मोहिनी–वसु संवादात प्रथम पुण्यकाल सांगितला आहे—ज्येष्ठ मास, शुक्ल पक्ष द्वादशी; आणि पुरुषोत्तम-दर्शनाचे माहात्म्य कठोर तपांपेक्षा (दीर्घ कुरुक्षेत्र-तपासह) श्रेष्ठ ठरविले आहे. वसु पञ्चतीर्थी व्रत/यात्रेची क्रमवार विधी सांगतो—मार्कण्डेय सरोवरात त्रिवार स्नान, शिवसंबंधी प्रायश्चित्त-मंत्रजप, देव-ऋषि-पितृ तर्पण; नंतर शिवालयात प्रदक्षिणा, पूजन व अघोर-मंत्राने क्षमायाचना—शिवलोकप्राप्ती व अखेरीस मोक्ष. पुढे कल्पवट (न्यग्रोध) याची प्रदक्षिणा व स्तुती, गरुडाला नमस्कार करून विष्णुमंदिरात प्रवेश; संकर्षण (बलराम), सुभद्रा आणि शेवटी कृष्ण/पुरुषोत्तम यांची द्वादशाक्षरी मंत्राने पूजा, ‘जय’ स्तोत्रे व ध्यानवर्णनाने समारोप. केवळ दर्शन-नमस्काराने वेद, यज्ञ, दान व आश्रमधर्माचे समग्र फल मिळते, कुलोद्धारासह मुक्ती होते असे प्रतिपादन आहे. पुढे नृसिंह-उपासना—त्यांची नित्य सन्निधी, धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष देणारा आश्रय; साधे उपचार, कवच/अग्निशिखा जप, उपवास, होम, रक्षाकर्म व सिद्धीप्रयोग सांगून पापनाश, संकटरक्षा व इच्छित सिद्धीची खात्री दिली आहे.
Verse 1
मोहिन्युवाच । कस्मिन्कालें द्विजश्रेष्ठ गंतव्यं पुरुषोत्तमे । विधिना केन कर्तव्या पंचतीर्थ्यपि मानद ॥ १ ॥
मोहिनी म्हणाली—हे द्विजश्रेष्ठ! पुरुषोत्तमाला कोणत्या काळी जावे? आणि हे मानद! पंचतीर्थी कोणत्या विधीने करावी?
Verse 2
एकैकस्य च तीर्थस्य स्नाने दाने च यत्फलम् । देवताप्रेक्षणे चैव ब्रूहि सर्वं पृथक् पृथक् ॥ २ ॥
प्रत्येक तीर्थात स्नान, दान आणि तेथील देवदर्शन यांपासून जे फळ मिळते, ते सर्व मला वेगवेगळे करून सांगावे।
Verse 3
वसुरुवाच । निराहारः कुरुक्षेत्रे पादेनैकेन यस्तपेत् । जितेंद्रियो जितक्रोधः सप्तसंवत्सरायुतम् ॥ ३ ॥
वसु म्हणाले—जो कुरुक्षेत्रात निराहार राहून, एका पायावर उभा राहून तप करतो, इंद्रियजयी व क्रोधजयी होऊन, तो सात अयुत वर्षे (अतिदीर्घ काळ) असे केल्याने महान फळ प्राप्त करतो।
Verse 4
दृष्ट्वा सकृज्ज्येष्ठशुक्लद्वादश्यां पुरुषोत्तमम् । कृतोपवासः प्राप्नोति ततोऽधिकतरं फलम् ॥ ४ ॥
ज्येष्ठ शुक्ल द्वादशीला एकदाच पुरुषोत्तमाचे दर्शन घेतल्यास, उपवास केलेला मनुष्य त्याहूनही अधिक श्रेष्ठ फळ प्राप्त करतो।
Verse 5
तस्माज्ज्येष्ठे तु सुभगे प्रयत्नेन सुसंयतैः । स्वर्गलोकेप्सुभिर्मर्त्यैर्द्रष्टव्यः पुरुषोत्तमः ॥ ५ ॥
म्हणून शुभ ज्येष्ठ महिन्यात, संयमित व प्रयत्नशील, स्वर्गलोकाची इच्छा धरणाऱ्या मर्त्यांनी पुरुषोत्तमाचे दर्शन करावे।
Verse 6
पंचतीर्थीं च विधिवत्कृत्वा ज्येष्ठे नरोत्तमः । द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य पश्येत्तं पुरुषोत्तमम् ॥ ६ ॥
हे नरोत्तम! ज्येष्ठ महिन्यात विधिपूर्वक पंचतीर्थी करून, शुक्लपक्षाच्या द्वादशीला त्या पुरुषोत्तमाचे दर्शन घ्यावे।
Verse 7
ये पश्यंत्यव्ययं देवं द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् । ते विष्णुलोकमासाद्य न च्यवंते कदाचन ॥ ७ ॥
जे द्वादशीला अव्यय देव पुरुषोत्तमाचे दर्शन करतात, ते विष्णुलोक प्राप्त करून कधीही तेथून च्युत होत नाहीत।
Verse 8
तस्माज्ज्येष्ठे प्रयत्नेन गंतव्यं विधिनंदिनि । कृत्वा सम्यक्पंचतीर्थीं द्रष्टव्यः पुरुषोत्तमः ॥ ८ ॥
म्हणून, हे विधिनंदिनी! ज्येष्ठ महिन्यात प्रयत्नपूर्वक तेथे जावे; सम्यक् पंचतीर्थी करून पुरुषोत्तमाचे दर्शन घ्यावे।
Verse 9
सुदूरस्थोऽपि प्रीतात्मा कीर्तयेत्पुरुषोत्तमम् । अहन्यहनि शुद्धात्मा सोऽपि विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ९ ॥
जो मनुष्य दूर असला तरी प्रेमयुक्त अंतःकरणाने दररोज पुरुषोत्तमाचे कीर्तन करतो, तो शुद्धचित्त होऊन विष्णुधामास प्राप्त होतो।
Verse 10
यात्रां करोति कृष्णस्य श्रद्धया यः समाहितः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन्नरः ॥ १० ॥
जो श्रद्धेने व एकाग्र चित्ताने श्रीकृष्णाची यात्रा करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो।
Verse 11
चक्रं दृष्ट्वा हरेर्दूरात्प्रासादोपरि संस्थितम् । सहसा मुच्यते पापान्नरो भक्त्या प्रणम्य तम् ॥ ११ ॥
प्रासादाच्या शिखरावर स्थित हरिचे चक्र दूरून पाहून जो भक्तीने त्यास नमस्कार करतो, तो मनुष्य तत्क्षणी पापमुक्त होतो।
Verse 12
पंचतीर्थीविधिं वक्ष्ये श्रृणु मोहिनि सांप्रतम् । यस्यां कृतायां मनुजो माधवस्य प्रियो भवेत् ॥ १२ ॥
हे मोहिनी, आता ऐक—मी पंचतीर्थी-व्रताची विधी सांगतो; ती केल्याने मनुष्य माधव (विष्णु) यांचा प्रिय होतो।
Verse 13
मार्गंडेयह्रदं गत्वा स्नात्वा चोदङ्मुखः शुचिः । निमज्जेत्तत्र त्रीन्वारानिमं मंत्रमुदीरयेत् ॥ १३ ॥
मार्कंडेय ह्रदात जाऊन स्नान करून, उत्तराभिमुख व शुद्ध होऊन, तेथे तीनदा डुबकी घ्यावी आणि हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 14
संसारसागरे मग्नि पापग्रस्तमचेतनम् । त्राहि मां भगनेत्रघ्न त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते ॥ १४ ॥
संसारसागरात बुडालेला, पापग्रस्त व अचेतन मला—हे भगनेत्रघ्न, हे त्रिपुरारे, तार; तुला नमस्कार असो।
Verse 15
नमः शिवाय शांताय सर्वपापहराय च । स्नानं करोमि देवेश मम नश्यतु पातकम् ॥ १५ ॥
शांतस्वरूप, सर्व पाप हरिणाऱ्या शिवाला नमस्कार। हे देवेश, मी स्नान करीत आहे; माझे पातक नष्ट होवो।
Verse 16
नाभिमात्रे जले स्थित्वा विधिवद्देवता ऋषीन् । तिलोदकेन मतिमान्पितॄनन्यांश्च तर्पयेत् ॥ १६ ॥
नाभीपर्यंत पाण्यात उभा राहून विधिपूर्वक देवता व ऋषींना तर्पण द्यावे. तसेच तिळमिश्रित जलाने बुद्धिमानाने पितरांनाही व इतरांनाही तृप्त करावे।
Verse 17
स्नात्वैवं च तथाचम्य ततो गच्छेच्छिवालयम् । प्रविश्य देवतागारं कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ १७ ॥
अशा प्रकारे स्नान करून व नंतर आचमन करून, मग शिवालयात जावे. देवगृहात प्रवेश करून त्याची तीनदा प्रदक्षिणा करावी।
Verse 18
मूलमंत्रेण संपूज्य मार्कंडेयेशमादरात् । अघोरेण तु मंत्रेण प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥ १८ ॥
मूलमंत्राने आदरपूर्वक मार्कंडेयेशाचे सम्यक पूजन करावे. नंतर अघोर मंत्राने प्रणाम करून क्षमा मागावी।
Verse 19
त्रिलोचन नमस्तेऽस्तु नमस्ते शशिभूषण । त्राहि मां पुंडरीकाक्ष महादेव नमोऽस्तुते ॥ १९ ॥
हे त्रिलोचन, तुला नमस्कार; हे शशिभूषण, तुला नमस्कार। हे पुण्डरीकाक्ष प्रभो, माझे रक्षण कर; हे महादेवा, तुला प्रणाम।
Verse 20
मार्कण्डेयह्रदे त्वेवं स्नात्वा दृष्ट्वा च शंकरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ २० ॥
अशा रीतीने मार्कण्डेय-ह्रदात स्नान करून आणि शंकरांचे दर्शन घेऊन मनुष्य दहा अश्वमेध यज्ञांचे फळ समान पुण्य प्राप्त करतो.
Verse 21
पापैः सर्वैर्विनिर्मुक्तः शिवलोकं स गच्छति । तत्र भुक्त्वा वरान्भोगान्यावदाभूतसंप्लवम् ॥ २१ ॥
सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो शिवलोकास जातो. तेथे श्रेष्ठ भोगांचा उपभोग करून प्रलय येईपर्यंत निवास करतो.
Verse 22
इह लोकं समासाद्य भवेद्विप्रो बहुश्रुतः । शांकरंयोगमासाद्य ततो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥
या लोकी जन्म घेऊन ब्राह्मण बहुश्रुत (अतिशय विद्वान) होतो; आणि शांकर योग प्राप्त करून पुढे मोक्ष मिळवतो.
Verse 23
कल्पवृक्षं ततो गत्वा कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् । पूजयेत्परया भक्त्या मंत्रेणानेन तं वटम् ॥ २३ ॥
नंतर कल्पवृक्षाजवळ जाऊन त्याची तीनदा प्रदक्षिणा करावी आणि याच मंत्राने त्या वटवृक्षाची परम भक्तीने पूजा करावी.
Verse 24
ॐ नमोऽव्यक्तरूपाय महते नतपालिने । महोदकोपविष्टाय न्यग्रोधाय नमोऽस्तु ते ॥ २४ ॥
ॐ! अव्यक्तस्वरूपा महत्ता, नतमस्तकांचे पालन करणाऱ्या; महाजलावर अधिष्ठित हे न्यग्रोधा, तुला नमस्कार असो।
Verse 25
अवसस्त्वं सदा कल्पे हरेश्चायतने वटे । न्यग्रोध हर मे पापं कल्पवृक्ष नमोऽस्तु ते ॥ २५ ॥
हे वटवृक्षा! तू कल्पोकल्पी हरीच्या पवित्र धामात सदा वास करतोस। हे न्यग्रोधा, माझे पाप हर; हे कल्पवृक्षा, तुला नमस्कार।
Verse 26
भक्त्या प्रदक्षिणं कृत्वा गत्वा कल्पवटं नरः । सहसोज्झति पापौघं जीर्णां त्वचमिवोरगः ॥ २६ ॥
भक्तीने प्रदक्षिणा करून जो नर कल्पवटाकडे जातो, तो क्षणार्धात पापांचा पूर झटकून टाकतो—जसा सर्प जीर्ण त्वचा सोडतो।
Verse 27
छायां तस्य समाक्रम्य कल्पवृक्षस्य मोहिनि । ब्रह्मह्त्यां नरो जह्यात्पापेष्वन्येषु का कथा ॥ २७ ॥
हे मोहिनि! त्या कल्पवृक्षाच्या छायेत पाऊल टाकताच नर ब्रह्महत्येचे पापही टाकून देतो; मग इतर पापांची काय कथा!
Verse 28
दृष्ट्वा कृष्णांगसंभूते ब्रह्मतेजोमयं परम् । न्यग्रोधाकृतिकं विष्णुं प्रणिपत्य च वैधसि ॥ २८ ॥
कृष्णाच्या अंगातून प्रकट, ब्रह्मतेजाने परिपूर्ण, वट-रूप धारण केलेल्या परम विष्णूला पाहून वैधसि ब्रह्म्याने दंडवत् प्रणाम केला।
Verse 29
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फल प्राप्नोति चाधिकम् । तथा कुलं समुद्धृत्य विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २९ ॥
तो राजसूय व अश्वमेध यज्ञांच्या फळापेक्षाही अधिक फळ प्राप्त करतो; आणि आपला कुलोद्धार करून विष्णुलोकास जातो।
Verse 30
वैनतेयं नमस्कृत्य कृष्णस्य पुरतः स्थितम् । सर्वपापविनिर्मुक्तस्ततो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ३० ॥
कृष्णाच्या समोर उभ्या असलेल्या वैनतेय (गरुड) यास नमस्कार केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो; मग विष्णुपुर (वैकुंठ) गाठतो।
Verse 31
दृष्ट्वा वटं वैनतेयं यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् । संकर्षणं सुभद्रां च स याति परमां गतिम् ॥ ३१ ॥
जो पवित्र वटवृक्ष व वैनतेय (गरुड) पाहून, पुढे पुरुषोत्तमाचे—संकर्षण व सुभद्रांसह—दर्शन करतो, तो परम गतीला पोहोचतो।
Verse 32
प्रविश्यायतनं विष्णोः कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् । संकर्षणं सुभद्रां च भक्त्या पूज्य प्रसादयेत् ॥ ३२ ॥
विष्णूच्या मंदिरात प्रवेश करून त्याची तीनदा प्रदक्षिणा करावी; मग संकर्षण व सुभद्रांची भक्तीने पूजा करून त्यांची कृपा मिळवावी।
Verse 33
नमस्ते हलधृङ्नाम्ने नमस्ते मुसलायुध । नमस्ते रेवतीकांत नमस्ते भक्तवत्सल ॥ ३३ ॥
हलधारी नामाने प्रसिद्ध असलेल्या तुला नमस्कार; मुसळ हे आयुध धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार। रेवतीकांत तुला नमस्कार; भक्तवत्सल तुला नमस्कार।
Verse 34
नमस्ते बलिनां श्रेष्ठ नमस्ते धरणीधर । प्रलंबारे नमस्तेऽस्तु त्रीहि मां कृष्णपूर्वज ॥ ३४ ॥
हे बलवानांतील श्रेष्ठा! तुला नमस्कार. हे धरणीधरा! तुला नमस्कार. हे प्रलंबवधकर्ता! तुला नमस्कार—हे कृष्णाच्या अग्रजा, माझे रक्षण कर.
Verse 35
एवं प्रसाद्य चानंतमजेयं त्रिदशार्चितम् । कैलासशिखराकारं चंद्रकांतवराननम् ॥ ३५ ॥
अशा रीतीने अनंत, अजेय व देवांनी पूजिलेल्या प्रभूला प्रसन्न करून (त्याने) कैलासशिखरासारखी आकृती असलेला, चंद्रकांतमण्यासारख्या तेजाने उजळलेला सुंदर मुख असलेला (त्यांना) पाहिले.
Verse 36
नीलवस्त्रधरं देवं फणाविकटमस्तकम् । महाबलं हलधरं कुंडलैकविभूषितम् ॥ ३६ ॥
नील वस्त्रे धारण करणारा देव, फण्यांच्या विस्ताराने भव्य मस्तक असलेला, महाबली हलधर, एकाच कुंडलाने विभूषित प्रभू—यांचे ध्यान करावे.
Verse 37
रौहिणेयं नरो भक्त्या लभेदभिमतं फलम् । सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ३७ ॥
जो मनुष्य भक्तीने रौहिणेय (बलराम) यांची उपासना करतो, तो इच्छित फल प्राप्त करतो; सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो विष्णुलोकासही जातो.
Verse 38
आभूतसंप्लवं यावद्भुक्त्वा तत्र स्वयं बुधः । पुण्यक्षयादिहागत्य प्रवरो योगिनां कुले ॥ ३८ ॥
तो ज्ञानी पुरुष तेथे स्वतः प्रलयापर्यंत (पुण्यफळ) भोगून, पुण्य क्षीण झाल्यावर येथे परत येतो आणि मग योगींच्या कुळात श्रेष्ठ म्हणून जन्म घेतो.
Verse 39
ब्राह्मणप्रवरो भूत्वा सर्वशास्त्रार्थपारगः । ज्ञानं तत्र समासाद्य मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम् ॥ ३९ ॥
श्रेष्ठ ब्राह्मण होऊन आणि सर्व शास्त्रार्थांत पारंगत होऊन, तेथे खरे ज्ञान प्राप्त करतो; आणि त्या ज्ञानाने दुर्लभ मोक्ष मिळवितो.
Verse 40
एवमभ्यर्च्य हलिनं ततः कृष्णं विचक्षणः । द्वादशाक्षरमंत्रेण पूजयेत्सुसमाहितः ॥ ४० ॥
अशा रीतीने हलिन (बलराम) यांची अर्चना करून, मग विवेकी भक्त एकाग्र चित्ताने द्वादशाक्षर मंत्राने श्रीकृष्णाची पूजा करावी.
Verse 41
द्विषट्कवर्णमंत्रेण भक्त्या ये पुरुषोत्तमम् । पूजयंति सदा धीरास्ते मोक्षं प्राप्नुवन्ति वै ॥ ४१ ॥
जे धीर व विवेकी भक्त द्विषट्कवर्ण (द्वादशाक्षर) मंत्राने भक्तिभावाने पुरुषोत्तमाचे सदैव पूजन करतात, ते निश्चयच मोक्ष प्राप्त करतात.
Verse 42
न तां गतिं सुरा यांति योगिनो नैव सोमपाः । यां गतिं यांति विधिजे द्वादशाक्षरतत्पराः ॥ ४२ ॥
हे विधिज (ब्रह्मपुत्रा)! द्वादशाक्षरात तत्पर जे जन ज्या परम गतीला पोहोचतात, ती गती ना देव, ना योगी, ना सोमपान करणारे प्राप्त करतात.
Verse 43
तस्मात्तेनैव मंत्रेण भक्त्या कृष्णं जगद्गुरुम् । संपूज्य गंधपुष्पाद्यैः प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ ४३ ॥
म्हणून त्याच मंत्राने भक्तिभावाने जगद्गुरु श्रीकृष्णाची सम्यक पूजा करावी; गंध, पुष्प इत्यादींनी अर्चना करून, प्रणाम करून त्यांची कृपा मागावी.
Verse 44
जय कृष्ण जगन्नाथ जय सर्वाघनाशन । जय चाणूरकेशिघ्नजय कंसनिषूदन ॥ ४४ ॥
जय श्रीकृष्ण जगन्नाथ, जय सर्व पापांचा नाश करणारा। जय चाणूर-केशीचा वध करणारा, जय कंसाचा निषूदन।
Verse 45
जय पद्मपलाशाक्ष जय चक्रगदाधर । जय नीलांबुदश्याम जय सर्वसुखप्रद ॥ ४५ ॥
जय पद्मपलाश-नेत्र प्रभो, जय चक्र-गदा धारण करणाऱ्या। जय निळ्या मेघासारख्या श्याम, जय सर्व सुख देणाऱ्या।
Verse 46
जय देव जगत्पूज्य जय संसारनाशन । जय लोकपते नाथ जय वांछाफलप्रद ॥ ४६ ॥
जय देव, जगत्पूज्य, जय संसारबंधन नाश करणाऱ्या। जय लोकपते नाथ, जय भक्तांच्या वांछित फळ देणाऱ्या।
Verse 47
संसारसागरे घोरे निःसारे दुःखफेनिले । क्रोधग्राहाकुले रौद्रे विषयोदकसंप्लवे ॥ ४७ ॥
या भयंकर संसारसागरात—सारहीन, दुःखाच्या फेसाने उफाळणाऱ्या; क्रोधरूपी ग्राहांनी भरलेल्या, रौद्र, आणि विषयांच्या पाण्याने पूर आलेल्या।
Verse 48
नानारोगोर्मिकलिले मोहावर्तसुदुस्तरे । निमग्नोऽहं सुरश्रेष्ठ त्राहि मां पुरुषोत्तम ॥ ४८ ॥
अनेक रोगांच्या लाटांनी कलुषित, मोहाच्या दुस्तर भोवऱ्यात अडकून मी बुडालो आहे। हे सुरश्रेष्ठ, हे पुरुषोत्तम—मला तार.
Verse 49
एवं प्रसाद्य देवेशं वरदं भक्तवत्सलम् । सर्वपापहरं देवं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४९ ॥
अशा रीतीने देवेश, वरद, भक्तवत्सल, सर्वपापहर व सर्वकामफलप्रद भगवंतांना प्रसन्न करून साधक इष्ट फल प्राप्त करतो।
Verse 50
पीनांसं द्विभुजं कृष्णं पद्मपत्रायतेक्षणम् । महोरस्कं महाबाहुं पीतवस्त्रं शुभाननम् ॥ ५० ॥
ते रुंद खांदे असलेले, द्विभुज, श्यामवर्ण, पद्मपत्रासारखे नेत्र असलेले; विशाल वक्ष, महाबाहु, पीतवस्त्रधारी व शुभ मुखाचे आहेत।
Verse 51
शंखचक्रगदापाणिं मुकुटांगदभूषणम् । सर्वलक्षणसंयुक्तं वनमालाविभूषितम् ॥ ५१ ॥
शंख, चक्र व गदा धारण करणारे; मुकुट व अंगदांनी भूषित; सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि वनमाळेने शोभित आहेत।
Verse 52
दृष्ट्वा नरोंऽजलिं कृत्वा दंडवत्प्रणिपत्य च । अश्वमेधसहस्राणां फलं प्राप्नोति मोहिनि ॥ ५२ ॥
हे मोहिनी! जो मनुष्य दर्शन घेऊन हात जोडतो व दंडवत् प्रणाम करतो, तो सहस्र अश्वमेध यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो।
Verse 53
यत्फलं सर्वतीर्थेषु स्नाने दाने प्रकीर्तितम् । नरस्तत्फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५३ ॥
सर्व तीर्थांत स्नान-दानाने जे फळ सांगितले आहे, तेच फळ मनुष्य श्रीकृष्णांचे दर्शन घेऊन व प्रणाम करून प्राप्त करतो।
Verse 54
यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति नरः कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५४ ॥
सर्व वेदांतील जे फळ आणि सर्व यज्ञांतील जे पुण्य, तेच फळ मनुष्य केवळ श्रीकृष्णाला प्रणाम करून प्राप्त करतो।
Verse 55
यत्फलं सर्वदानेषु व्रतेषु नियमेषु च । नरस्तत्फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५५ ॥
सर्व दानांतील, व्रतांतील व नियमपालनातील जे फळ, तेच फळ मनुष्य श्रीकृष्णाचे दर्शन घेऊन व त्यांना प्रणाम करून प्राप्त करतो।
Verse 56
यत्फलं ब्रह्मचर्येण सम्यक् चीर्णेन कीर्तितम् । नरस्तत्फलमाप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च ॥ ५६ ॥
सम्यक् आचरलेल्या ब्रह्मचर्याने जे फळ सांगितले आहे, तेच फळ मनुष्य श्रीकृष्णाचे दर्शन घेऊन व भक्तिभावाने प्रणाम करून प्राप्त करतो।
Verse 57
गार्हस्थ्येन यथोक्तेन यत्फलं समुदाहृतम् । नरस्त्फलमाप्नोति दृष्ट्वा चीर्णेन कीर्तितम् ॥ ५७ ॥
यथोक्त गृहस्थधर्माचे पालन केल्याने जे फळ सांगितले आहे, तेच फळ मनुष्य श्रीकृष्णाचे दर्शन घेऊन व प्रणाम करून प्राप्त करतो।
Verse 58
यत्फलं वनवासेन वानप्रस्थस्य कीर्तितम् । नरस्तत्फलमाप्नोति दृष्ट्वा चीर्णेन कीर्तितम् ॥ ५७ ॥
वनवास करणाऱ्या वानप्रस्थासाठी जे फळ सांगितले आहे, तेच फळ मनुष्य श्रीकृष्णाचे दर्शन घेऊन व प्रणाम करून प्राप्त करतो।
Verse 59
सन्यासेन यथोक्तेन यत्फलं समुदाहृतम् । नरस्तत्फलमाप्नोति दृष्ट्वा चीर्णेन कीर्तितम् ॥ ५९ ॥
शास्त्रोक्त रीतीने केलेल्या संन्यासाचे जे फळ सांगितले आहे, तेच फळ मनुष्याला संन्यासाचरण केलेल्याचे केवळ दर्शन घेतल्यानेही प्राप्त होते—असे कीर्तित आहे।
Verse 60
किं चात्र बहुनोक्तेन माहात्म्यं तस्य भामिनि । दृष्ट्वा कृष्णं नरोभक्त्या मोक्षं प्राप्नोति दुर्लभम् ॥ ६० ॥
हे सुंदरी, येथे अधिक काय सांगावे? भक्तिभावाने श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य दुर्लभ मोक्ष प्राप्त करतो।
Verse 61
पापैर्विमुक्तः शुद्धात्मा कल्पकोटिसमुद्भवैः । श्रिया परमया युक्तः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ ६१ ॥
तो पापमुक्त, शुद्धात्मा, कोट्यवधी कल्पांत साचलेल्या पुण्यांनी युक्त होऊन परम श्रीने संयुक्त होतो आणि सर्व गुणांनी परिपूर्ण होतो।
Verse 62
सर्वकामसमृद्धेन विमानेन सुवर्चसा । त्रिःसप्तकुलमृद्धृत्य नरो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ६२ ॥
सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या तेजस्वी विमानाने युक्त होऊन तो मनुष्य एकवीस पिढ्यांचा उद्धार करून विष्णुपुरास जातो।
Verse 63
ततः कल्पशतं यावद्बुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । गंधर्वाप्सरसैः सार्धं यथा विष्णुश्चतुर्भुजः ॥ ६३ ॥
त्यानंतर तो शंभर कल्पांपर्यंत गंधर्व-अप्सरांसह मनोहर भोग भोगून चतुर्भुज विष्णूसारखा तेजाने विराजमान होतो।
Verse 64
च्युतस्तस्मादिहायातो विप्राणां प्रवरे कुले । सर्वज्ञः सर्ववेदी च जायते गतमत्सरः ॥ ६४ ॥
त्या अवस्थेतून च्युत होऊन तो येथे या लोकी श्रेष्ठ ब्राह्मणकुळात जन्म घेतो. तो सर्वज्ञ, सर्ववेदविद् आणि मत्सररहित असा उत्पन्न होतो.
Verse 65
स्वधर्मनिरतः शांतो दाता भूतहिते रतः । आसाद्य वैष्णवं ज्ञानं ततो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ६५ ॥
जो स्वधर्मात निरत, शांत, दाता आणि सर्वभूतहितात रत असतो—तो वैष्णव ज्ञान प्राप्त करून पुढे मुक्ती प्राप्त करतो.
Verse 66
ततः संपूज्य मंत्रेण सुभद्रां भक्तवत्सलाम् । प्रसादयेच्च विधिजेप्रणिपत्य कृतांजलिः ॥ ६६ ॥
त्यानंतर भक्तवत्सला सुभद्रा देवीची नियत मंत्राने विधिपूर्वक पूजा करून, विधिज्ञ पुरुषाने हात जोडून प्रणाम करीत तिची कृपा मागावी.
Verse 67
नमस्ते सर्वगे देवि नमस्ते शुभसौख्यदे । त्राहि मां पद्मपत्राक्षि कात्यायनि नमोऽस्तु ते ॥ ६७ ॥
हे सर्वव्यापिनी देवि, तुला नमस्कार; हे शुभसौख्यदे, तुला नमस्कार. हे पद्मपत्राक्षि, माझे रक्षण कर; हे कात्यायनी, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.
Verse 68
एवं प्रसाद्य तां देवीं जगद्धात्रीं जगद्धिताम् । बलदेवस्य भगिनीं सुभद्रां वरदां शिवाम् ॥ ६८ ॥
अशा प्रकारे जगद्धात्री, जगद्धिता, बलदेवाची भगिनी, वरदायिनी व शिवा—त्या सुभद्रा देवीला प्रसन्न करून (तिचा अनुग्रह प्राप्त होतो).
Verse 69
कामगेन विमानेन नरो विष्णुपुरं व्रजेत् । आभूतसंप्लवं यावत्क्रीडित्वा तत्र देववत् ॥ ६९ ॥
कामना पूर्ण करणाऱ्या विमानाने मनुष्य विष्णुपुरास जातो. तेथे देवासारखा क्रीडा करीत, भूतसंप्लव (प्रलय) येईपर्यंत निवास करतो॥
Verse 70
इह मानुषतां प्राप्तो ब्राह्मणो वेदविद्भवेत् । प्राप्य योगं हरेस्तत्र मोक्षं च लभते ध्रुवम् ॥ ७० ॥
इथे मानुष्यजन्म मिळाल्यावर ब्राह्मण वेदज्ञ होतो. आणि तेथे हरिचा योग प्राप्त करून तो निश्चयाने मोक्ष मिळवितो॥
Verse 71
निष्क्रम्य देवतागारात्कृतकृत्यो भवेन्नरः । प्रणम्यायतने पश्चाद्व्रजेत्तत्र समाहितः ॥ ७१ ॥
देवालयातून बाहेर पडून मनुष्याने आपले कर्तव्य पूर्ण झाले असे मानावे. मग पवित्र प्रांगणात पुन्हा नमस्कार करून, समाहित मनाने तेथून निघावे॥
Verse 72
इंद्रनीलमयो विष्णुर्यत्रास्ते वालुकावृतः । अंतर्धानेऽपि तं नत्वा ततो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ७२ ॥
जिथे इंद्रनीलमय विष्णु वाळूने आच्छादित होऊन विराजमान आहेत—ते अंतर्धान झाले तरी त्यांना नमस्कार करून, मग विष्णुपुरास जावे॥
Verse 73
सर्वदेवमयो देवो हिरण्यकशिपूद्धरः । यत्रास्ते नित्यदा देवि सिंहार्द्धकृतविग्रहः ॥ ७३ ॥
हे देवी! जिथे सर्वदेवमय देव, हिरण्यकशिपूचा उद्धारक/संहारक प्रभू, सिंह-अर्ध रूप धारण करून नित्य विराजमान आहेत॥
Verse 74
भक्त्या दृष्ट्वा तु तं देवं प्रणम्य नृहरिं शुभे । मुच्यते पातकैर्मर्त्यः समस्तैर्नात्र संशयः ॥ ७४ ॥
हे शुभे! भक्तिभावाने त्या देव नृहरिंचे दर्शन करून त्यास नमस्कार केल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही.
Verse 75
नरसिंहस्य ये भक्त्या भवंति भुवि मानवाः । न तेषां दुष्कृतं किंचित्फलं च स्याद्यदीप्सितम् ॥ ७५ ॥
भूवर जे मानव भक्तिभावाने नरसिंहाचे भक्त होतात, त्यांच्या कोणत्याही दुष्कृत्याचे फळ लागत नाही; आणि जे इच्छित फल ते मागतात ते सिद्ध होते.
Verse 76
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नरसिंहं समाश्रयेत् । धर्मार्थकाममोक्षाणां फलं यस्मात्प्रयच्छति ॥ ७६ ॥
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी नरसिंहाची शरण घ्यावी; कारण तोच धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांची फळे प्रदान करतो.
Verse 77
तस्मात्तं ब्रह्मतनये भक्त्या संपूजयेत्सदा । मृगराजं महावीर्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ७७ ॥
म्हणून, हे ब्रह्मतनया! महावीर्यवान तो मृगराज (नरसिंह) जो सर्व कामनांचे फळ देतो, त्याची सदैव भक्तीने पूजा करावी.
Verse 78
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्रांत्यजादयः । संपूज्य तु सुरश्रेष्ठं भक्ताः सिंहवपुर्द्धरम् ॥ ७८ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, स्त्रिया, शूद्र तसेच अंत्यज इत्यादी—सिंहवपु धारण करणाऱ्या देवश्रेष्ठ (नरसिंह) याची विधिपूर्वक पूजा करून त्याचे भक्त होतात.
Verse 79
मुच्यंते चाशुभाहुःखाज्जन्मकोटिसमुद्भवात् । संपूज्य तं सुरश्रेष्ठं प्राप्नुवंत्यभिवांछितम् ॥ ७९ ॥
कोट्यवधी जन्मांत साचलेल्या अशुभ शोक-दुःखातून ते मुक्त होतात; आणि त्या देवश्रेष्ठाची विधिपूर्वक पूजा करून इच्छित फल प्राप्त करतात।
Verse 80
देवत्वममरेशत्वं धनेशत्वं च भामिनि । यक्षविद्याधरत्वं च तथान्यच्च प्रयच्छति ॥ ८० ॥
हे सुंदरी, हे देवत्व, अमरांतील अधिपत्य, धनाधिपतीचे पद, तसेच यक्षत्व व विद्याधरत्व—आणि अशी इतरही प्राप्ती प्रदान करते।
Verse 81
श्रृणुष्व नरसिंहस्य प्रभावं विधिनंदिनि । अजितस्याप्रमेयस्य भुक्तिमुक्तिप्रदस्य च ॥ ८१ ॥
हे विधी (ब्रह्मा)ची प्रिय कन्या, नरसिंहाचा प्रभाव ऐक—तो अजेय, अप्रमेय प्रभू, जो भुक्ती आणि मुक्ती दोन्ही देतो।
Verse 82
कः शक्नोति गुणान्वक्तुं समस्तांस्तस्य सुव्रते । सिंहार्द्धकृतदेहस्य प्रवक्ष्यामि समासतः ॥ ८२ ॥
हे सुव्रते, त्याचे सर्व गुण पूर्णपणे कोण सांगू शकेल? सिंह-अर्ध देहधारी त्या प्रभूचे मी संक्षेपाने वर्णन करतो।
Verse 83
याः काश्चित्सिद्धयश्चात्र श्रूयंते दैवमानुषाः । प्रसादात्तस्य ताः सर्वाः सिद्ध्यंते नात्र संशयः ॥ ८३ ॥
इथे ज्या काही सिद्धी—दैवी वा मानवी—ऐकू येतात, त्या सर्व त्याच्या कृपेनेच सिद्ध होतात; यात संशय नाही।
Verse 84
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले दिवितोये सुरे नगे । प्रसादात्तस्य देवस्य भवत्यव्याहता गतिः ॥ ८४ ॥
स्वर्ग, मर्त्यलोक आणि पाताळ—देव, दिव्यगण व नागजाती यांच्यातही—त्या देवाच्या प्रसादाने भक्ताची गती अव्याहत होते।
Verse 85
असाध्यं तस्य देवस्य नास्त्यत्र सचराचरे । नरसिंहस्य सुभगे सदा भक्तानुकंपिन ॥ ८५ ॥
हे सुभगे! या समस्त चराचर विश्वात त्या देव—नरसिंह—याला असाध्य असे काहीच नाही; तो सदैव भक्तांवर करुणा करणारा आहे।
Verse 86
विधानं तस्य वक्ष्यामि भक्तानामुपकारकम् । येन प्रसीदते चासौ सिंहार्द्धकृतविग्रहः ॥ ८६ ॥
आता मी भक्तांच्या हितासाठी उपकारक असे ते विधान सांगतो, ज्याने सिंह-अर्धरूप धारण करणारा तो देव प्रसन्न होतो।
Verse 87
यत्तत्वं तस्य देवस्य तदज्ञातं सुरासुरैः । शाकयावकमूलैस्तु फलपिण्याकसक्तुभिः ॥ ८७ ॥
त्या देवाचे जे तत्त्व आहे ते देव-दानवांनाही अज्ञात आहे; तरीही शाक, यव, मुळे, फळे, पिण्याक व सत्तू अशा साध्या अर्पणांनी त्याची पूजा करावी।
Verse 88
पयोभक्ष्येण वा भद्रे वर्तते साधकेश्वरः । कासकौपीनवासाश्च ध्यानयुक्तो जितेन्द्रियः ॥ ८८ ॥
हे भद्रे! सिद्ध साधकेश्वर केवळ दूधाचा आहार घेऊनही राहतो; खरखरीत वस्त्र व कौपीन धारण करून, ध्यानयुक्त व जितेन्द्रिय असा असतो।
Verse 89
अरण्ये विजने देशे नदीसंगमपर्वते । सिद्धक्षेत्रे चोषरे च नरसिंहाश्रमे तथा ॥ ८९ ॥
अरण्यात, निर्जन स्थानी, नदीसंगमावर, पर्वतावर, सिद्धक्षेत्री, ओसाड प्रदेशी तसेच नरसिंह-आश्रमातही—तेथे साधकाने नियमानुसार साधना करावी.
Verse 90
प्रतिष्ठाप्य स्वयं चापि पूजांकृत्वा विधानतः । उपपातकवान्देवि महापातकवानपि ॥ ९० ॥
हे देवि! उपपातकांनी युक्त असो वा महापातकी असो—तोही स्वतः प्रतिष्ठा करून विधिपूर्वक पूजा केल्याने शुद्ध होतो.
Verse 91
मुक्तो भवेत्पातकेभ्यः साधको नात्र संशयः । कृत्वा प्रदक्षिणं तत्र नरसिंहं प्रपूजयेत् ॥ ९१ ॥
साधक पापांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही. तेथे प्रदक्षिणा करून भगवान नरसिंहाची विधिवत पूजा करावी.
Verse 92
गंधपुष्पादिभिर्धूपैः प्रणम्य शिरसा प्रभुम् । कर्पूरचंदनाक्तानि जातीपुष्पाणि मस्तके ॥ ९२ ॥
गंध, पुष्पादी व धूप अर्पून प्रभूला शिरसा नमस्कार करावा; मग कापूर व चंदन लावलेली जाती (मोगरा) फुले मस्तकी धारण करावीत.
Verse 93
प्रदद्यान्नरसिंहस्य ततः सिद्धिः प्रजायते । भगवान्सर्वकार्येषु न क्वचित्प्रतिदूयते ॥ ९३ ॥
नरसिंह भगवानांना अर्पण केल्याने सिद्धी प्रकट होते. भगवान सर्व कार्यांत कधीही भक्तापासून विमुख होत नाहीत.
Verse 94
न शक्तास्तं समाक्रांतुं ब्रह्मरुद्रादयः सुराः । किं पुनर्दानवा लोके सिद्धगंधर्वमानुषाः ॥ ९४ ॥
ब्रह्मा, रुद्र इत्यादी देवही त्याला आक्रमून जिंकू शकत नाहीत. मग या लोकीचे दानव, सिद्ध, गंधर्व आणि मनुष्य कसे काय समर्थ होतील?
Verse 95
विद्याधरां यक्षगणाः सकिन्नरमहोरगाः । ते सर्वे प्रलयं यांति दिव्या दिव्याग्नितेजसा ॥ ९५ ॥
विद्याधर, यक्षगण, किन्नर आणि महोरग—हे सर्व दिव्य अग्नीच्या तेजाने दग्ध होऊन प्रलयास प्राप्त होतात.
Verse 96
सकृज्जप्त्वाग्निशिखया हन्यात्सर्वानुपद्रवान् । त्रिर्जप्त्वा कवचं दिव्यं संरक्षेद्दैत्यदानवात् ॥ ९६ ॥
अग्निशिखा मंत्र एकदा जपल्यास सर्व उपद्रव नष्ट होतात; आणि दिव्य कवच त्रिवार जपल्यास दैत्य-दानवांपासून दृढ संरक्षण मिळते.
Verse 97
भूतात्पिशाचाद्रक्षोभ्यो ये चान्ये परिपंथिनः । त्रिर्जप्तं कवचं दिव्यमभेद्यं च सुरासुरैः ॥ ९७ ॥
भूत, पिशाच, राक्षस आणि इतर सर्व अडथळे आणणाऱ्या शक्तीं पासून—हे दिव्य कवच त्रिवार जपल्यास देव-असुरांनाही अभेद्य ठरते.
Verse 98
योजनद्वादशांतस्तु देवो रक्षति सर्वदा । नरसिंहो महाभागे महाबलपराक्रमः ॥ ९८ ॥
हे महाभागे! बारा योजनांच्या परिघात तो देव सदैव रक्षण करतो—महाबल व पराक्रमी भगवान नरसिंह.
Verse 99
ततो गत्वा बिलद्वारमुपोष्य रजनत्रयम् । पलाशकाष्ठैः प्रज्वाल्य भगवज्जातवेदसम् ॥ ९९ ॥
मग तो गुहेच्या द्वारी जाऊन तीन रात्री उपवास करावा आणि पलाशकाष्ठांनी भगवद् जातवेदस्-रूप पवित्र अग्नी प्रज्वलित करावा।
Verse 100
पालाशसमिधं तत्र जुहुयात्त्रिमधुप्लुताम् । द्वेऽयुते कंजनयने शकटश्चैव साधकः ॥ १०० ॥
तेथे त्रिमधूत भिजवलेली पलाशसमिधा अग्नीत आहुती द्यावी। हे कंजनयना! वीस हजार आहुत्या पूर्ण झाल्यावर साधक शकटासारखा समर्थ होतो।
Verse 101
ततः कवल्लीविवरं प्रकटं जायते क्षणात् । ततो विशेत्तु निःशंकः कवल्लीविवरं बुधः ॥ १०१ ॥
त्यानंतर क्षणात ‘कवल्ली-विवर’ नावाचे उघडणे प्रकट होते. मग ज्ञानी पुरुष निःशंक होऊन त्या कवल्ली-विवरात प्रवेश करावा।
Verse 102
गच्छतः शकटस्याथ तमो मोहश्च नश्यति । राजमार्गस्तु विस्तीर्णो दृश्यते तत्र मोहिनि ॥ १०२ ॥
शकट पुढे जाताच अंधार व मोह नष्ट होतो; हे मोहग्रस्त! तेथे विस्तीर्ण राजमार्ग स्पष्ट दिसू लागतो।
Verse 103
नरसिंहं स्मरंस्तत्र पातालं विशते तदा । गत्वा तत्र जपेच्छुद्धो नरसिंहं तमव्ययम् ॥ १०३ ॥
तेथे नरसिंहाचे स्मरण करीत तो पाताळात प्रवेश करतो. तेथे जाऊन शुद्ध होऊन त्या अव्यय नरसिंहाचा जप करावा।
Verse 104
ततः स्त्रीणां सहस्राणि वीणाचामरकर्मणाम् । निर्गच्छँति पुराच्चैव स्वागतं ता वदंति च ॥ १०४ ॥
त्यानंतर वीणा-वादन व चामर-सेवेत रत असंख्य स्त्रिया नगरातून बाहेर येतात आणि म्हणतात—“स्वागतम्!”
Verse 105
प्रवेशयंति तं हस्ते गृहीत्वा साधकेश्वरम् । ततो रसायनं दिव्यं पाययंति सुलोचने ॥ १०५ ॥
त्या साधकांचा स्वामी याचा हात धरून त्याला आत प्रवेश करवितात; मग, हे सुलोचने, त्याला दिव्य रसायन पाजतात.
Verse 106
पीतमात्रे दिव्यदेहो जायते सुमहाबलः । क्रीडते दिव्यकन्याभिर्यावदाभूतसंप्लवम् ॥ १०६ ॥
ते पिताच दिव्य देह प्रकट होतो व तो अतिमहाबलवान होतो; आणि भूत-प्रलय येईपर्यंत दिव्य कन्यांबरोबर क्रीडा करतो.
Verse 107
भिन्नदेहो वासुदेवं नीयते नात्र संशयः । यदा न रोचयन्त्येतास्ततो निर्गच्छते पुनः ॥ १०७ ॥
देह भिन्न झाल्यावर जीवाला वासुदेवाकडे नेले जाते—यात संशय नाही. पण जेव्हा हे भोग रुचत नाहीत, तेव्हा तो पुन्हा तेथून निघून जातो.
Verse 108
पट्टं शूलं च खङ्गं च रोचनां च मणिं तथा । रसं रसायनं चैव पादुकांजनमेव च ॥ १०८ ॥
पट्टवस्त्र, शूल व खड्ग, तसेच गोरोचना व मणी; तसेच रस, रसायन, आणि पादुका व अंजनही (अर्पण/प्राप्त करावे).
Verse 109
कृष्णांजलिं च सुभगे गुटिकां च मनःशिलाम् । मुंडलां चाक्षसूत्रं च षष्ठीं संजीवनीं तथा ॥ १०९ ॥
हे सुभगे! कृष्ण द्रव्याची अंजळी, लहान गुटिका व मनःशिला अर्पण करावी; तसेच मुंडन, जपमाळ, ‘षष्ठी’ व्रत आणि ‘संजीवनी’ नामक विधीही करावी।
Verse 110
सिद्धां विद्यां च शास्त्राणि गृहीत्वा साधकोत्तमः । ज्वलद्वह्निस्फुलिंगोर्मिवेष्टितं त्रिदशं हृदि ॥ ११० ॥
सिद्ध विद्या व शास्त्रे आत्मसात करून साधकांतील श्रेष्ठ साधक आपल्या हृदयात देवतेज धारण करतो—जणू ज्वलंत अग्नीच्या लाटा व ठिणग्यांनी वेढलेला।
Verse 111
सकृन्न्यस्तं दहेत्सर्वं वृजिनं जन्मकोटिकम् । विषेन्यस्तं विषं हन्यात्कुष्ठं हन्यात्तनौ स्थितम् ॥ १११ ॥
एकदाच न्यास केला तरी कोट्यवधी जन्मांचे सर्व पाप दग्ध होते. विषाजवळ ठेवले असता विष नष्ट होते, आणि देहात स्थिर कुष्ठही निवारते.
Verse 112
सुदेहभ्रूणहत्यादि कृत्वा दिव्येन शुध्यति । महाग्रहगृहीतेषु ज्वलमानं विचिंतयेत् ॥ ११२ ॥
भ्रूणहत्या इत्यादी महापाप केले तरी दिव्य उपायाने शुद्धी होते. महाग्रहाने ग्रस्त झालेल्यांसाठी ज्वलंत तेजस्वी स्वरूपाचे ध्यान करावे.
Verse 113
रुदंतिं वै ततः शीघ्रं नश्येयुर्दारुणा ग्रहाः । बालानां कंठके बद्ध्वा रक्षा भवति नित्यशः ॥ ११३ ॥
त्यानंतर ते दारुण ग्रह लवकरच नष्ट होतात. मुलांच्या गळ्यात बांधल्यास ते नित्य रक्षण ठरते.
Verse 114
गंडपिंडककृत्यानां नाशनं कुरुते ध्रुवम् । व्याधिघाते समिद्भिश्च घृतं क्षीरेण होभयेत् ॥ ११४ ॥
हे गंड‑पिंडक इत्यादी दुष्ट कृत्यांचा निश्चयाने नाश करते. व्याधिनिवारणासाठी समिधांसह तूप दूधात मिसळून होम करावा॥
Verse 115
त्रिसंध्यं मासमेकं तु सर्वरोगान्विनाशयेत् । असाध्यं नास्य पश्यामि तत्वस्य सचराचरे ॥ ११५ ॥
जो एक महिना त्रिसंध्येला हे अनुष्ठान करतो, तो सर्व रोगांचा नाश करतो. या तत्त्वाने चराचर जगतात मला काहीही असाध्य दिसत नाही॥
Verse 116
यां यां कामयते सिद्धिं तां तां प्राप्नोत्यपि ध्रुवम् । अष्टोत्तरशतं त्वेकं पूजयित्वा मृगाधिपम् ॥ ११६ ॥
मनुष्य ज्या-ज्या सिद्धीची इच्छा करतो, ती-ती सिद्धी तो निश्चयाने प्राप्त करतो—मृगाधिप प्रभूचे एकशे आठ वेळा पूजन करून॥
Verse 117
मृत्तिकां सप्त वल्मीके श्मशाने च चतुष्पथे । रक्तचंदनसंमिश्रां गवां क्षीरेण लेपयेत् ॥ ११७ ॥
सात वारुळांची माती, तसेच स्मशान व चौरस्त्याची माती घेऊन, ती रक्तचंदनात मिसळून गाईच्या दुधाने लेप करावा॥
Verse 118
सिंहस्य प्रतिमां कृत्वा प्रमाणेन षडंगुलाम् । भूर्जपत्रे विशेषेण लिखेद्रोचनया तथा ॥ ११८ ॥
सहा अंगुळ प्रमाणाची सिंहप्रतिमा करून, विशेषतः भोजपत्रावर रोचना रंगाने विधिपूर्वक ती रेखाटावी॥
Verse 119
नरसिंहस्य कंठे तु बद्ध्वा चैव समंत्रवत् । जपेत्संख्याविहीनं तु पूजयित्वा जलाशये ॥ ११९ ॥
नरसिंहाच्या कंठी विधिपूर्वक मंत्रासहित ते बांधून, संख्या-नियम न ठेवता जप करावा; पूजनानंतर जलाशयाच्या (तळे/कुंड) काठी हे करावे।
Verse 120
यावन्मंत्रं तु जपति सप्ताहं संयतेन्द्रियः । जलाकीर्णा मुहूर्तेन जायते सर्वमेदिनी ॥ १२० ॥
संयमी पुरुष तो मंत्र सात दिवस जपत राहिला, तर क्षणातच सारी पृथ्वी जलाने भरून जाते।
Verse 121
अथवा शुद्धवृक्षाग्रे नरसिंहं तु पूजयेत् । जप्त्वा चाष्टशतं तत्त्वं वर्षं तद्विनिवारयेत् ॥ १२१ ॥
किंवा पवित्र वृक्षाजवळ नरसिंहाची पूजा करावी; आणि मंत्र १०८ वेळा जपून ती (अपायकारक) वर्षा एक वर्षभर थांबवावी।
Verse 122
तमेव पिंजके बद्ध्वा भ्रामयेत्साधकोत्तमः । महावातो मुहूर्तेन आगच्छेन्नात्र संशयः ॥ १२२ ॥
त्यालाच पिंजऱ्यात बांधून श्रेष्ठ साधक फिरवावा; एका मुहूर्तातच प्रचंड वारा उठतो—यात संशय नाही।
Verse 123
पुनश्च वारयन्सिक्तां सप्तजप्तेन वारिणा । अथ तां प्रतिमां द्वारे निखनेद्यस्य साधकः ॥ १२३ ॥
पुन्हा सात वेळा जपलेल्या पाण्याने ते शिंपडून (शांत करून), साधक ज्याच्यासाठी कर्म आहे त्याच्या दाराशी ती प्रतिमा पुरावी।
Verse 124
गोत्रोत्सादो भवेत्तस्य उद्धृते चैव शांतिदः । तस्माद्वै ब्रह्मतनये पूजयेद्भक्तितः सदा ॥ १२४ ॥
त्याचा गोत्रनाश होतो; आणि उद्धार झाल्यावर निश्चयच शांती प्राप्त होते. म्हणून ब्रह्मपुत्राची सदैव भक्तीने पूजा करावी.
Verse 125
मृगराजं महावीर्यं सर्वकामफलप्रदम् । दृष्ट्वा स्तुत्वा नमस्कृत्य संपूज्य नृहरिं शुभे ॥ १२५ ॥
हे शुभे! मृगराज, महावीर्य, सर्वकामफलप्रद नृहरिं पाहून, त्याची स्तुती करून, नमस्कार करून, पूर्ण भक्तीने त्याची पूजा करावी.
Verse 126
प्राप्नुवंति नरा राज्यं स्वर्गं मोक्षं च दुर्लभम् । नरसिंहं नरो दृष्ट्वा लभेदभिमतं फलम् ॥ १२६ ॥
मनुष्य राज्य, स्वर्ग आणि दुर्लभ मोक्षही प्राप्त करतात; कारण नरसिंहाचे दर्शन केल्याने मनुष्याला अभिष्ट फल मिळते.
Verse 127
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णु लोकं च गच्छति । सकृद्दृष्टवा तु तं देवं भक्त्या सिंहवपुर्द्धरम् ॥ १२७ ॥
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो. भक्तीने सिंहवपु धारण करणाऱ्या त्या देवाचे एकदाच दर्शनही (हे फल) देते.
Verse 128
मुच्यते पातकैः सर्वैः कायवाक्चित्तसंभवैः । संग्रामे संकटे दुर्गे चौख्याघ्रादिपीडिते ॥ १२८ ॥
काया, वाणी व चित्तातून उत्पन्न सर्व पातकांपासून तो मुक्त होतो—युद्धात, संकटात, दुर्गम स्थानी, किंवा रोगादि पीडांनी त्रस्त असतानाही.
Verse 129
कांतारे प्राणसंदेहे विषवह्निजलेषु च । राजादिभीषु संग्रामे ग्रहरोगादिपीडिते ॥ १२९ ॥
अरण्यात प्राणसंदेह झाला, विष-अग्नी-जळ यांत सापडलो, राजा इत्यादींच्या भयात, संग्रामात, तसेच ग्रहदोष, रोग व इतर पीडांनी त्रस्त झालो असता—या पावन शरणाचे स्मरण करून त्याचा आश्रय घ्यावा।
Verse 130
स्मृत्वा तं यो हि पुरुषः संकटैर्विप्रमुच्यते । सूर्योदये यथा नाशं तमोऽभ्येति महत्तरम् ॥ १३० ॥
जो पुरुष त्यांचे स्मरण करतो तो संकटांतून शीघ्र मुक्त होतो; जसे सूर्योदय होताच घोर अंधार नष्ट होतो।
Verse 131
तथा संदर्शने तस्य विनाशं यांत्युपद्रवाः । गुटिकां जनपाताले पादलेपरसायनम् ॥ १३१ ॥
तसेच, केवळ त्याचे दर्शन झाले तरी उपद्रव नष्ट होतात। पाताळातील जनपाताळात ‘गुटिका’ नावाची एक (दिव्य) गोळी आहे; ती पादल-लोकाचे परम रसायन आहे।
Verse 132
नरसिंहे प्रसन्ने तु प्राप्नोत्यन्यांश्च वांछितान् । यान्यान्कामानभिध्यायन्भजेत नृहरिं नरः ॥ १३२ ॥
नरसिंह प्रसन्न झाल्यावर मनुष्य इतरही इच्छित वर प्राप्त करतो. म्हणून ज्या-ज्या कामना असतील त्यांचे ध्यान करून नृहरिची भक्तीने उपासना करावी।
Verse 133
तांस्तान्कामानवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ १३३ ॥
मनुष्य त्या त्या कामना प्राप्त करतो; यांत संशय नाही।
Verse 134
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये पंचपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५५ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या उत्तरभागात मोहिनी–वसु संवादातील ‘पुरुषोत्तम-माहात्म्य’ हा पंचावन्नावा अध्याय समाप्त झाला ॥५५॥
The chapter presents it as a calendrical convergence where vrata discipline (fasting and self-control) and tīrtha-darśana amplify each other, yielding merit described as surpassing even hyperbolic ascetic feats; it frames Dvādaśī as a decisive liminal day for attaining Viṣṇu-loka and non-fall (acyuta-pada).
A structured sequence: snāna (triple immersion) at Mārkaṇḍeya Lake with prescribed mantras; tarpana to devas/ṛṣis and pitṛs (tila-udaka); ācamana; pradakṣiṇā and worship at Mārkaṇḍeyeśa (Śiva) including forgiveness (Aghora); Kalpavaṭa circumambulation and mantra-worship; salutation to Garuḍa; then temple entry, circumambulation, and worship of Saṃkarṣaṇa, Subhadrā, and Kṛṣṇa with the dvādaśākṣarī and stotra.
It treats Śiva worship (Mārkaṇḍeyeśa) as an integral purificatory and merit-generating station within a Viṣṇu-centered itinerary, presenting tīrtha practice as a network where sectarian shrines function sequentially toward the culminating Puruṣottama darśana and mokṣa-oriented bhakti.
It asserts a sweeping equivalence: the fruits of Vedas, sacrifices, charities, vows, and even the four āśrama disciplines are obtained simply by beholding and prostrating to Kṛṣṇa—culminating in liberation that is otherwise difficult to attain.
It expands the tīrtha framework into protective and siddhi-oriented upāsanā, presenting Narasiṃha as an ever-present refuge at the site and as a practical means for removing calamities (graha, bhūta, disease, fear), thereby integrating pilgrimage devotion with mantra-kavaca and homa technologies.