वसिष्ठ प्रसंग मांडून सांगतात की राजाच्या प्रश्नाला उत्तर देताना वामदेव पूर्वकर्मकथा उलगडतो—पूर्वी शूद्रजन्मात दारिद्र्य व गृहदुःख, नंतर ब्राह्मणसंग व तीर्थयात्रेमुळे परिवर्तन. मथुरेत विश्रांतीतीर्थी यमुना-स्नान करून वराहमंदिराच्या सान्निध्यात तो ‘अशून्यशयन व्रत’ चार पारणांसह सांगतो—श्रावण द्वितीयेला लक्ष्मीसहित जगन्नाथ (विष्णू) पूजन, शय्या-वस्त्रदान व ब्राह्मणभोजन केल्यास समृद्धी व पापनाश; द्वादशीच्या पूजेतून विष्णुसायुज्य फल सांगितले आहे. पुढे राजा राज्यभार पुत्राकडे सोपवून वैराग्याकडे वळतो, आणि वामदेव पुत्रधर्म/पितृआज्ञापालन हे केवळ तीर्थस्नानापेक्षा श्रेष्ठ म्हणतो. मुक्त झालेला राजा मंदर पर्वताकडे जाऊन दिव्य पर्वत व सुवर्णलोकांचे दर्शन घेतो; अखेरीस मोहिनीच्या मधुर नाद-रूपाने मोहित होतो, आणि मोहिनी संगमापूर्वी धर्म्य दान मागून धर्म-विरुद्ध काम अशी परीक्षा उभी करते.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं महाज्ञानी मुनीश्वरः । चिंतयित्वा क्षणं ज्ञात्वा कारणं तमुचाव ह ॥ १ ॥
वसिष्ठ म्हणाले—राजाचे वचन ऐकून तो महाज्ञानी मुनीश्वर क्षणभर विचार करून कारण जाणून त्याला म्हणाला ॥ १ ॥
Verse 2
वामदेव उवाच । पुरा त्वमवनीपाल शूद्रजातिसमुद्भवः । दारिद्र्येण पराभूतो दुष्टया भार्यया तथा ॥ २ ॥
वामदेव म्हणाले—हे अवनीपाल, पूर्वी तू शूद्रकुळात जन्मला होतास; दारिद्र्याने पराभूत आणि दुष्टा पत्नीनेही त्रस्त होतास ॥ २ ॥
Verse 3
परसेवनया चैव वेतनेन भुजिक्रिया । निवसन्दुःखसंतप्तो बहुवर्षाणि पार्थिव ॥ ३ ॥
परसेवा करून आणि त्यातून वेतन मिळवून तो, हे राजन्, दुःखतापाने दग्ध होऊन अनेक वर्षे जगत राहिला।
Verse 4
कदाचिद्द्विजसंसर्गात्तीर्थयात्रां गतो भवान् । ततः सर्वाणि तीर्थानि परिक्रम्य महीपते ॥ ४ ॥
एकदा द्विजांच्या सत्संगामुळे आपण तीर्थयात्रेस निघालात; मग, हे महीपते, सर्व तीर्थांचे परिक्रमण करून दर्शन घेतले।
Verse 5
द्विजसेवापरो जातो मथुरां पुण्यरूपिणीम् । तत्र स्नातं त्वया विप्रसंगेन यमुनाजले ॥ ५ ॥
द्विजसेवेत तत्पर होऊन आपण पुण्यस्वरूपिणी मथुरेस आलात; तेथे विप्रसंगाने आपण यमुनेच्या जलात स्नान केले।
Verse 6
विश्रांतिसंज्ञके तीर्थे सर्वतीर्थोत्तमोत्तमे । मंदिरे च वराहस्य कथ्यमानां कथां नृप ॥ ६ ॥
हे नृप, ‘विश्रांती’ नावाच्या तीर्थात—जे सर्व तीर्थांमध्ये उत्तमोत्तम आहे—आणि वराहमंदिरात ही कथा सांगितली जात आहे।
Verse 7
पुराणोक्तां च शुश्राव अशून्यशयनव्रतम् । चतुर्भिः पारणैर्यस्य निष्पत्तिस्तु विधीयते ॥ ७ ॥
त्याने पुराणोक्त ‘अशून्यशयन’ व्रतही ऐकले; ज्याची निष्पत्ती चार पारण्यांनी (व्रतसमापनाने) विधिलिखित आहे।
Verse 8
येन चीर्णेन देवेशो जीमूताभः प्रसीदति । लक्ष्मीभर्ता जगन्नाथो निःशेषाघौघनाशनः ॥ ८ ॥
ज्या व्रताच्या आचरणाने मेघश्याम देवेश प्रसन्न होतो—लक्ष्मीपति जगन्नाथ, जो सर्व पापसमूहाचा नाश करणारा आहे।
Verse 9
तत्कृतं भवता राजन्पुनरभ्येत्य मंदिरम् । अशून्यशयनं पुण्यं गृहे वृद्धिकरं परम् ॥ ९ ॥
हे राजन्, ते करून पुन्हा आपल्या घरी परत या। दांपत्य-शय्या रिकामी न ठेवणे पुण्य असून घरात परम वाढ-समृद्धी देणारे आहे।
Verse 10
अकृत्वेदं महाराज व्रतं पातकनाशनम् । गार्हस्थ्यमनुतिष्ठेत वंध्यावन्निष्फलो भवेत् । सुखमीदृग्विधं लोके दुर्लभं प्रतिभाति मे ॥ १० ॥
हे महाराज, हे पातकनाशक व्रत न करता जर कोणी गृहस्थधर्म आचरेल, तर तो वंध्येसारखा निष्फळ ठरेल। असे सुख मला या लोकी दुर्लभ वाटते।
Verse 11
श्रावणस्य तु मासस्य द्वितीययां महीपते । ग्राह्यमेतद्व्रतं पुण्यं जन्ममृत्युजरापहम् ॥ ११ ॥
हे महीपते, श्रावण महिन्याच्या द्वितीयेला हे पुण्य व्रत ग्रहण करावे; ते जन्म, मृत्यु व जरा यांचे दुःख हरते।
Verse 12
लक्ष्मीयुक्तो जगन्नाथः पूजनीयोऽत्र पार्थिव । फलैः पुष्पैस्तथा धूपैश्चारुरक्तानुलेपनैः । शय्यादानैर्वस्त्रदानैस्तथा ब्राह्मणभोजनैः ॥ १२ ॥
हे पार्थिव, येथे लक्ष्मीसहित जगन्नाथाची पूजा फळे, पुष्पे, धूप आणि मनोहर लाल अनुलेपनाने करावी; तसेच शय्यादान, वस्त्रदान आणि ब्राह्मणभोजनानेही।
Verse 13
तत्त्वया सर्वमेतद्धिकृतं राजन्सुदुस्तरम् । तस्यैव कर्मणः पुष्टिरशून्यस्य महीपते । इमानेवाग्रतः पुण्यास्त्वयोक्तान्विस्तराच्छृणु ॥ १३ ॥
हे राजन्, तुझ्या तत्त्वबुद्धीने हे सर्व साध्य झाले आहे, जरी हा मार्ग अत्यंत दुस्तर आहे। हे महीपते, हेच त्या अर्थपूर्ण (अशून्य) कर्माची पुष्टी व फलप्राप्ती आहे। आता तू विचारलेले हेच परम पुण्य विषय माझ्याकडून विस्ताराने ऐक॥१३॥
Verse 14
नाप्रसन्नें जगन्नाथे भवेयुरिति निश्चितम् । पूर्वजन्मनि देवेशस्त्वयाशून्येन पूजितः ॥ १४ ॥
जगन्नाथ प्रसन्न नसता कोणतेही शुभ घडत नाही—हे निश्चित आहे। पूर्वजन्मी देवेशाची तू अचल, निष्कपट भक्तीने (अशून्य भावाने) पूजा केली होती॥१४॥
Verse 15
इह जन्मनि राजेंद्र द्वादश्यार्चयसे हरिम् । अवश्यं प्राप्यसे राजन् विष्णोः सायुज्यतां ध्रुवम् ॥ १५ ॥
हे राजेंद्र, या जन्मात तू द्वादशीला हरिची अर्चना करशील तर, हे राजन्, निश्चयच तू विष्णूचे ध्रुव सायुज्य (एकत्व) प्राप्त करशील॥१५॥
Verse 16
एष प्रश्नो मया राजन्व्याख्यातस्ते सुमंगलः । संपदां प्रभवोपेतो ज्ञातेरुत्कर्षणार्थकः ॥ १६ ॥
हे राजन्, तुझा हा प्रश्न मी स्पष्ट केला; तो अत्यंत मंगलमय आहे—समृद्धीच्या स्रोताने युक्त आणि कुलोन्नतीस कारणीभूत॥१६॥
Verse 17
किमन्यत्ते महीपाल ददामीह करोमि च । अवश्यं सर्वयोग्योऽसि भक्तोऽसि त्वं जनार्दने ॥ १७ ॥
हे महीपाल, मी तुला आणखी काय देऊ, इथे आणखी काय करू? निश्चयच तू सर्व पवित्र कार्यांस योग्य आहेस, कारण तू जनार्दन (विष्णू) याचा भक्त आहेस॥१७॥
Verse 18
राजोवाच । उत्सुकोऽहं द्विजश्रेष्ठ मंदरं पर्वतं प्रति । तत्राश्चर्याण्यनेकानि द्रष्टुकामस्तवाज्ञया ॥ १८ ॥
राजा म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! मला मंदर पर्वताकडे जाण्याची उत्कंठा आहे. तुमच्या आज्ञेने तेथील अनेक अद्भुत गोष्टी पाहावयास इच्छितो.
Verse 19
लघुर्भूत्वा गुरुं त्यक्त्वा पुत्रोपरि द्विजोत्तम । राज्यशासनजं भारं दुर्वहं यच्च भूमिपैः ॥ १९ ॥
हे द्विजोत्तम! गुरूला त्यागून तो स्वतः हलका (दायित्वमुक्त) झाला आणि राज्यशासनातून उत्पन्न होणारा, राजांना दुर्वह असा भार पुत्रावर ठेवला.
Verse 20
सोऽहं स्वेच्छाचरो यातो मत्कृत्यं तनयश्चरेत् । तछ्रुत्वा वचनं राज्ञो वामदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ २० ॥
“आता मी स्वेच्छेने निघतो; माझे कर्तव्य माझा पुत्र पार पाडो।” राजाचे हे वचन ऐकून वामदेव म्हणाले—
Verse 21
एतद्धि परमं कृत्यं पुत्रस्य नृपपुंगवं । यत्क्लेशात्पितरं प्रेम्णा विमोचयति सर्वदा ॥ २१ ॥
हे नृपपुंगव! पुत्राचे हेच परम कर्तव्य आहे की प्रेमाने तो सदैव पित्याला क्लेश-दुःखातून मुक्त करील.
Verse 22
पितुर्वचनकारी च मनोवाक्कायशक्तितः । तस्य भागीरथीस्नानमहन्यहनि जायते ॥ २२ ॥
जो मन-वाणी-देह यांच्या पूर्ण शक्तीने पित्याची आज्ञा पाळतो, त्याला दररोज भागीरथी (गंगा) स्नानासमान पुण्य प्राप्त होते.
Verse 23
निरस्य पितृवाक्यं तु व्रजेत्स्नातुं सुरापगाम् । नो शुद्धिस्तस्य पुत्रस्य इतीत्थं वैदिकी श्रुतिः ॥ २३ ॥
जो पित्याचे वचन झुगारून सुरापगा नदीत स्नानास जातो, त्या पुत्रास त्यातून शुद्धी लाभत नाही—अशी वैदिक श्रुती सांगते।
Verse 24
स त्वं गच्छ यथाकामं कृतकृत्योऽसि भूपते । हरिप्रसादात्ते जातो वंशे पुत्रः स पुण्यकृत् ॥ २४ ॥
म्हणून, हे भूपते, तू यथाकाम जा; तू कृतकृत्य आहेस। हरिप्रसादाने तुझ्या वंशात पुण्यकर्मा पुत्र जन्मला आहे।
Verse 25
एवमुक्ते तु मुनिना समारुह्य तुरंगमम् । ययौ शीघ्रगतिः श्रीमान्सदागतिरिव स्वयम् ॥ २५ ॥
मुनिने असे सांगितल्यावर तो श्रीमान् शीघ्रगामी पुरुष घोड्यावर आरूढ होऊन तत्क्षणी निघाला—जणू स्वयं सदागतीच।
Verse 26
वीक्ष्यमाणो गिरीन्सर्वान्वनानि सरितस्तथा । सर्वाश्चर्याणि राजेंद्रः सरांस्युपवनानि च ॥ २६ ॥
सर्व पर्वत, वने व नद्या पाहात पाहात, हे राजेंद्र, त्याने सर्व आश्चर्येही पाहिली—सरोवरे व उपवनेसुद्धा।
Verse 27
सोऽचिरेणैव कालेन संप्राप्तो मंदराचलम् । भ्रामयित्वा गिरिं श्वेतं गंधमादनमेव च ॥ २७ ॥
अतिशय अल्प काळात तो मंदराचलास पोहोचला; श्वेतगिरी व गंधमादन यांचेही भ्रमण करून।
Verse 28
अतीत्य च महामेरुं दृष्ट्वा चैवोत्तरान्कुरून् । शतसूर्यप्रतीकाशं सर्वतः कांचनावृतम् ॥ २८ ॥
महामेरू ओलांडून उत्तर कुरू पाहिले असता, शंभर सूर्यांसारखा तेजस्वी आणि सर्व बाजूंनी सुवर्णाने आच्छादित असा प्रदेश दिसतो।
Verse 29
संघृष्टं हरिबाहुभ्यां स्रवंतं कांचनं रसम् । तद्भूभागं नगाकीर्णं बहुधातुविभूषितम् ॥ २९ ॥
हरिच्या भुजांच्या घर्षणाने सुवर्णरस वाहू लागला; आणि तो भूभाग पर्वतांनी भरून गेला व नानाविध धातूंनी शोभून दिसू लागला।
Verse 30
बहुनिर्झरसंयुक्तं बहुकंदरभूषितम् । निम्नागायुतसंपूर्णं धौतं गंगाजलैः शुभैः ॥ ३० ॥
तो प्रदेश अनेक झऱ्यांनी युक्त, असंख्य गुहांनी शोभित, असंख्य निम्न दऱ्यांनी परिपूर्ण आणि शुभ गंगाजलाने धुतला व पावन झालेला आहे।
Verse 31
विश्वस्तैर्युवतीवृन्दैः कांताशर्मोपसेविभिः । घटप्रमाणैर्नृपते परिपक्वैः सुगंधिभिः ॥ ३१ ॥
हे नृपते! तेथे विश्वासू युवतींचे समूह कांताशर्माची सेवा करतात आणि घटाएवढ्या पात्रांत परिपक्व, सुगंधी अर्पणे घेऊन येतात।
Verse 32
फलैर्युवतिसंभूतैः कुचैरिव विभूषितम् । द्विरेफध्वनिसंयुक्तं कोकिलस्वरनादितम् ॥ ३२ ॥
तो प्रदेश युवतींच्या कुचांसारख्या फळांनी शोभित आहे; भुंग्यांच्या गुंजारवाने युक्त आणि कोकिळांच्या मधुर स्वरांनी निनादित आहे।
Verse 33
अनेकसत्त्वविरुतैः समंतान्नादितं गिरिम् । संपश्यमानो नृपतिर्विवेश स महागिरिम् ॥ ३३ ॥
अनेक सत्त्वांच्या निनादांनी सर्व बाजूंनी घुमणारा तो महागिरी पाहून राजा त्या उंच पर्वतप्रदेशात प्रवेशला।
Verse 34
आरोढुकामस्तु कुतूहलात्तमन्वेषयन्केन पथा प्ररोहम् । स वीक्षते यावदसौ समंतात्तावत्समस्तं द्रुमपक्षिसंघम् ॥ ३४ ॥
चढण्याची इच्छा व कुतूहलाने तो चढण्याचा मार्ग शोधत सर्व बाजूंनी पाहू लागला; तो जितका पाहात राहिला तितकाच त्याला झाडांवरील पक्ष्यांचा अख्खा थवा दिसत राहिला।
Verse 35
विसर्पमाणं ध्वनिना गृहीतं विमोहिनीवक्त्रसमुद्भवेन । उपप्लवंतं तरसा महीपस्तेनैव सार्द्धं स जगाम तूर्णम् ॥ ३५ ॥
मोहिनीच्या मुखातून निघालेल्या ध्वनीने तो जणू पकडला गेला; व्याकुळ होऊन तो पुढे धावू लागला, आणि राजा देखील त्याच वेगाने प्रेरित होऊन त्याच्यासोबत त्वरेने गेला।
Verse 36
तस्याऽपि कर्णे ध्वनिराविवेश विमोहिनीवक्त्रसमुद्भवो यः । विमोहितो येन विमुच्य वाहं त्रिविक्रमेणेव विलंघ्यमानम् ॥ ३६ ॥
मोहिनीच्या मुखातून उत्पन्न झालेला तोच ध्वनी त्याच्या कानातही शिरला; त्याने मोहित होऊन त्याने आपले वाहन सोडले, जणू त्रिविक्रम (भगवान विष्णू) त्याला ओलांडीत आहेत।
Verse 37
मार्गं गिरेर्मोहिनिगीतमुग्धं क्षणेन राजा सहसा ददर्श । गिरौ स्थितां तप्तसुवर्णभासं कामस्य यष्टीमिव निर्मितां च ॥ ३७ ॥
क्षणातच राजाने पर्वताचा तो मार्ग पाहिला, जणू मोहिनीच्या गीताने मुग्ध झालेला। आणि गिरिवर त्याने तप्त सुवर्णासारखा तेजस्वी एक आकार पाहिला, जणू कामदेवाची यष्टीच घडविली आहे।
Verse 38
शक्रस्य लिंगं गगने प्रसक्तं संपूजयंतीमिव लोकसूत्यै । क्षमास्वरूपामिव वै रसाया गिरेः सुताया इव रूपराशिम् ॥ ३८ ॥
ते आकाशात उंचावरील इंद्रध्वजासारखे दिसत होते, जणू लोककल्याणासाठी पूजिले जात आहे; जणू क्षमेची मूर्ती; जणू रसाया—पृथ्वी—स्वतःच; आणि जणू गिरिकन्येसारखा सौंदर्याचा साठा।
Verse 39
सिंधोस्तु वेलामिव रूपयुक्तां तस्यास्तनुं वै रतिमंदिराख्याम् । विकर्षमाणां सहसा त्रिनेत्रं लिंगाश्रयं देवविनोदनार्थम् ॥ ३९ ॥
समुद्रकिनाऱ्याच्या रेषेसारखी सुडौल, ‘रति-मंदिर’ नावाने प्रसिद्ध तिची तनु देवांच्या विनोदासाठी त्रिनेत्र भगवान् (शिव) यांनी सहसा आपल्या लिंग-आश्रयाकडे ओढून घेतली।
Verse 40
तत्पुण्यकर्त्तुर्मनसाभिलाषां व्यवस्थितो मोहिनिरूपदर्शी । विमोहितोऽसौ निपपात राजा विमोहिनीकामशरेण विद्धः ॥ ४० ॥
त्या पुण्यकर्म्याच्या अभिलाषेला मनात धरून राजाने मोहिनीचे रूप पाहिले; आणि मोहिनीच्या कामबाणाने विद्ध होऊन मोहितचित्त तो भूमीवर कोसळला।
Verse 41
ज्वरेण तीव्रेण गृहीतदेहः समीपमस्याः स ससर्प शीघ्रम् । विसर्पिणं भूमिपतिं सुनेत्रा विलोकयामास कटाक्षदृष्ट्या ॥ ४१ ॥
तीव्र ज्वराने ग्रासलेल्या देहाने तो तिच्या जवळ झपाट्याने रांगत गेला. तेव्हा सुनेत्रा तिने कटाक्षदृष्टीने रांगणारा, व्याकुळ भूमिपती पाहिला।
Verse 42
विमुच्य वीणां विरराम गीताप्राप्तं च कार्यं सहसैव मेने । विधूनयंती मृगपक्षिसघान्सुवाससा गंडभुजौ निवार्य ॥ ४२ ॥
तिने वीणा बाजूला ठेवली आणि गाणे थांबवले; सहसा तिला वाटले की काही कार्य उपस्थित झाले आहे. हरिणांचे कळप व पक्ष्यांचे थवे झटकून, सुंदर वस्त्राने गाल व भुजा आवरून, ती संयत झाली।
Verse 43
शिलीमुखान् श्वाससुगंधमुग्धान् जगाम देवी नृपतेः समीपम् । त्यक्त्वा हरं पूज्यतमं सुलिंगं गगत्वा तु पार्श्वे तमुदारचेष्टा ॥ ४३ ॥
श्वासाच्या सुगंधाने मोहित करणारी व पुष्पबाण सोडणारी देवी राजाच्या समीप आली। पूज्यतम हर आणि ते शुभ लिंगही सोडून, उदार चेष्टेने ती त्याच्या पार्श्वास जाऊन उभी राहिली।
Verse 44
विमोहिनी नीरजपत्रनेत्रा उवाच वाक्यं मधुरं मनोज्ञम् । रुक्मांगदं कामशराभितप्तमुत्तिष्ठ राजन्वशगा तवाहम् ॥ ४४ ॥
कमलपर्ण-नेत्रा विमोहिनीने कामबाणांनी तापलेल्या रुक्मांगदास मधुर, मनोहर वचन सांगितले— “उठा, हे राजन्; मी तुमच्या वशात आहे.”
Verse 45
किं मूर्च्छया देहमिमं क्षिणोषि यस्त्वं धराभारमिमं महांतम् । तृणीकृतं भूप समुद्वहेथा यन्मामकं रूपमवेक्ष्य हारि ॥ ४५ ॥
मूर्च्छेने हा देह का क्षीण करतोस? हे भूप, तू तर हा महान धराभार तृणासारखा मानून उचलतोस; मग माझे हरिणी-हारी रूप पाहून का बेशुद्ध पडलास?
Verse 46
किं मुह्यसे दुर्बलगौरिवेह पंके निमग्ना भव त्वम् । धीरोऽसि विडंबयेथाः किमर्थमात्मानमुदारचेष्टम् ॥ ४६ ॥
इथे चिखलात रुतलेल्या दुर्बल गाईसारखा का मोहात पडतोस? तू तर धीर आहेस; मग आपल्या उदार प्रयत्नाची विडंबना का करतोस?
Verse 47
यद्यस्ति वांछा तव भूपतीश ममानुकूले सुरतेऽतिहृद्ये । प्रदाय दानं च सुधर्ममुक्तं भुंक्ष्व स्वदासीमिव मां रतिज्ञाम् ॥ ४७ ॥
हे भूपतीश, माझ्याशी अनुकूल व अतिहृद्य सुरताची तुझी इच्छा असेल, तर प्रथम सुधर्मात सांगितलेले दान दे; मग रतिज्ञ मला जणू स्वदासीप्रमाणे भोग.
Verse 48
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे मोहिनीदर्शनं नाम एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
अशा रीतीने श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या उत्तरभागातील ‘मोहिनी-दर्शन’ नावाचा अकरावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ११ ॥
It is presented as a gṛhastha-centered, sin-destroying vow that pleases Jagannātha with Lakṣmī and is explicitly linked to prosperity, household increase, and the prevention of ‘fruitlessness’ in domestic life; it also anchors the chapter’s tīrtha setting (Mathurā–Yamunā) in concrete ritual practice (Vrata-kalpa).
Vāmadeva elevates filial obedience as a daily source of merit—portrayed as superior to substituting a father’s command with mere bathing at another river—thereby framing dharma as relational duty, not only as travel-based piety.
Mohinī acts as a dharma-testing catalyst: the king’s pilgrimage culminates in a sensory and erotic enchantment that forces a choice between impulsive desire and righteousness, with her insistence on a prior ‘righteous gift’ (dāna) keeping the episode within moral-ritual discourse rather than pure romance.