वसु–मोहिनी संवादात मोहिनीने पुरुषोत्तमाची महिमा ऐकून प्रयागाचे माहात्म्य व तीर्थयात्रेची विधी विचारली. वसूंनी प्रथम सामान्य तत्त्वे सांगितली—दान, संयम आणि श्रद्धा-भाव यांसह केलेली तीर्थयात्रा अनेक यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ फल देते; केवळ देहाने जवळ असणे (गंगेत माशासारखे) भक्तीशिवाय निष्फळ. काम-क्रोध-लोभ नियंत्रण, तितिक्षा, संतोष आणि प्रतिग्रह-वैराग्य ही अंतर्गत पात्रता आहे. प्रस्थानापूर्वी गणेशपूजन, देव-पितृ-ब्राह्मण-साधू यांचा सत्कार, तीर्थस्थळी श्राद्ध-तर्पण विधी, पिंडासाठी द्रव्यनिर्देश व अशौच-परिहार सांगितला. प्रयाग व गया येथे विशेष नियम—शोककाळी मुंडन, कार्पटी वेश, दान/भेट न स्वीकारणे. गर्वाने केलेल्या वाहनप्रदर्शनाची निंदा व प्रवासाच्या साधनांनुसार दोष-पुण्याचे तारतम्य दिले आहे. शेवटी मुंडन व क्षौर यांचा भेद, कुरुक्षेत्र-विशाला-विरजा-गया इ. अपवाद, गंगेसंबंधी विशेष निषेध आणि जल-भूमी-अग्नीशक्ती व ऋषिसंमतिने तीर्थपवित्रतेचा आधार स्पष्ट केला आहे।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु भूपाल मोहिनी विधिनंदिनी । पुरुषोत्तममाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
वसिष्ठ म्हणाले: हे राजन्, हे ऐकून विधात्याची प्रिय कन्या मोहिनीने भोग व मोक्ष देणारे पुरुषोत्तमाचे माहात्म्य (पुन्हा) श्रवण केले।
Verse 2
पुनः पप्रच्छ तं विप्रं वसुं स्वस्य पुरोहितम् । मोहिन्युवाच । श्रुतमत्यद्भुतं विप्र पुरुषोत्तमसंभवम् ॥ २ ॥
मग मोहिनीने आपल्या पुरोहित असलेल्या त्या ब्राह्मण वसुला पुन्हा विचारले: हे विप्र, पुरुषोत्तमाच्या प्राकट्याविषयी मी अत्यंत अद्भुत वृत्तांत ऐकला आहे।
Verse 3
माहात्म्यं चाधुना ब्रूहि प्रयागस्यापि सुव्रत । तीर्थराजः प्रयागाख्यः श्रुतः पूर्वं मया गुरो ॥ ३ ॥
आता, हे सुव्रत, प्रयागाचे माहात्म्यही सांगा। हे गुरो, ‘प्रयाग’ नावाचे तीर्थ हे तीर्थराज आहे, असे मी पूर्वी ऐकले आहे।
Verse 4
तन्माहात्म्यं ममाख्याहि तीर्थयात्राविधानयुक् । स मान्यानां विशेषाणां तीर्थानां गमने द्विज ॥ ४ ॥
त्याचे माहात्म्य मला सविस्तर सांगावे, तीर्थयात्रेच्या विधीसह। हे द्विज, मान्य व विशेष तीर्थांना जाण्याचा नियमही कथन करा ॥४॥
Verse 5
यत्कर्त्तव्यं च विधिना नृभिर्द्धर्मपरायणैः । तच्छ्रुत्वा स द्विजो राजन्मोहिन्या भाषितं वचः ॥ ५ ॥
हे राजन्, धर्मपरायण मनुष्यांनी विधिपूर्वक जे करावे—ते सांगणारे मोहिनीचे वचन ऐकून तो द्विज तदनुसार बोलला/आचरण करू लागला ॥५॥
Verse 6
सामान्यविधिपूर्वं तत्प्रयागाख्यानमब्रवीत् । वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि तीर्थाभिगमने विधिम् ॥ ६ ॥
प्रथम सामान्य विधी सांगून मग त्याने प्रयागाचे आख्यान सांगितले। वसु म्हणाले—हे भद्रे, ऐक; तीर्थाभिगमनाची विधी मी सांगतो ॥६॥
Verse 7
यं समाश्रित्य मनुजो यथोक्तं फलमाप्नुयात् । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ ७ ॥
ज्याचा आश्रय घेतल्याने मनुष्य यथोक्त फळ प्राप्त करतो। तीर्थाभिगमन हे परम पुण्य असून ते यज्ञांपेक्षाही श्रेष्ठ मानले जाते ॥७॥
Verse 8
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यप्यभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दारिद्रो जायते नरः ॥ ८ ॥
तीन रात्री उपवास करून आणि तीर्थांना जाऊनही, जो मनुष्य सुवर्ण व गायींचे दान देत नाही, तो दरिद्री होतो ॥८॥
Verse 9
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ ९ ॥
अग्निष्टोमादी यज्ञ विपुल दक्षिणेसह करूनही, तीर्थयात्रेने जे फळ मिळते ते फळ प्राप्त होत नाही।
Verse 10
अज्ञानेनापि यस्येह तीर्थामिगमनं भवेत् । सर्वकामसमृद्धः स स्वर्गलोके महीयते ॥ १० ॥
येथे जो मनुष्य अज्ञानानेही तीर्थगमन करतो, तो सर्व कामनांनी समृद्ध होऊन स्वर्गलोकी मान पावतो।
Verse 11
स्थानं च लभते नित्यं धनधान्यसमाकुलम् । ऐश्वर्यज्ञानसंपूर्णः सदा भवति भोगवान् ॥ ११ ॥
तो नित्य धन-धान्याने भरलेले स्थिर स्थान मिळवतो; ऐश्वर्य व ज्ञानाने संपन्न होऊन सदैव भोगसमृद्ध राहतो।
Verse 12
तारिताः पितररतेन नरकात्प्रपितामहाः । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥ १२ ॥
जो पितृसेवेत रत असतो, तो नरकातून प्रपितामहांनाही तारतो; ज्याचे हात-पाय व मन उत्तम संयमित असते।
Verse 13
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । प्रतिग्रहादपावृत्तः संतुष्टो येन केनचित् ॥ १३ ॥
तो विद्या, तप व कीर्ती यांद्वारे तीर्थफळ भोगतो; प्रतिग्रहापासून दूर राहून जे मिळेल त्यातच संतुष्ट असतो।
Verse 14
अहंकारविमुक्तश्च स तीर्थफलमाप्नुयात । अकल्पको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेंद्रियः ॥ १४ ॥
जो अहंकारमुक्त आहे तोच तीर्थाचे खरे फळ प्राप्त करतो. तो साधा, नवे आरंभ न करणारा, अल्पाहारी व इंद्रियजयी असतो.
Verse 15
विनुक्तः सर्वसंगैस्तु स तीर्थफलभाग्भवेत् । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः ॥ १५ ॥
जो सर्व आसक्तींमधून मुक्त आहे तो तीर्थफळाचा खरा भागीदार होतो. धीर होऊन श्रद्धा व एकाग्रतेने तो तीर्थांचे अनुसरण करतो.
Verse 16
कृतपापो विशुध्येत्तु किं पुनः शुद्धकर्मकृत् । अश्रद्दधानः पापार्तो नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ॥ १६ ॥
पाप केलेलाही शुद्धी मिळू शकते—मग शुद्ध कर्म करणाऱ्याला किती अधिक. पण जो अश्रद्ध, पापाने पीडित, नास्तिक व न तुटलेल्या संशयाचा आहे, तो शुद्ध होत नाही.
Verse 17
हेतुनिष्टश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः । नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् ॥ १७ ॥
केवळ तर्कावर ठाम असलेले हे पाच जण तीर्थफळाचे भागीदार होत नाहीत. पाप करणाऱ्या मनुष्यांसाठी तीर्थ पापशमनाचे साधन ठरते.
Verse 18
यथोक्तफलदं तीर्थं भवेच्छुद्धात्मनां नृणाम् । कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमाविशेत् । न तेन किञ्चिदप्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत् । तीर्थानि च यथाक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १८ ॥
शास्त्रोक्त फळ देणारे तीर्थ शुद्ध अंतःकरणाच्या मनुष्यांसाठीच फलदायी ठरते. जो काम, क्रोध व लोभ जिंकून तीर्थात प्रवेश करतो, त्याला तीर्थगमनाने काहीही अप्राप्त राहत नाही. आणि जे सांगितलेल्या विधीने तीर्थांची यात्रा करतात, सर्व द्वंद्वे सहन करणारे धीर पुरुष स्वर्गगामी होतात.
Verse 19
गंगादितीर्थेषु वसंति मत्स्या देवालये पक्षिगणाश्च संति । भावोज्झितास्ते न फलं लभंते तीर्थाच्च देवायतनाच्च मुख्यात् ॥ १९ ॥
गंगा इत्यादी तीर्थांत मासे वास करतात आणि देवालयांत पक्ष्यांचे थवेही राहतात; पण ज्यांच्यात भक्तिभाव नाही, त्यांना श्रेष्ठ तीर्थातून वा मुख्य देवालयातूनही आध्यात्मिक फळ मिळत नाही।
Verse 20
भावं ततो हृत्कमले निधाय तीर्थानि सेवेत समाहितात्मा । या तीर्थयात्रा कथिता मुनींद्रैः कृता प्रयुक्ता ह्यनुमोदिता च ॥ २० ॥
म्हणून तो पवित्र भक्तिभाव हृदयकमळात ठेवून, एकाग्र मनाने साधकाने तीर्थांची सेवा व यात्रा करावी. अशी तीर्थयात्रा मुनिश्रेष्ठांनी सांगितलेली, आचरलेली, विधिपूर्वक नेमलेली आणि अनुमोदित आहे।
Verse 21
तां ब्रह्मचारी विधिवत्करोति सुसंयतो गुरुणा संनियुक्तः । सर्वस्वनाशेऽप्यथवाल्पपक्षे स ब्राह्मणानग्रत एव कृत्वा ॥ २१ ॥
गुरूच्या आज्ञेने नेमलेला, उत्तम संयमी ब्रह्मचारी तो विधी नियमाप्रमाणे करतो. सर्वस्व नष्ट झाले तरी किंवा साधन थोडे असले तरी, ब्राह्मणांना अग्रक्रम देऊन तो विधी करावा।
Verse 22
यज्ञाधिकारेऽप्यथवा निवृत्ते विप्रस्तु तीर्थानि परिभ्रमेच्च । तीर्थेष्वलं यज्ञफलं हि यस्मात्प्रोक्तं मुनींद्रैरमलस्वभावैः ॥ २२ ॥
तो यज्ञाचा अधिकारी असो वा यज्ञकर्मातून निवृत्त झालेला असो, ब्राह्मणाने तीर्थांचे परिभ्रमण करावे; कारण तीर्थस्थानी यज्ञांचे पूर्ण फळ मिळते—असे निर्मळ स्वभावाच्या मुनिश्रेष्ठांनी सांगितले आहे।
Verse 23
यस्येष्टियज्ञेष्वधिकारितास्ति वरं गृहं गृहधर्माश्च सर्वे । एवं गृहस्ताश्रमसंस्थितस्य तीर्थे गतिः पूर्वतरैर्निषिद्धा । सर्वाणि तीर्थान्यपि चाग्निहोत्रतुल्यानि नैवेति वदंति केचित् ॥ २३ ॥
ज्याला इष्टि-यज्ञांचा अधिकार आहे, त्याच्यासाठी घर आणि सर्व गृहधर्मच श्रेष्ठ आहेत. अशा रीतीने गृहस्थाश्रमात स्थिर असलेल्या व्यक्तीस तीर्थगमन पूर्वजांनी निषिद्ध केले आहे. काही जण म्हणतात की सर्व तीर्थेही अग्निहोत्रास तुल्य नाहीत।
Verse 24
यो यः कश्चित्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सुसंयतः स च पूर्वं गृहेषु । कृतावासः शुचिरप्रमत्तः संपूजयेद्भक्तिनम्रो गणेशम् ॥ २४ ॥
जो कोणी तीर्थयात्रेस निघेल त्याने संयमाने जावे; आणि प्रथम घरीच निवास-तयारी करून, शुद्ध व सावध राहून, भक्तिभावाने नम्र होऊन श्रीगणेशाचे यथाविधि पूजन करावे।
Verse 25
देवान्पितॄन्ब्राह्मणांश्चैव साधून्धीमान्विप्रो वित्तशक्त्या प्रयत्नात् । प्रत्यागतश्चापि पुनस्तथैव देवान्पितृन्ब्राह्मणान्पूजयेच्च ॥ २५ ॥
बुद्धिमान विप्राने आपल्या आर्थिक सामर्थ्यानुसार प्रयत्नपूर्वक देव, पितर, ब्राह्मण आणि साधू यांचा सन्मान व पूजन करावे. आणि परत आल्यावरही त्याच प्रकारे पुन्हा देव, पितर व ब्राह्मणांचे पूजन करावे।
Verse 26
एवं कुर्वतस्तस्य तीर्थाद्यदुक्तं फलं तत्स्यान्नात्र संदेहलेशः ॥ २६ ॥
जो असा आचरण करतो, त्याला तीर्थ इत्यादींचे जे फळ सांगितले आहे ते नक्कीच प्राप्त होते—यात किंचितही संशय नाही।
Verse 27
गच्छन्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्स सर्पिषा । यात्रार्थमिति तत्प्रोक्तं प्रवेशे च संशयः ॥ २७ ॥
जो देशांतरास जाताना तुपाने श्राद्ध करतो, ते ‘यात्रेच्या हेतूसाठी’ असे सांगितले आहे; परंतु प्रवेश/परत येण्याच्या वेळी त्याच्या विधीबाबत संशय आहे।
Verse 28
प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृवियोगतः । कचानां वपनं कुर्याद् वृथा न विकचो भवेत् ॥ २८ ॥
प्रयागच्या तीर्थयात्रेत, जो पितृ-मातृवियोगाने (किंवा वंचित) आहे, त्याने केशवपन करावे, जेणेकरून तो उगीचच केशहीन होऊ नये।
Verse 29
उद्यतश्चेद्गयां गंतुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कार्पटीवेषं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणाम् ॥ २९ ॥
जो कोणी गयेस जाण्यास उद्यत असेल, त्याने विधिपूर्वक श्राद्ध करून, कार्पटी (भिक्षुक) वेश धारण करून गावाची प्रदक्षिणा करावी।
Verse 30
ततो ग्रामांतरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम् । ततः प्रतिदिनं गच्छैत्प्रतिग्रहविवर्जितः ॥ ३० ॥
मग दुसऱ्या गावात जाऊन श्राद्धातील उरलेले अन्नच भोजन करावे। त्यानंतर प्रतिदिन प्रतिग्रह (दान-ग्रहण) टाळून पुढे प्रवास करावा।
Verse 31
पदेपदेऽश्वमेधस्य स्यात्फलं गच्छतो गयाम् । बलीवर्दसमारूढस्तीर्थं यो याति सुव्रते ॥ ३१ ॥
हे सुव्रते! जो गयेस जातो, त्याच्या प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त होते; आणि जो बैलावर आरूढ होऊन तीर्थास जातो, तोही तेच पुण्य मिळवतो।
Verse 32
नरके वसते घोरे गवां क्रोधो हि दारुणः । सलिलं च न गृह्णंति पितरस्तस्य देहिनः ॥ ३२ ॥
तो घोर नरकात वास करतो; कारण गायींचा क्रोध अत्यंत दारुण असतो. त्या देहधारीच्या पितरांना त्याने अर्पण केलेले जलसुद्धा मान्य होत नाही।
Verse 33
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः । निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यान विवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
जो मनुष्य ऐश्वर्याच्या दिखाव्यासाठी, लोभ किंवा मोहामुळे वाहनाने तीर्थास जातो, त्याची ती तीर्थयात्रा निष्फळ ठरते; म्हणून असे वाहन टाळावे।
Verse 34
गोयाने गोवधः प्रोक्तो हययाने तु निष्फलम् । नरयाने तदर्द्धं स्यात्पद्भ्यां तच्च चतुर्गुणम् ॥ ३४ ॥
बैलगाडीतून प्रवास करणे गोवधासमान पाप सांगितले आहे; घोडागाडीतून जाणे निष्फळ आहे. पालखीप्रमाणे मनुष्यवाहनाने गेल्यास दोष अर्धा; आणि पायी गेल्यास तोच दोष चौपट होतो.
Verse 35
वर्षातपादिके छत्री दंडी शर्करकंटके । शरीरत्राणकामोऽसौ सोपानत्कः सदा व्रजेत् ॥ ३५ ॥
पाऊस व ऊन असताना नेहमी छत्री व दांडा घेऊन चालावे. आणि वाटेत खडी किंवा काटे असतील तर शरीररक्षणासाठी पादुका/चप्पल घालूनच जावे.
Verse 36
तीर्थं प्राप्यानुषंगेण स्नानं तीर्थे समाचरन् । स्रानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राफलं न तु ॥ ३६ ॥
जो केवळ योगायोगाने तीर्थस्थानी पोहोचून तेथे स्नान करतो, त्याला फक्त स्नानाचे फल मिळते; संकल्पपूर्वक केलेल्या तीर्थयात्रेचे पूर्ण फल मिळत नाही.
Verse 37
षोडशांशं स लभते यः परार्थेन गच्छति । अर्द्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति ॥ ३७ ॥
जो दुसऱ्याच्या कामासाठी तीर्थयात्रेला जातो, त्याला फक्त सोळाव्या भागाइतके फल मिळते. आणि जो संगतीने किंवा प्रसंगाने जातो, त्याला तीर्थफळाचे अर्धे फल मिळते.
Verse 38
तीर्थेषु ब्राह्मणं नैव परीक्षेत कदाचन । अत्रार्थिनमनुप्राप्तं भोज्यं तं मनुरब्रवीत् ॥ ३८ ॥
तीर्थस्थानी ब्राह्मणाची कधीही परीक्षा किंवा छाननी करू नये. येथे मदत मागणारा गरजू आला तर त्याला भोजन द्यावे—असे मनूंनी सांगितले आहे.
Verse 39
सक्तुभिः पिंडदानं च संयावैः पायसेन वा । बदरामलकैर्वापि पिण्याकैर्वा सुलोचने ॥ ३९ ॥
हे सुलोचने! सक्तू (भाजलेल्या जवाच्या पीठाने), किंवा संयावाच्या पदार्थांनी, किंवा पायसाने (खिरीने) पिंडदान करावे; तसेच बदर व आवळ्यानेही, किंवा पिण्याक (तेलखळी) यांनीही करता येते.
Verse 40
श्राद्धं तु तत्र कर्तव्यमर्च्चावाहनवर्जितम् । श्वध्वांक्षगृध्रपापानां नैव दृष्टिहतं च यत् ॥ ४० ॥
परंतु तेथे श्राद्ध अर्चा-आवाहन (औपचारिक आवाहन-पूजन) वर्ज्य करून करावे; आणि कुत्रे, कावळे, गिधाडे व पापी-दुष्ट यांच्या दृष्टीने किंवा हस्तक्षेपाने ते दूषित होऊ नये.
Verse 41
श्राद्धं तु तैर्थिकं प्रोक्तं पितॄणां तृप्तिकारकम् । अकालेऽप्यथवा काले तीर्थश्राद्धं तथा नरैः ॥ ४१ ॥
तीर्थस्थानी केलेले श्राद्ध ‘तैर्थिक’ असे सांगितले आहे, ते पितरांना तृप्ति देणारे आहे. म्हणून वेळेवर असो वा अवेळी, मनुष्यांनी तीर्थश्राद्ध करावे.
Verse 42
प्राप्तैरेव सदा तत्र कर्तव्यं पितृतर्पणम् । विलंबो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ ४२ ॥
तेथेच नेहमी जे काही मिळेल त्याच्याने पितृतर्पण करावे. कधीही विलंब करू नये आणि कोणताही विघ्न निर्माण किंवा स्वीकारू नये.
Verse 43
प्रतिकृतिं कुशमयीं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । यमुद्दिश्य विशालाक्षि सोऽष्टमांशं फलं लभेत् ॥ ४३ ॥
हे विशालाक्षि! कुशापासून बनवलेली प्रतिकृती तीर्थजलात बुडवावी. ज्या व्यक्तीस उद्देशून हे केले जाते, तो त्या पुण्यफळाचा आठवा भाग प्राप्त करतो.
Verse 44
कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । त्वयि स्नाते तु स स्नातो यस्येदं ग्रंथिबन्धनम् ॥ ४४ ॥
तू कुश आहेस, कुशाचा पुत्र आहेस; ब्रह्म्याने पूर्वी तुला निर्माण केले. तुझ्या स्नानाने ज्याच्यासाठी हे ग्रंथिबंधन केले जाते तोही स्नात मानला जातो.
Verse 45
मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ॥ ४५ ॥
मुण्डन आणि उपवास—ही विधी सर्व तीर्थांमध्ये आहे; परंतु कुरुक्षेत्र, विशाल, विरजा आणि गया यांना वगळून।
Verse 46
भौमानामथ तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं श्रृणु । यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मुख्यतमाः स्मृताः ॥ ४६ ॥
आता भौम तीर्थांच्या पुण्यत्वाचे कारण ऐक; जसे शरीरातील काही प्रदेश अत्यंत मुख्य मानले जातात।
Verse 47
प्रभावादद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता ॥ ४७ ॥
जल, भूमी आणि तेज (अग्नितेज) यांच्या प्रभावामुळे, तसेच मुनिंच्या परिग्रह/आश्रयामुळे—तीर्थांची पुण्यता मानली जाते।
Verse 48
गंगां संप्राप्य यो देवि मुंडनं नैव कारयेत् । क्रिया तस्याक्रिया सर्वा तीर्थद्रोही भवेत्तथा ॥ ४८ ॥
हे देवी! जो गंगेला येऊनही मुण्डन करवित नाही, त्याच्या सर्व क्रिया अक्रियेसारख्या ठरतात; आणि तो तीर्थद्रोही होतो।
Verse 49
गंगायां भास्करक्षेत्रे मुंडनं यो न कारयेत् । स कोटिकुलसंयुक्त आकल्पं रौरवं व्रजेत् ॥ ४९ ॥
जो गंगेच्या भास्कर-क्षेत्री मुंडन करीत नाही, तो कोटी कुलांसह कल्पपर्यंत रौरव नरकास जातो.
Verse 50
गंगां प्राप्य सरिच्छ्रेष्ठां कल्पांतपापसंचयाः । केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ ५० ॥
सरितांमध्ये श्रेष्ठ गंगेस प्राप्त झाल्यावर कल्पांतापर्यंत साचलेले पापसमूह केशांचा आश्रय घेऊन राहतात; म्हणून ते केश टाळावेत.
Verse 51
यावंति नखलोमानि गंगातोये पतंति वै । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ५१ ॥
गंगाजलात जितकी नखे व लोम पडतात, तितकी सहस्र वर्षे तो स्वर्गलोकी मानाने गौरविला जातो.
Verse 52
प्रयागव्यतिरेके तु गंगायां मुंडनं न हि । योऽन्यथा कुरुते मोहात्स महारौरवं विशेत् ॥ ५२ ॥
प्रयाग वगळता गंगेत मुंडन करण्याचे विधान नाही; जो मोहाने तसे करतो, तो महारौरव नरकात प्रवेश करतो.
Verse 53
स जीवत्पितृको यस्तु तीर्थं प्राप्य विधानवित् । क्षौरं समाचरेन्नैव श्मश्रूणां वपनं सति ॥ ५३ ॥
ज्याचा पिता जिवंत आहे, त्याने विधी जाणूनही तीर्थी जाऊन क्षौरकर्म करू नये; तेथे दाढी-मिशीही काढू नये.
Verse 54
गयादावपि देवेशि श्मश्रूणां वपनं विना । न क्षौरं मुनिभिः सर्वैर्निषिद्धं चेति कीर्तितम् ॥ ५४ ॥
हे देवेशी! गयेतही शिरोक्षौर सर्व मुनिंनी निषिद्ध म्हटलेले नाही; मात्र दाढी व मिशीचे वपन टाळावे असे सांगितले आहे.
Verse 55
सश्मश्रुकेशवपनं मुंडनं तद्विदुर्बुधाः । न क्षौरं मुंडनं सुभ्रु कीर्तितं वेदवेदिभिः ॥ ५५ ॥
बुधजन दाढी व केश दोन्हींचे वपन यालाच ‘मुंडन’ म्हणतात. हे सुभ्रू! वेदवेत्ते सांगतात की केवळ क्षौराला मुंडन म्हणत नाहीत.
Verse 56
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे प्रयागराजमाहगात्म्ये तीर्थविधिर्नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणातील बृहदुपाख्यानाच्या उत्तरभागात, वसु-मोहिनी संवादांतर्गत प्रयागराज-माहात्म्यात ‘तीर्थविधि’ नावाचा बासष्टावा अध्याय समाप्त झाला.
Because tīrtha-phala is presented as a transformation of the pilgrim’s inner state, not a mechanical result of location; without bhāva and restraint, one remains like creatures dwelling in holy places—physically present yet spiritually unreceptive—therefore not eligible for the śāstric fruits.
Travel motivated by display, greed, or delusion is said to nullify the pilgrimage’s fruit; the text assigns varying degrees of fault to certain conveyances and recommends self-restrained travel, emphasizing intention and humility over comfort or status.
It defines muṇḍana as removal of both head-hair and beard/moustache, while kṣaura is mere shaving; it then applies nuanced prohibitions/exceptions (especially at Gaṅgā, Prayāga, and Gayā) based on ritual context and eligibility (e.g., father living).