीर्ती, दीर्घायुष्य, संतती व स्वर्गप्राप्ती—अशी समाप्ती आहे।

95 verses

Adhyaya 48

The Greatness of Kāśī (Kāśī-māhātmya) and Avimukta’s Liberative Power

मोहिनी गयामाहात्म्याचे स्तवन करून काशीचे सविस्तर वर्णन मागते. कुलपुरोहित वसू वाराणसीला त्रैलोक्याचा सार, एकाच वेळी वैष्णव व शैव स्वरूपाची आणि मोक्ष देणारी अद्वितीय नगरी म्हणतो. काशीत पाऊल टाकताच ब्रह्महत्या, गोहत्या, गुरुतल्पगमन, न्यास-चोरी इत्यादी महापापांचा नाश होतो; तेथे वास केल्याने आचार शुद्ध होतो, भय-शोक दूर होतात आणि योगसिद्धी मिळते. क्षेत्राची मर्यादा, अंतर्गत ‘नाड्या’ (इडा–सुषुम्ना) यांचे वरुणा व मध्यधारेशी संधान, विभाग व देवतांची नावे, तसेच ‘अविमुक्त’ (शिवाने कधी न सोडलेले) या नामाचे कारण सांगितले आहे. मणिकर्णिका/श्मशान हे परम योगपीठ मानले असून तेथे श्राद्ध, दान, व्रत व पूजेमुळे अपार पुण्य मिळते. शेवटी अविमुक्तात मृत्युसमयी शिव रुद्रांसह कानात तारक-मंत्र देतो; त्यामुळे नरकपात नाही आणि संसारात पुनरागमनही नाही, असा सिद्धांत मांडला आहे.

89 verses

Adhyaya 49

Tīrtha-yātrā-varṇana (Description of Pilgrimage to the Sacred Fords)

या अध्यायात वसू मोहिनीला अविमुक्त/काशी क्षेत्राच्या वायव्य व मध्य भागातील तीर्थांचे—लिंगे, तळी व विधिस्थाने—वर्णन करतो. सागराने प्रतिष्ठित केलेले चतुर्मुख लिंग आणि भद्रदेह सरोवर यांचे माहात्म्य सांगितले आहे; तेथे स्नान केल्यास सहस्र गोदानाइतके पुण्य मिळते, तीर्थस्नानाने पुण्यवृद्धी होते. पुढे कृतिवासेश्वराची आसपासच्या देवस्थानांतील स्थिती, वारंवार दर्शनाने तारक-ज्ञानप्राप्ती, तसेच युगानुसार नामभेद (त्र्यंबक, कृतिवास, महेश्वर, हस्तिपालेश्वर) यांद्वारे शिवाची शाश्वत परंपरा दर्शविली आहे. महिन्यानुसार चतुर्दशी पूजाविधानात वेगवेगळ्या दिव्य लोकांची प्राप्ती सांगून शेवटी शिवलोकाची प्रेरणा दिली आहे. नंतर अविमुक्ताच्या अंतःपरिसरांत घण्टाकर्णी तळे, दण्डखात येथे तर्पणाने पितृउद्धार, पिंडदानाने पिशाचमोचन, ललितेची पूजा व जागरण, तसेच मणिकर्णी/मणिकर्णिकेश्वर आणि गंगेश्वर यांचे माहात्म्य येते. शेवटी राक्षसकथा व कोंबड्याच्या निमित्ताने ‘अविमुक्ततार’ व ‘विमुक्त’ नामकथा सांगून, अविमुक्तात दीक्षा व शरण घेऊन दर्शन-स्नान-संध्या केल्यास पुनर्जन्म थांबून तत्काळ कैवल्य मिळते असे प्रतिपादन केले आहे.

75 verses

Adhyaya 50

The Greatness of Kāśī (Avimukta): Pilgrimage Calendar, Yātrā-Dharma, and the Network of Śiva-Liṅgas

या अध्यायात वसू मोहिनीला अविमुक्त काशीचे माहात्म्य सांगतो. तीर्थयात्रेचा ‘योग्य काळ’ ठरवून विविध महिन्यांत देवसमुदायांनी कामकुंड, रुद्रावास, प्रियादेवी-कुंड, लक्ष्मी-कुंड, मार्कंडेय सरोवर, कोटितीर्थ, कपाळमोचन, काळेश्वर इत्यादी ठिकाणी स्नान-पूजा करावी असे विधान आहे. पुढे यात्राधर्म—अन्न-फुलांसह जलकलशदान, चैत्र शुद्ध तृतीयेला गौरीव्रत, स्वर्गद्वारी कालिका व संवर्ता/ललिता यांची उपासना, शिवभक्त ब्राह्मणांना भोजन, आणि पंचगौरीचे आवाहन—वर्णिले आहे. विघ्ननाशासाठी विनायक-दर्शनाचा क्रम (ढुण्ढी, किल, देव्या, गोप्रेक्ष, हस्ति-हस्तिन्, सिन्दूर्य) व वडवा देवीला लाडू नैवेद्य सांगितला आहे. दिशानुसार रक्षक चंडिकांचे वर्णन, तसेच त्रिस्रोता/मंदाकिनी/मत्स्योदरी आणि गंगेच्या शुभ आगमनासह नद्यांचे संगम येतात. शेवटी नादेश्वर, कपाळमोचन, ओंकारेश्वर (अ-उ-म तत्त्व), पंचायतन, गोप्रेक्षक/गोप्रेक्षेश्वर, कपिला-ह्रद, भद्रदोह, स्वर्लोकेश्वर/स्वर्लीला, व्याघ्रेश्वर/शैलेश्वर, संगमेश्वर, शुक्रेश्वर व जंबुकवध-संबंधित लिंग इत्यादी तीर्थांचे फल—पापनाश व शिवलोकी मोक्ष—घोषित केले आहे।

70 verses

Adhyaya 51

Kāśī-māhātmya: Avimukta Gaṅgā and the Pañcanada Tīrtha

या अध्यायात वसु मोहिनीला उपदेश करतो की अविमुक्त (काशी/वाराणसी) आणि उत्तरवाहिनी गंगा हे परम तारक क्षेत्र आहे. अविमुक्तात केलेली कर्मे अक्षय पुण्य देतात व पाप्यालाही नरकापासून वाचवितात; सर्व मोक्षदायी तीर्थे तेथे पूर्णत्वाने उपस्थित आहेत असे सांगितले आहे. गंगास्नान (विशेषतः कार्तिक व माघ), विश्वेश्वर शिवदर्शन, दशाश्वमेध तसेच वरुणा–असि–जाह्नवी संगम इत्यादी पवित्र स्थळांची यात्रा-विधी वर्णिली आहे. पञ्चनद तीर्थाचे माहात्म्य विशेष गाण्यात आले—युगानुसार धर्मनदा/धूतपाप/बिंदु-तीर्थाशी त्याचा संबंध सांगितला; तेथे तर्पण-श्राद्धासह स्नान-दान प्रयाग-माघपुण्यापेक्षाही श्रेष्ठ व दान अक्षयफलदायी ठरते. शेवटी या माहात्म्याचे श्रवण-पठन-पारायण केल्यास यज्ञ व तीर्थसम पुण्य मिळते, तसेच दानात विवेक—खरे भक्त व गुरुसेवक यांना दान प्रशंसनीय, कपटी, गुरुद्रोही व ब्राह्मण/गौविरोधी यांना दान निंद्य म्हटले आहे।

49 verses

Adhyaya 52

Puruṣottama-māhātmya (The Greatness of Puruṣottama Kṣetra)

काशीचे माहात्म्य ऐकून मोहिनी वसूस विचारते—जीवनाचे परम ध्येय साधणाऱ्या हरिच्या पवित्र क्षेत्राचे महात्म्य सांगा. वसू भारतवर्षातील उत्कल देशात दक्षिण समुद्रकिनारी असलेले गूढ, वाळूने व्यापलेले, मोक्षदायी व दहा योजन विस्ताराचे पुरुषोत्तम क्षेत्र सांगतो आणि अनेक ‘सर्वांत श्रेष्ठ’ उपमानांनी ते तीर्थांमध्ये सर्वोच्च ठरवतो. देव, ऋषी, वेद, इतिहास-पुराणे, नद्या, पर्वत व समुद्र यांचे तेथे संगमस्वरूप वर्णन करून तीर्थराज-स्नान व पुरुषोत्तम-दर्शनाचे फळ स्तुत्य मानले आहे. पुढे इंद्रद्युम्न राजाचे वैष्णव गुण, योग्य पूजास्थानाचा शोध, क्षेत्रप्राप्ती, अश्वमेध, संकर्षण (बलराम), कृष्ण व सुभद्रा यांची प्रतिष्ठापना, पञ्चतीर्थ स्थापना आणि नित्यपूजेमुळे मोक्षप्राप्ती यांचा वृत्तांत येतो. नंतर मोहिनी प्राचीन वैष्णव प्रतिमेबद्दल विचारते; वसू सुमेरूवर लक्ष्मीने जनार्दनास विचारलेल्या प्रश्नाचा संदर्भ देतो. विष्णू समुद्रतटीच्या न्यग्रोधवृक्षाचे, केशवालयाचे व यमस्तोत्राचे रहस्य सांगतो; यम इंद्रनीलमणी-स्वरूप प्रतिमा वर्णित करतो जी निष्काम भक्तांना श्वेतलोक देते, म्हणून विष्णू ती वाळू व वेलींनी झाकून ठेवतो. शेवटी श्वेत-माधव, स्वर्गद्वार, नरसिंह-दर्शन, अनंत-वासुदेव, समुद्रस्नान, तर्पण, पञ्चतीर्थ-महिमा व व्रतविधी यांची पुढील चर्चा सूचित केली आहे।

98 verses

Adhyaya 53

The Glory of Puruṣottama (Puruṣottama-māhātmya): Indradyumna’s Praise and the Origins of Sacred Images

मोहिनी वसूस विचारते—इंद्रद्युम्नाने पूर्वी पवित्र प्रतिमा कशा घडवल्या आणि कोणत्या विधीने माधव प्रसन्न झाला (१–३)। वसू सांगतो की बांधकामानंतर पूज्य विग्रह न मिळाल्याने राजाला तीव्र चिंता झाली; झोप येईना, राजभोगांतही रस उरला नाही (४–६)। विष्णूच्या मूर्ती दगड/लाकूड/धातूच्या असू शकतात, पण शास्त्रोक्त लक्षणांनी युक्त असतील तेव्हाच मान्य; म्हणून राजा तशी प्रतिमा स्थापण्याचा निश्चय करतो (७–८)। पाञ्चरात्र-पूजा करून तो दीर्घ स्तोत्र म्हणतो—मोक्षदाता वासुदेव, संकर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध, नारायण आणि नरसिंह-वराहादी अवतारांना नमस्कार (९–१९)। हरि सर्व भेदांपलीकडे एकच आहे असे सांगून तो चतुर्भुज ध्यानरूपाचे वर्णन करतो (२०–३०)। पुढे स्तुती शरणागती होते—जीवाचे पुनर्जन्म, कर्मबंधन, नरक-स्वर्ग आणि संसाराची अस्थिरता वर्णून उद्धार व प्रत्येक जन्मी अढळ भक्ती मागतो; पश्चात्ताप करून पूजांगांची पूर्तता करतो (३१–६८)।

69 verses

Adhyaya 54

Kāruṇya-stotra Phalaśruti; Dream-Darśana of Vāsudeva; Manifestation and Pratiṣṭhā of Jagannātha, Balabhadra (Ananta), and Subhadrā

मोहीनी–वसु संवादात प्रथम ‘कारुण्य’ नावाच्या पुरुषोत्तम-स्तोत्राची फलश्रुती सांगितली आहे—जगन्नाथपूजेनंतर दररोज स्तुती व त्रिसंध्येला पाठ केल्यास चार पुरुषार्थ, विशेषतः मोक्ष, प्राप्त होतो. धर्मशास्त्रासारखे नियमही आहेत: नास्तिक, गर्विष्ठ, कृतघ्न व भक्तिहीन यांना गुप्त उपदेश वा दान देऊ नये; दान सदाचारी वैष्णवांना करावे. पुढे राजाची चिंता आणि स्वप्नदर्शन येते—गरुडारूढ अष्टभुज वासुदेव प्रकट होऊन समुद्रकिनारी अद्भुत निष्फळ वृक्ष शोधून तो तोडून त्यापासून विग्रह घडवण्याची आज्ञा देतो. विष्णू व विश्वकर्मा ब्राह्मणवेषात येऊन राजसंकल्पाचे कौतुक करतात व तीन मूर्तींचे निर्माण पाहतात—कृष्णरूप वासुदेव (जगन्नाथ), श्वेत हलधर अनंत/बलभद्र, आणि सुवर्णवर्णा सुभद्रा, शुभलक्षणांनी युक्त. राजाला दीर्घ राज्य, कीर्ती व परमधामप्राप्तीचे वर मिळतात; इंद्रद्युस्म सरोवराचे तीर्थमाहात्म्य व पिंडदानफळही सांगितले आहे. शेवटी शोभायात्रा, शुभ मुहूर्तावर प्रतिष्ठा-अभिषेक, विपुल दान-दक्षिणा, धर्मराज्य, वैराग्य आणि विष्णूच्या परमपदप्राप्तीचा निष्कर्ष येतो.

126 verses

Adhyaya 55

Glory of Puruṣottama: Pañcatīrthī Observance and Narasiṃha Worship

मोहिनी–वसु संवादात प्रथम पुण्यकाल सांगितला आहे—ज्येष्ठ मास, शुक्ल पक्ष द्वादशी; आणि पुरुषोत्तम-दर्शनाचे माहात्म्य कठोर तपांपेक्षा (दीर्घ कुरुक्षेत्र-तपासह) श्रेष्ठ ठरविले आहे. वसु पञ्चतीर्थी व्रत/यात्रेची क्रमवार विधी सांगतो—मार्कण्डेय सरोवरात त्रिवार स्नान, शिवसंबंधी प्रायश्चित्त-मंत्रजप, देव-ऋषि-पितृ तर्पण; नंतर शिवालयात प्रदक्षिणा, पूजन व अघोर-मंत्राने क्षमायाचना—शिवलोकप्राप्ती व अखेरीस मोक्ष. पुढे कल्पवट (न्यग्रोध) याची प्रदक्षिणा व स्तुती, गरुडाला नमस्कार करून विष्णुमंदिरात प्रवेश; संकर्षण (बलराम), सुभद्रा आणि शेवटी कृष्ण/पुरुषोत्तम यांची द्वादशाक्षरी मंत्राने पूजा, ‘जय’ स्तोत्रे व ध्यानवर्णनाने समारोप. केवळ दर्शन-नमस्काराने वेद, यज्ञ, दान व आश्रमधर्माचे समग्र फल मिळते, कुलोद्धारासह मुक्ती होते असे प्रतिपादन आहे. पुढे नृसिंह-उपासना—त्यांची नित्य सन्निधी, धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष देणारा आश्रय; साधे उपचार, कवच/अग्निशिखा जप, उपवास, होम, रक्षाकर्म व सिद्धीप्रयोग सांगून पापनाश, संकटरक्षा व इच्छित सिद्धीची खात्री दिली आहे.

134 verses

Adhyaya 56

Puruṣottama-kṣetra Māhātmya: Śveta-Mādhava & Matsya-Mādhava; Mārkaṇḍeya-tīrtha Mārjana and Bath Liturgy

वसू मोहिनीला श्री पुरुषोत्तम-क्षेत्रातील परम पुण्य तीर्थांचे माहात्म्य सांगतो—केवळ दर्शनानेही पाप नष्ट होते. तो श्वेत-माधवाचे वैष्णव लक्षणांसह रूपवर्णन करून श्वेतगंगा-स्नानाने श्वेतद्वीप-प्राप्ती सांगतो. पुढे मत्स्य-माधवाचे स्तवन करत प्रलयसमुद्रातील मत्स्यावताराचे जगद्रक्षण स्मरतो आणि हरिची एकाग्र पूजा व योगाभ्यासाने अजेयत्व, राज्यलाभ व अखेरीस मोक्ष अशी फळे प्रतिपादितो. नंतर विधिभागात मर्कण्डेय सरोवरातील मार्जन, चतुर्दशी व ज्येष्ठ पौर्णिमा (ज्येष्ठा नक्षत्र) विशेष काळ, कल्पवटाजवळ जाऊन प्रदक्षिणा यांचे विधान आहे. अष्टाक्षरी मंत्रन्यास, दिशानुसार विष्णुकवच, आत्मतादात्म्य ध्यान व तीर्थराजास स्नानप्रार्थना दिली आहे. स्नानानंतर अघमर्षण, शुद्ध वस्त्रे, प्राणायाम, संध्या व सूर्यपूजा, १०८ गायत्रीजप, स्वाध्याय आणि कुशविन्यासासह देव-पितृ तर्पणाची रचना सांगून पितृअर्पण भूमीवरच करावे हे कारणही स्पष्ट केले आहे।

69 verses

Adhyaya 57

The Greatness of Puruṣottama (Aṣṭākṣarī Maṇḍala-Pūjā and Nyāsa)

वसु–मोहिनी संवादात वसू नारायणाची संपूर्ण पूजा-क्रमविधी सांगतो. चार द्वारांच्या चौकोनी आवरणात अष्टदल कमळ-मंडल रेखाटून, आचमन व वाणीसंयमादी शुद्धी करून साधक मंत्र-ध्यानाने अंतःशुद्धी करतो—हृदयात क्ष/र वर्णांचे भाव, मस्तकावरील चंद्रमंडलात एकार-न्यास; पुढे अमृतस्नानासारख्या शोधनाने ‘दिव्य देह’ प्राप्ती सांगितली आहे. नंतर अष्टाक्षरी न्यास, वैष्णव पंचांग सहाय, करशुद्धी आणि चतुर्व्यूह (वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) देहव्यापी चिंतन होते. दिशारक्षणासाठी भोवती विष्णुनामांची स्थापना करून सूर्य–चंद्र–अग्नि मंडलांचे आवाहन केले जाते. कमळकर्णिकेत देवतेची प्रतिष्ठा करून अष्टाक्षरी व द्वादशाक्षरी मंत्रांनी पूजन, तसेच मत्स्य, नरसिंह, वामन अवतारांचे आवाहन होते. पाद्य, अर्घ्य, मधुपर्क, आचमनीय, स्नान, वस्त्र, गंध, उपवीत, दीप, धूप, नैवेद्य इ. उपचार वर्णिले आहेत; दलांवर व्यूह/अवतार, शंख-चक्र-गदा-शार्ङ्ग, खड्ग, तूणीर, गरुडादी तसेच दिक्पाल व लोकाधारांचे विन्यासही आहे. शेवटी जपसंख्या (8/28/108), मुद्रा-प्रयोग आणि फलश्रुती—अशी पूजा पाहिल्यानेही अक्षय विष्णूकडे गती होते; परंतु हरिपूजा-विधीचे अज्ञान परमधामप्राप्तीस अडथळा ठरते।

59 verses

Adhyaya 58

Description of the Origin of the Cosmic Egg (Brahmāṇḍa) and the Ocean as King of Tīrthas

मोहिनी–वसु संवादात (वसिष्ठांच्या कथनात) वसु पुरुषोत्तम-क्षेत्रातील समुद्रतीरीची पूजा-विधी सांगतात—प्रथम पुरुषोत्तमाचे पूजन, नमस्कार, ‘नद्यांचा स्वामी’ म्हणून सागराचे तर्पण, स्नान, आणि मग तीरावर नारायणाची आराधना। राम–कृष्ण–सुभद्रांना वंदन व सागराला प्रणाम केल्याने अश्वमेधसम पुण्य, पापनाश, स्वर्गप्राप्ती आणि अखेरीस वैष्णव-योगाने मोक्ष मिळतो। ग्रहण, संक्रांती, अयन, विषुव, युग/मन्वंतरारंभ, व्यतीपात, आषाढ व कार्तिक इ. श्रेष्ठ काळ सांगितले आहेत; येथे ब्राह्मणांना दान व पिंडदान हजारपटीने व अक्षय फल देतात। वसु सागराची श्रेष्ठता प्रतिपादित करतात—सर्व तीर्थे, नद्या, सरोवरे त्यात मिळतात; तेथे केलेले कर्म अविनाशी; प्रदेशात ‘नव्व्याण्णव कोटी’ तीर्थे आहेत। मोहिनीने समुद्र खारट का याबद्दल विचारल्यावर सात समुद्र-शिशू, राधिकेचा शाप व कृष्णाची आज्ञा—कनिष्ठ समुद्र क्षारस्वरूप झाला—ही कथा येते। शेवटी सांख्यक्रमाने गुण-तत्त्वांपासून विराट, ब्रह्मा व चौदा लोकांपर्यंत ब्रह्मांडोत्पत्तीचे संक्षिप्त वर्णन आहे।

68 verses

Adhyaya 59

The Greatness of Puruṣottama (Goloka-tattva and Rādhā–Kṛṣṇa Upāsanā)

या अध्यायात वसू मोहिनीला उपदेश करतो—श्रीकृष्ण हे निर्मळ शुद्ध-चैतन्य व दिव्य प्रकाश असून, गोलोकात नित्य अंतरज्योतीरूपाने आणि व्यक्त-अव्यक्त दोन्ही अवस्थांत ब्रह्मरूपाने स्थित आहेत (१–५)। वृंदावन, गायी, गोप, वृक्ष, पक्षी इत्यादींसह गोलोकाची पावन सृष्टी वर्णिली आहे; प्रलयकाळी तत्त्व-ओळख झाकली जाते असेही सांगितले आहे (३–५)। पुढे तेजोमय दर्शन—युवक श्याम, वेणुधर, द्विभुज प्रभू; त्यांच्या वक्षस्थळी राधा विराजमान. राधा सुवर्णवर्णा, प्रकृतीपलीकडची व त्यांच्याशी अभिन्न आहे (६–९)। परम कारण अवर्णनीय; शिवाला तेथे मुख्यतः ध्यानमार्गे प्रवेश, तर भक्तांना वारंवार चतुर्भुज प्रकाशरूप दर्शन होते; लक्ष्मी–सनत्कुमार–विष्वक्सेन–नारायण–ब्रह्मा–धर्मपुत्र अशी परंपरा नारदापर्यंत सांगितली आहे (१०–२१)। पुढे लीला-तत्त्व व देवतांची एकता (राधा=लक्ष्मी/सरस्वती/सावित्री; हरि=दुर्गा), शक्तीचे सती-पार्वती इ. रूप, आणि शेवटी ‘नेति नेति’सह साधना—शरणागतीचे प्रकार, प्रकट मंत्रविधान, गुरु-पूजा, वैष्णव-सन्मान, अखंड स्मरण व उत्सव-व्रतांचे आचरण (२२–४८)।

49 verses

Adhyaya 60

Abhiṣeka (Consecratory Bathing Rite)

पुरुषोत्तम-माहात्म्यातील वसु–मोहिनी संवादात हा अध्याय इंद्रद्युम्न सरोवरात (अश्वमेधाच्या अंगांपासून उत्पन्न मानलेले तीर्थ) प्रवेशविधी सांगतो—शुचिता, आचमन, हरिस्मरण, श्रद्धेने उभे राहून तीर्थमंत्रोच्चार। स्नानानंतर देव-ऋषि-पितरांना नियत प्रमाणात जलतर्पण, वाणीसंयम, पितरांस पिंडदान आणि पुरुषोत्तमपूजा यांचे विधान आहे; फल म्हणून अश्वमेधसम पुण्य, पितृउद्धार, स्वर्गभोग व अखेरीस मोक्ष सांगितला आहे। ज्येष्ठ शुक्ल दशमीपासून एक आठवडा उत्सवकाळ—या वेळी नद्या व समुद्र पुरुषोत्तम क्षेत्रात प्रकट होतात आणि देवदर्शनाने सर्व कर्म अक्षय होते; दशहरा, एकादशी उपवास, पौर्णिमा (पंचदशी) दर्शन, वैशाख तृतीयेला चंदनलेपन दर्शन व फाल्गुनातील झुलोत्सव दर्शन विशेष मानले आहे। पुढे सर्वदेशीय तीर्थ-नदी-पर्वतांची यादी देऊन ‘कृष्णदर्शनासारखे काही नाही’ असा निष्कर्ष आहे। शेवटी भव्य अभिषेकमंडप, वाद्य-संगीत, वैदिक घोष, देव-ऋषि व कालतत्त्वांची उपस्थिती आणि गंगाजल-पुष्पांनी श्रीकृष्णाचा दिव्य अभिषेक वर्णन करून अध्याय समाप्त होतो।

77 verses

Adhyaya 61

Description of the Fruits of Pilgrimage to Puruṣottama-kṣetra

या अध्यायात वसु मोहिनी/सुप्रभा/नंदिनीला उपदेश करतो. प्रथम दिव्य स्तुती—देव व दिव्यगण राम व सुभद्रेसह श्रीकृष्णाला वारंवार ‘जय’ म्हणतात; त्याला जगदीश्वर, मत्स्य-कूर्म-वराह अवतार आणि चक्र-शंख-गदा धारण करणारा म्हणून वंदन करतात. पुढे धर्मातील समतुल्यतेचा न्याय सांगितला आहे—मंडपातील पीठावर विराजमान त्रयीचे (कृष्ण-राम-सुभद्रा) केवळ दर्शन झाले तरी गोदान, कन्यादान, सुवर्णासह भूमिदान, अतिथिसत्कार, वृषोत्सर्ग व अनेक तीर्थपरिक्रमा यांइतके पुण्य मिळते. अभिषेकाचे उरलेले जल विशेष फलदायी—त्याचा शिंपड वंध्यत्व, रोग, ग्रहपीडा, राक्षसग्रहण इत्यादी दूर करून शुद्धी व इच्छित सिद्धी देतो. स्नानानंतर, विशेषतः दक्षिणाभिमुख गमनात, कृष्णदर्शन महापाप नाशक व विश्वपरिक्रमा व प्रसिद्ध तीर्थस्नानासमान फल देणारे म्हटले आहे. नंतर व्रतविधान: ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी स्नान, सूर्यजप, मंदिरात तूप-दूध-मधु/चंदनजल अभिषेक, पंचोपचार, बारा दीप, नैवेद्य, मंत्रजप, प्रणाम, गुरुपूजा, मंडप/मंडल, वासुदेवकथा-कीर्तनासह जागरण; द्वादशीला बारा ब्राह्मण पूजन, गाय-सुवर्ण-पात्रदान, भोजन व निरोपविधी. फल—अनेक दिव्य लोकांत कल्पकाल वास, नंतर धर्मराजा म्हणून जन्म, आणि अखेरीस वैष्णवयोग व कैवल्यप्राप्ती।

104 verses

Adhyaya 62

Tīrtha-vidhi (Procedure for Holy Places) — Prayāgarāja-māhātmya

वसु–मोहिनी संवादात मोहिनीने पुरुषोत्तमाची महिमा ऐकून प्रयागाचे माहात्म्य व तीर्थयात्रेची विधी विचारली. वसूंनी प्रथम सामान्य तत्त्वे सांगितली—दान, संयम आणि श्रद्धा-भाव यांसह केलेली तीर्थयात्रा अनेक यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ फल देते; केवळ देहाने जवळ असणे (गंगेत माशासारखे) भक्तीशिवाय निष्फळ. काम-क्रोध-लोभ नियंत्रण, तितिक्षा, संतोष आणि प्रतिग्रह-वैराग्य ही अंतर्गत पात्रता आहे. प्रस्थानापूर्वी गणेशपूजन, देव-पितृ-ब्राह्मण-साधू यांचा सत्कार, तीर्थस्थळी श्राद्ध-तर्पण विधी, पिंडासाठी द्रव्यनिर्देश व अशौच-परिहार सांगितला. प्रयाग व गया येथे विशेष नियम—शोककाळी मुंडन, कार्पटी वेश, दान/भेट न स्वीकारणे. गर्वाने केलेल्या वाहनप्रदर्शनाची निंदा व प्रवासाच्या साधनांनुसार दोष-पुण्याचे तारतम्य दिले आहे. शेवटी मुंडन व क्षौर यांचा भेद, कुरुक्षेत्र-विशाला-विरजा-गया इ. अपवाद, गंगेसंबंधी विशेष निषेध आणि जल-भूमी-अग्नीशक्ती व ऋषिसंमतिने तीर्थपवित्रतेचा आधार स्पष्ट केला आहे।

56 verses

Adhyaya 63

Prayaga-mahatmya (Glory of Prayaga and the Magha Bath at Triveni)

या अध्यायात वसू मोहिनीला संवादरूपाने वेदसंमत प्रयाग-माहात्म्य सांगतो. सूर्य मकरराशीत असताना माघव्रत व त्रिवेणी-स्नान अत्यंत फलदायी असल्याचे प्रतिपादन आहे. गंगेशी संबंधित तीर्थांचे प्रवेशस्थान, संगम व प्रवाहदिशेनुसार पुण्य-तारतम्य सांगून दुर्मिळ वेणी/त्रिवेणी (गंगा–यमुना, परंपरेने सरस्वती) सर्वोच्च ठरवली आहे. माघात देव, ऋषी, सिद्ध, अप्सरा व पितृगण तेथे एकत्र येतात; स्नानात मंत्रजप, मौन इत्यादींचा संक्षिप्त विधी दिला आहे. स्नानस्थळ (घरचे उष्ण जल, तळे, नदी, महा-संगम) व काळ (मकर-माघ) यांनुसार फल अनेकपटींनी वाढते. प्रयागक्षेत्रमंडल पाच योजन, तसेच प्रतिष्ठान, हंसप्रतापन, दशाश्वमेधिक, ऋणमोचनक, अग्नितीर्थ, नरकतीर्थ इ. उपतीर्थे व ब्रह्मचर्य, अहिंसा, सत्य, तर्पणादी आचार सांगितले आहेत. दान—विशेषतः श्रोत्रियास गोदान—आणि चूडाकर्म इ. प्रशंसित; अंतःभक्ती निर्णायक मानली आहे. शेवटी प्रयागातील माघस्नानाने मोक्ष व मृत्युकाळी प्रयागस्मरणानेही परमगतीचा दृढ निष्कर्ष दिला आहे।

175 verses

Adhyaya 64

The Determination of the Extent of the Sacred Field and Related Matters (Kurukṣetra Māhātmya)

वसु–मोहिनी संवादात मोहिनी तीर्थांमध्ये कुरुक्षेत्राचे श्रेष्ठत्व सविस्तर जाणून घेऊ इच्छिते. वसु सांगतो की कुरुक्षेत्र हे परम पुण्यक्षेत्र आहे—येथील स्नान पापहर आहे आणि याचे माहात्म्य ऐकणेही मोक्षदायक ठरते. तो ब्रह्मावर्तात सरस्वती व दृषद्वती यांच्या मधील प्रदेश म्हणून स्थान निश्चित करून चार मोक्षसाधने सांगतो: ब्रह्मज्ञान, गया-श्राद्ध, गोशाळेत देहांत, आणि कुरुक्षेत्रवास. ब्रह्मसर, रामह्रद व रामतीर्थ यांची उत्पत्ती आणि ब्रह्मा, विष्णु, शिव, परशुराम व मार्कंडेय यांच्या तपश्चर्येशी त्यांचा संबंध वर्णिला आहे. सरस्वतीचा प्रवाह, कुरूंची शेती, आणि कुरुक्षेत्र/श्यामंतपंचकाचा विस्तार पाच योजन असा ठरविला आहे. स्नान, उपवास, दान, होम, जप व देवपूजा यांची अक्षय फळे आणि तेथे मरणाऱ्यास पुनर्जन्म न होणे असे प्रतिपादन आहे. शेवटी स्थानिक यक्षरक्षक सुचंद्र याची शांती व विष्णूने नेमलेल्या रक्षकांनी पापींना रोखून क्षेत्राचे रक्षण करणे याचा उल्लेख आहे।

33 verses

Adhyaya 65

Description of the Pilgrimage to the Sacred Tīrthas (Kurukṣetra-yātrā-krama)

मोहिनी कुरुक्षेत्रातील पुण्यवन, नद्या आणि संपूर्ण तीर्थयात्रा-मार्ग यांचे क्रमबद्ध वर्णन मागते. वसू सुव्यवस्थित तीर्थयात्रा-विधी सांगतो—सात मुख्य वने (काम्यक, अदितिवन, व्यासवन, फलकीवन, सूर्यवन, मधुवन, सीतावन) आणि ऋतुनद्या, ज्यांच्या स्पर्शाने व पानाने पुण्य मिळते. यात्रा द्वारपाल यक्ष रंतुकाला नमस्कार करून सुरू होते व विमल/विमलेश्वर, पारिप्लव, पृथिवीतीर्थ, दक्षाश्रम (दक्षेश्वर), शालकिनी, नागतीर्थ, पंचनद, कोटितीर्थ/कोटीश्वर, अश्वितीर्थ, वराहतीर्थ, सोमतीर्थ आणि अनेक शिवलिंग-स्थाने येथे स्नान, पूजा, दान व ब्राह्मणभोजन यांचा विधी करते. तीर्थकर्मांना अग्निष्टोम, अश्वमेध, राजसूय, सोमयज्ञ यांस तुल्य मानून चैत्रव्रत, कार्तिकातील कन्यादान, पितृपक्ष/महालय श्राद्ध व ग्रहणकाळातील दान यांचे नियमही दिले आहेत. शेवटी ‘कुरुक्षेत्रासारखे तीर्थ नाही’ असे प्रतिपादन करून स्थाणुतीर्थ मोक्षाचे परम शिखर म्हणतात. फलश्रुतीत या माहात्म्याचे श्रवण-पाठ पापनाशक व मोक्षमार्गदर्शक असल्याचे सांगितले आहे।

136 verses

Adhyaya 66

The Greatness of Haridvāra (Gaṅgādvāra-māhātmya)

वसु–मोहिनी संवादात मोहिनी कुरुक्षेत्राचे माहात्म्य ऐकून गंगाद्वार (हरिद्वार) याचे पुण्यप्रद माहात्म्य विचारते. वसु भागीरथाच्या मागोमाग गंगा लाकानंदा रूपाने अवतरली असे सांगतात आणि दक्ष प्रजापतीच्या यज्ञभूमीमुळे हा प्रदेश पावन झाला असे वर्णन करतात. पुढे दक्षयज्ञातील संकट—शिवाचा बहिष्कार, सतीचा अपमान, तिचा देहत्याग; त्या स्थळी स्नान-तर्पणाचे महाफल देणारे तीर्थ निर्माण झाले. वीरभद्राने यज्ञाचा नाश केला आणि नंतर ब्रह्माच्या विनंतीने यज्ञाची पुनर्स्थापना झाली. अध्यायात हरिद्वारातील उपतीर्थे—हरितीर्थ (हरिपाद), त्रिगंगा, कनखल, जह्नुतीर्थ, कोटितीर्थ/कोटीश, सप्तगंगा व सप्तर्षी आश्रम, आवर्त, कपिला सरोवर, नागराज तीर्थ, ललितका, शंतनु तीर्थ, भीमस्थळ इत्यादी—आणि त्यांची व्रते, दाने व फळे सांगितली आहेत. कुम्भ-संबंधित सूर्यसंक्रांती व वारुण, महावारुणक अशा दुर्मिळ योगांत स्नानाचे विशेष माहात्म्य, ब्राह्मण-सत्कार, तसेच हरिद्वारी स्मरण, पाठ, गंगासहस्रनाम जप, पुराणश्रवण व लिखित माहात्म्य धारण केल्याने रक्षण व पुण्यलाभ होतो असे प्रतिपादन केले आहे।

57 verses

Adhyaya 67

Badarikāśrama-māhātmya: The Five Śilās, Tīrthas, and the Path of Liberation

वसू व मोहिनी यांच्या संवादात बदरीक्षेत्राचे माहात्म्य सांगितले आहे—हे हरिचे क्षेत्र असून येथे नर-नारायण लोककल्याणासाठी युगानुयुगे तप करतात. अग्नि/वह्नि-तीर्थात स्नानाने पापदाह, नारदी शिला व नारदकुंडाने शुद्धी, आणि पंचगंगेत तर्पणाने ब्रह्मलोकातून पुनरागमन-निवारण वर्णिले आहे. गरुडाची तपश्चर्या व विष्णूचे वरदान यांमुळे वैनतेय-शिलेची स्थापना होते; तिचे स्मरणही पुण्यदायक आहे. वाराही व नरसिंह शिला अवतारकार्याशी निगडित असून दुर्गतीपासून रक्षण व वैष्णवधामप्राप्ती देतात. पाचवी नर-नारायण शिला युगधर्मानुसार—पूर्वयुगांत प्रत्यक्ष, कलियुगात नारदकुंडात प्रतिष्ठित शिलामूर्तीची पूजा (वैशाख/कार्तिक) करून सुलभ. कपाळमोचन इत्यादी अनेक तीर्थांची नोंद करून तीर्थपरिक्रमेचा विस्तृत नकाशा दिला आहे. फलश्रुतीत बदरीत पाठ, निवास व भक्तीने पापनाश, समृद्धी, अकाली मृत्यूपासून मुक्ती आणि हरिदर्शन प्राप्त होते असे सांगितले आहे।

83 verses

Adhyaya 68

Kāmodākhyāna (Glory of the Kāmodā Sacred Place)

मोहिनीच्या प्रश्नाला वसु उत्तर देतात व गंगेच्या तीरावरील ‘कामोदा’ तीर्थाची महती सांगतात. ते या क्षेत्राचा संबंध क्षीरसागर-मंथनाशी लावतात; तेव्हा चार ‘कन्यारत्न’ प्रकट झाली—रमा, वारुणी, कामोदा आणि वरा. विष्णूच्या अनुमतीने वारुणी असुरांनी घेतली, तर लक्ष्मी विष्णूची अढळ सहधर्मिणी झाली. देवांनी भावी कार्य जाणून विष्णूच्या आज्ञेने कामोदा-नगरीत ध्यानस्थ, विष्णू-संयोगाची आकांक्षा धरणाऱ्या देवी कामोदेची पूजा केली; तेथे हृदयभक्तीने विष्णू सुलभ आहेत असे म्हटले आहे. देवीचे आनंदाश्रू गंगेत पडून सुगंधी पिवळ्या ‘कामोद’ कमळांशी जोडलेले मानले जातात. विधिपूर्वक पूजेत इच्छित फल, अविधीत दुःख. तीर्थ गंगाद्वाराच्या वर सांगितले आहे; एक वर्ष द्वादशाक्षरी मंत्रजप, बारा वर्षांनी साक्षात् दर्शन; चैत्र द्वादशीस स्नान-पूजनाने पुण्य व कामना-पूर्ती होते. भक्तीने कथा-श्रवण केल्यास पापांचा नाश होतो.

26 verses

Adhyaya 69

Kāmākṣā-māhātmya (Glory of Kāmākṣā) with Siddhanātha Account

वसु–मोहिनी संवादात, पूर्वीची पापनाशक कथा ऐकून मोहिनी कामाक्षा-पूजेचे फळ विचारते. वसु पूर्व समुद्रकिनारी असलेल्या कामाक्षेचे स्थान सांगून व्रतासारखी पद्धत देतो—नियमित आहार, विधिपूर्वक पूजा आणि एक रात्र निवास; त्यामुळे दर्शन होते. देवी भयानक रूपाने प्रकट होते; अचल धैर्य हेच सिद्धीचे लक्षण, भय व चंचलता अडथळा. पुढे पार्वतीपुत्र सिद्धनाथाचा वृत्तांत—कलियुगात तो बहुधा गुप्त, पण कलिच्या एका निर्णायक टप्प्यानंतर प्रकट होऊन माया व उपायांनी लोकांना वश करून कलिची त्रिविध गती तीव्र करील. जे सिद्धेशाचे चिंतन करून वर्षभर अखंड कामाक्षेची उपासना करतात, त्यांना स्वप्न-दर्शन, सिद्धी आणि लोकभ्रमणादी वर मिळतात. मग मत्स्यनाथकथा—समुद्रात टाकलेले बालक माशाने गिळले; शिवाच्या परमतत्त्व-उपदेशाने (द्वादशाक्षरी मंत्राशी संबंधित) सिद्ध होऊन उमेने ‘सिद्धांचा नाथ’ म्हणून स्वीकारले. शेवटी या माहात्म्याच्या श्रवणाने शुद्धी, इच्छित फल व स्वर्गप्राप्तीची स्तुती आहे।

28 verses

Adhyaya 70

Prabhāsa-kṣetra: Circuit of Tīrthas and Shrines Leading to Bhukti and Mokṣa

मोहिनी वसूस प्रभासाची महिमा सांगण्याची विनंती करते. वसू प्रभासाला विशाल पुण्य-परिक्रमा-क्षेत्र म्हणतो—मध्यवेदिकेसह, आणि अर्कस्थळातील अत्यंत प्रभावी सूक्ष्म-तीर्थाचे वर्णन करतो; सोमनाथाचे स्नान-पूजन केल्याने मोक्ष मिळतो असे तो सांगतो. पुढे तो क्रमवार यात्रा मांडतो—सिद्धेश्वरापासून असंख्य लिंगांची पूजा, अग्नितीर्थ व कपर्द्दीश, केदारेशासह अनेक शैव-स्थाने, तसेच पूर्ण ग्रह/आदित्य-परिक्रमा (मंगळ, गुरु, चंद्र, शुक्र, शनि, राहू, केतू). मार्गात देवी-उपासना, गणेश/विनायक विधी, वैष्णव प्रसंग (आदि-नारायण, नगरादित्याजवळ कृष्ण-सायुज्य), आणि श्राद्ध-पिंडदान—गयेसमान फलदायी अशी प्रशंसा—यांचा समावेश आहे. असंख्य विहिरी, नद्या, संगम व कुंडांची नावे देत शेवटी मोक्ष-तीर्थांपर्यंत नेले आहे. अखेरीस प्रभासाची सर्वोच्चता आणि प्रभास-माहात्म्याचे श्रवण/पठण किंवा लिखित रूप जपल्याने संरक्षण व भय-नाश होतो असे सांगितले आहे।

96 verses

Adhyaya 71

Puṣkara-Māhātmya (The Glory of Puṣkara)

मोहिनीने पुष्करोद्भव पुष्कराचे माहात्म्य विचारल्यावर वसू पुष्कर हे नित्य इच्छापूर्ती करणारे पुण्यक्षेत्र सांगतो—महादेवतांनी वसलेले आणि शिवदूतीने संरक्षित. ज्येष्ठमासात तेथे निवास व स्नान अत्यंत पुण्यकारक; एकदाच स्नान किंवा केवळ दर्शनही महावैदिक यज्ञांच्या फलासमान मानले आहे. पुढे पुष्करातील तीर्थरचना—शिखरे, प्रवाह, तीन सरोवरे (ज्येष्ठ/मध्य/कनिष्ठ), सरस्वती-संबंधित घाट, तसेच नंदा, कोटितीर्थ, अगस्त्याश्रम, सप्तर्ष्याश्रम, मनूस्थान, गंगोद्गम, विष्णुपद, नागतीर्थ, पिशाचतीर्थ, शिवदूती-सरोवर, आकाश-पुष्कर इत्यादींचे वर्णन येते. प्रत्येक तीर्थास गोदान, भूमिदान, सुवर्ण, अन्न, धान्य, तीळदान इ. व त्यांची फळे—पापक्षय, दीर्घायुष्य, समृद्धी, ऋषिसालोक्य, ब्रह्म/विष्णु/रुद्रलोक, स्वर्ग वा मोक्ष—सांगितली आहेत. कार्तिक स्नानासाठी नक्षत्र-योग नियम दिले असून शेवटी स्मरण, नामोच्चार व माहात्म्यश्रवणानेही पुष्करपुण्य मिळते असे प्रतिपादन केले आहे.

Adhyaya 72

An Account of the Power of Sage Gautama’s Austerities (Gautamāśrama-māhātmya)

वसु–मोहिनी संवादात मोहिनी पुष्कराचे पुण्य ऐकून गौतमाश्रमाचे माहात्म्य विचारते. वसु सांगतो—गौतमांच्या तपोबलाने हा आश्रम पापनाशक आश्रय, क्लेशशामक असून दीर्घ व्रत-भक्तीने शिवलोक देणारा आहे. बारा वर्षांच्या दुष्काळात उपाशी ऋषी अन्न मागण्यासाठी येतात; करुणावान गौतम गंगेचे ध्यान करतात आणि गंगा भूमीतून प्रकट होऊन गोदावरी होते. तपशक्तीने त्याच दिवशी भात पेरला व कापला जातो, दुष्काळ संपेपर्यंत सर्वांचे पालन होते. प्रसन्न त्र्यंबक शिव प्रकट होऊन अचल भक्ती देतात व जवळच्या पर्वतावर नित्यनिवासाचा वर देतात; तो पर्वत त्र्यंबक म्हणून प्रसिद्ध होतो. गोदावरी (गंगा) स्नान, त्र्यंबकपूजा, पितृकर्म व पंचवटीतील व्रत—रामाच्या त्रेतायुग निवासानेही पावन—मोक्षदायक; अध्यायाचे पठण-श्रवण पुण्य व इच्छित फल देणारे आहे.

Adhyaya 73

Vedapāda-stava (Hymn in Vedic Quarters): Śiva’s Tāṇḍava at Puṇḍarīkapura

वसु–मोहिनी संवादात मोहिनी गोदावरी–पंचवटीजवळील त्र्यंबकाचे माहात्म्य आणि ज्या पुण्डरीकपुरात महादेवांनी तांडव केले त्या स्थळाची उत्पत्ती विचारते. वसु सांगतो—व्यासशिष्य जैमिनी शिष्यांसह तेथे येऊन नगरासारखा तीर्थप्रदेश पाहतो, स्नान करून तर्पण व नित्यकर्म करतो; मातीचा शिवलिंग घडवून षोडशोपचारांनी पूजा करतो. प्रसन्न होऊन शिव उमा, गणेश व स्कंदासह प्रकट होतो; जैमिनीच्या इच्छेने शिव अद्भुत नर्तक-रूप धारण करून प्रमथांना बोलावतो व उन्मत्त तांडव करतो—भस्म, चंद्र, गंगा, त्रिनेत्र, सर्प, चर्म इत्यादी चिन्हांनी जग थरथरते. जैमिनी वेदपदांनी युक्त दीर्घ स्तोत्रात शिवाचे विश्वाधिपत्य, पंचब्रह्मरूप (ईशान, तत्पुरुष, अघोर/घोर, वामदेव, सद्योजात), संसारभयातून शरण आणि आयुष्य, आरोग्य, विद्या, समृद्धी व जन्मोजन्मी दास्य अशी वरदानं मागतो. फलश्रुतीनुसार पाठाने विजय, बुद्धी, धन, पुत्र व शिवलोक/सायुज्य; तांडवतीर्थ स्नानाने मुक्ती, पितृश्राद्ध सिद्धी आणि दान अक्षय होते।

Adhyaya 74

The Greatness of Gokarṇa (Gokarṇa-māhātmya)

वसु–मोहिनी संवादात मोहिनीला पुंडरीकपुर ऐकून गोकर्णाचे माहात्म्य जाणून घ्यायचे असते. वसु सांगतो की पश्चिम समुद्रकिनारी असलेल्या गोकर्णाचे दर्शनमात्र मोक्ष देणारे आहे; ते विशाल पुण्यक्षेत्र असून अनेक तीर्थे, क्षेत्रे व उपवने यांनी भरलेले आहे, जिथे देव, असुर व मनुष्य वास करतात. सागरपुत्रांच्या खोदकामामुळे समुद्र उसळतो; त्यामुळे गोकर्णातील ऋषी स्थलांतर करून क्षेत्र पुनर्स्थापनेसाठी उपाय शोधतात. ते महेंद्र पर्वतावर परशुरामांच्या शांत आश्रमात जाऊन सत्कार मिळवतात व समुद्र मागे हटवून आपले क्षेत्र परत देण्याची विनंती करतात. परशुराम तटावर जाऊन वरुणाला बोलावतात; वरुण गर्वाने विलंब करीताच ते भार्गवास्त्र आवाहन करून जल शोषण्यास उद्युक्त होतात. भयभीत वरुण शरण येतो; जल मागे सरते आणि गोकर्ण प्रकट होते. परशुराम शंकराची ‘गोकर्ण’ म्हणून पूजा करतात. शेवटी फलश्रुती—स्मरण, दर्शन, निवास व तेथील कर्मांनी अनेकपटीं पुण्य; तेथे मृत्यूने स्वर्ग; शिवसन्निधीने पापांचा नाश।

Adhyaya 75

The Greatness of Lakṣmaṇācala, with the Narrative of Rāma and Lakṣmaṇa

मोहिनी–वसु संवादात मोहिनी गोकर्णाचे पापनाशक माहात्म्य ऐकून लक्ष्मणाचलाचे माहात्म्य विचारते. वसु चतुर्व्यूह तत्त्वाने लक्ष्मणाची दिव्यता सांगतो—राम नारायण, भरत प्रद्युम्न, शत्रुघ्न अनिरुद्ध आणि लक्ष्मण संकर्षण (शिव/मंगलाशी संबद्ध). पुढे संक्षेप रामायण: विश्वामित्र यज्ञ, ताडका-सुबाहु वध, दिव्यास्त्रप्राप्ती, मिथिलेत शिवधनुष्यभंग व विवाह, परशुरामाचा नम्रभाव, वनवास, सीताहरण, सुग्रीवमैत्री, हनुमानदूतकार्य, सेतुबांधणी, इंद्रजित-रावण वध, सीतेची अग्निपरीक्षा, अयोध्येत परत येऊन राज्याभिषेक, सीतत्याग, कुश-लव व अश्वमेध प्रसंग, आणि दुर्वासा प्रकरणातून लक्ष्मणाचा आत्मोत्सर्ग व रामाचे परमधामगमन। लक्ष्मण पर्वतावर तप करून स्थायी तीर्थप्रभाव स्थापतो; लक्ष्मणाचल दर्शनाने पुरुषार्थसिद्धी व हरिधामप्राप्ती, दान-पूजा अक्षय फल देतात, श्रवण-पाठाने रामप्रियता मिळते; अगस्त्याची अनुमती मुक्तिदायक दर्शनाचे द्वार म्हणून विशेष सांगितली आहे।

Adhyaya 76

Setu-māhātmya (The Glory of Setu and the Fruits of its Tīrthas)

वसुमोहिनी संवादात मोहिनी पूर्वीच्या रामायण-पठणाचे पापनाशक व पुण्यवर्धक म्हणून स्तवन करून सेतूचे परम माहात्म्य विचारते. वसू सांगतात—सेतूचे केवळ दर्शनही संसारसागरातून तारते, कारण तेथे भगवान श्रीरामेश्वर निवास करतात; संयमित मनाने केलेली पूजा परम पद देते. पुढे सेतूतील तीर्थे—चक्रतीर्थ, तालतीर्थ, सीताकुंड, मंगळतीर्थ, अमृतवापी, ब्रह्मकुंड, लक्ष्मणतीर्थ, जटातीर्थ, हनुमत्कुंड, अगस्त्यतीर्थ, रामकुंड, लक्ष्मीतीर्थ, अग्नितीर्थ, शिवतीर्थ, शंखतीर्थ, कोटितीर्थ, साध्यामृत, सर्वतीर्थ, धनुष्कोटी, क्षीरकुंड, कपीतीर्थ, गायत्री व सरस्वती तीर्थ, आणि ऋणमोचन—यांची नावे व प्रत्येकाचे वेगळे फळ सांगितले आहे: अमरत्व, ब्रह्मलोक/शिवलोक, योगगती, आरोग्य, विजय, संतती-धन, समृद्धी-सौंदर्य, बंधन व ऋणमुक्ती, तसेच दुष्ट जन्म टळणे. शेवटी या सेतू-तीर्थ-माहात्म्याचे वाचन किंवा श्रवण पापांचा नाश करते असे सांगितले आहे।

Adhyaya 77

नर्मदातीर्थमाहात्म्ये तीर्थसंग्रहः (The Greatness of the Sacred Fords of the Narmadā)

सेतूचे माहात्म्य ऐकून मोहिनी रेवा़/नर्मदेच्या तीर्थांचा संक्षिप्त पण सर्वांगपूर्ण वृत्तांत विचारते. वसू दोन्ही तीरांवर पसरलेल्या चारशे तीर्थांचा ‘समूह’, तीरनिहाय संख्या आणि रेवा़चा सागर-संगम याचे विशेषत्व सांगतो. पुढे फलनकाशा—ओंकार क्षेत्राच्या दोन कोस परिघात ‘साडेतीन कोटी’ पुण्य, कपिला-संगम व अशोकवन यांची महातीर्थ-तुल्य महिमा, आणि अनेक स्थळी शतगुण, सहस्रगुण, दशसहस्रगुण इ. वाढत्या फलांचा क्रम येतो. १०८ इत्यादी निश्चित संख्यांचे संगम, प्रमुख शैव लिंगस्थाने व ‘स्वर्णतीर्थे’ यांची यादी दिली जाते. शेवटी शैव, वैष्णव, शाक्त, मातृका, ब्रह्म-संबंधी व क्षेत्रपाल परंपरेनुसार तीर्थवर्गीकरण आणि सिद्धांत—नर्मदेचे पुण्य दर्शनमात्राने मिळते; या माहात्म्याचे श्रवण-पठण-लेखन पाप नष्ट करून घरांचे रक्षण व समृद्धी देते।

Adhyaya 78

The Glory of Avantikā (Avanti-māhātmya)

मोहिनी वसूस अवंती/अवन्तिका (उज्जयिनी)ची पवित्र उत्पत्ती, महिमा आणि देवपूज्य महाकाळाचा प्रभाव सांगण्याची विनंती करते. वसू महाकाळवनाभोवती केंद्रित तीर्थ-सूची सांगतो—हे अनुपम क्षेत्र व तपःस्थळ असून येथे महाकाळ विराजमान आहेत. अनेक तीर्थे, कुंडे, सरोवरे व लिंगांची नावे, स्नान-पूजा-विधी आणि फळे दिली आहेत—कपालमोचनाने महापापशुद्धी, कलकलेशाने वादात विजय, ऐश्वर्य, आरोग्य, निर्भयता, कार्यसिद्धी, स्वर्गप्राप्ती व शेवटी शिवलोक किंवा विष्णुलोकप्राप्ती. यात्रेच्या आचारात अंतर्मंदिरात प्रवेशासाठी विघ्नेश, भैरव व उमेची पूजा सांगितली आहे. महाकाळवनात असंख्य लिंगे आहेत; जे लिंग भेटेल त्याची पूजा केल्यास भक्त शिवप्रिय होतो. शेवटी अवंती-माहात्म्याचे श्रवणमात्रही पापांचा नाश करते असे प्रतिपादन आहे।

Adhyaya 79

The Description of the Greatness of Mathurā (Mathurā-māhātmya)

वसु–मोहिनी संवादात अध्याय सुरू होतो. अवंतीचे माहात्म्य ऐकून मोहिनी मथुरेची महिमा विचारते. वसु मथुरेला भगवंताचे प्रकट क्षेत्र म्हणतो—श्रीकृष्णजन्म, गोकुळ-लीला आणि कंसाच्या दैत्यांचा संहार यांमुळे ती पावन झाली. पुढे तो द्वादश वने सांगतो—मधुवन, तालाह्वय, कुमुद, काम्यवन (विमल-ह्रदासह), बहुल, भद्रवन, खादिर, महावन, लोहजंघ, बिल्वारण्य, भाण्डीर आणि सर्वोच्च वृंदावन—आणि प्रत्येक ठिकाणी स्नान-पूजेमुळे मिळणारे भक्तिफळ वर्णन करतो. मथुरा-मंडळ हे वीस योजनांचे तीर्थपरिक्रमावर्तुळ असून, कुठेही स्नान केले तरी विष्णुभक्ती प्राप्त होते असे सांगितले आहे. विश्रांती/विमुक्त, रामतीर्थ, प्रयाग, कनखल, तिंदुक, पटुस्वामी, ध्रुव, ऋषितीर्थ, मोक्षतीर्थ, बोधिनी, कोटितीर्थ, असिकुंड, नवतीर्थ, संयमन, धारायतन, नागतीर्थ, ब्रह्मलोक/घंटाभरण, सोम, प्राची सरस्वती, चक्रतीर्थ, दशाश्वमेधिक, विघ्नराज, अनंत इत्यादी प्रमुख तीर्थांची यादी देऊन शेवटी केशवाचे सार्वभौमत्व, चतुर्व्यूहात्मक दिव्य सान्निध्य आणि मथुरा-माहात्म्य श्रवण-पाठाची तारक शक्ती प्रतिपादित केली आहे।

Adhyaya 80

The Greatness of Śrī Vṛndāvana (Śrī-vṛndāvana-māhātmya)

मोहिनी वसूकडे वृंदावनाचे गुप्त माहात्म्य विचारते. वसू रहस्यपरंपरा सांगतो—नारदांना वृंदा-देवीकडून गोपीकेश (गोपिकांचा स्वामी श्रीकृष्ण) यांचा गोपनीय उपदेश मिळाला. अध्यायात मथुरा-परिसरातील वृंदारण्याचे स्थान—पुष्पसर, कौसुमसर, यमुना-तट, गोपीकेशर, सखिस्थळाजवळ गोवर्धन—आणि नारदांचे वृंदा-आश्रमात आगमन वर्णिले आहे. माधवीच्या मार्गदर्शनाने विशिष्ट तीरांवर स्नान करून नारदांना रूपांतर घडविणारे दर्शन होते—नारदी रूप धारण करून रत्नमय प्रासादात प्रवेश, गोपीकेश्वराचे साक्षात्कार, आणि नंतर परत येऊन पुरुषरूप प्राप्ती. वृंदा कुब्जा/संकेताशी निगडित अंतर्मर्म उलगडते व गुरु–शिष्य गुप्त ‘दग्ध-षट्कर्णग’ मंत्रसाधना देते; शेवटी एकमेव अद्वैत परतत्त्व स्पष्ट करते. उत्तरार्धात वृंदावनातील तीर्थे व फळे—ब्रह्मकुंड, गोविंदकुंड, तत्त्वप्रकाश घाट, अरिष्टकुंड, श्रीकुंड, रुद्र/कामकुंड इ.—यांची यादी, कलियुगात वृंदावनाश्रयाची महिमा, गोवर्धनाच्या पावनतेची कथा आणि वृंदावन हे सर्वोच्च तीर्थ व भक्तिधर्मक्षेत्र असल्याचा निष्कर्ष येतो.

Adhyaya 81

The Exposition of the Deeds of Vasu (Vasu’s Vrindavan Boon and the Future Deeds of Hari)

वसू मोहिनीला तीर्थपरिक्रमेचे फळ मिळविण्याचा उपदेश करतो आणि नंतर मोहिनीचा प्रसंग ब्रह्म्याला सांगतो. ब्रह्मा वसूचे स्तवन करून वर देतो; वसू वृंदारण्यात (वृंदावन) निवास निवडून दीर्घ तप करतो, तेव्हा विष्णू प्रकट होऊन तोच वर दृढ करतो. वृंदावनातील रहस्य जाणण्याची इच्छा धरून वसू नारदाला भेटतो व भक्ती वाढविणारे धर्म विचारतो. नारद शिवाकडून आलेली भविष्यकथा सांगतो—शिवाने गोलोकात सुरभीकडून ऐकलेली: पृथ्वीचा भार हरिण्यासाठी हरि अवतरेल, कृष्णाच्या व्रज-लीला (पूतना-वध, कालिय-दमन, इतर दैत्य-वध), मथुरेत कंस-वध, द्वारकेत विवाह व युद्धे, शेवटी यादवांचा संहार/निवृत्ती आणि हरिचे स्वधामगमन. नारद वीणा वाजवीत गात निघून जातो; वसू व्रजात कृष्णलीला पाहण्याच्या उत्कंठेने राहतो।

Adhyaya 82

The Fruits of Hearing the Mahāpurāṇas; Mohinī’s Tīrtha-Yātrā; Mohinī Ekādaśī Discipline

ऋषी सूतांचे कृष्णचरित्रकथन स्तुत्य मानून विचारतात—वसु ब्रह्मलोकास गेल्यावर ब्रह्माची कन्या मोहिनीने काय केले? सूत सांगतात की वसूंनी सांगितलेल्या विधीनुसार मोहिनीने तीर्थयात्रा केली—गंगा इत्यादी नद्यांत स्नान, विष्णूपासून आरंभ करून देवपूजन, ब्राह्मणांना दान, गयेत पिंडदान, काशीत उपासना, तसेच पुरुषोत्तम, द्वारका, कुरुक्षेत्र, गंगाद्वार, बदरी (नर-नारायण), अयोध्या, अमरकंटक, ओंकार, त्र्यंबकेश्वर, पुष्कर, मथुरा येथे अंतःपरिक्रमा सहित दर्शन व गोदान। पुढे व्रत-कल्पात एकादशीच्या प्रवास/काळाचे नियम, ‘मोहिनी-वेध’ टाळणे, आणि द्वादशीला विष्णुपूजनाने वैकुंठप्राप्तीचे फळ सांगितले आहे। ‘मोहिनी’ हे नाव ब्रह्माच्या आज्ञेशी जोडले असून लक्ष्मीशी स्पर्धेचा संकेत व रुक्मांगदाच्या उदाहरणाने विष्णुभक्तीची अढळता प्रतिपादित केली आहे। शेवटी फलश्रुतीत नारदीय पुराणाचे प्रामाण्य, सर्व संप्रदायांना समावेश, सर्व वर्णांचे हित आणि शिव/प्रधान/पुरुष/कर्म अशा शब्दांत व्यक्त अद्वैत ब्रह्मतत्त्वाची महती वर्णिली आहे।