सूता सांगतात—कमलनयना देवी ब्रह्मदेवांना असे नाव मागते की ज्यायोगे ती देवालय-प्रदेशात प्रवेश करू शकेल. ब्रह्मा तिला सगुण नाम “मोहिनी” देतात व तिच्या सान्निध्यात रोगशमन व आनंदवर्धनाची शक्ती आहे असे सांगतात. ती प्रणाम करून देवांच्या नजरेसमोर वेगाने मंदर पर्वतावर पोहोचते. पुढे अध्यायात मंदराचे तीर्थ-माहात्म्य येते—वासुकी व समुद्रमंथनाशी संबंध, समुद्राची मापे व खोलपणा, कूर्माच्या अस्थींमधून क्षीरधारा व अग्नीची उत्पत्ती, तसेच पर्वताचा रत्न-औषधींचा खजिना, दिव्य क्रीडास्थान व तपःप्रेरक क्षेत्र म्हणून गौरव। सात योजन निळ्या तेजाचा शिळासन, दहा हात मापाचा कौलिश लिंग आणि प्रसिद्ध वृषलिंग-देवस्थान यांचा उल्लेख होतो. मोहिनी राग-ताल, मूर्च्छना व गांधार-नादयुक्त मधुर दिव्य संगीत करते; त्यामुळे स्थावरांनाही काम जागृत होतो. ते ऐकून एक दिगंबर तपस्वी स्त्रीरूप धारण करून मोहिनीकडे येतो, पार्वतीच्या दृष्टीसमोर काम व लज्जेने व्याकुळ।
Verse 1
सौतिरुवाच । सा श्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं नारी कमललोचना । उवाच नाम मेदेहि येन गच्छामि मंदिरम् ॥ १ ॥
सूत म्हणाले—कमलनयना स्त्रीने ब्रह्माचे वचन ऐकून म्हटले, “मला असे नाव द्या, ज्याच्या बळावर मी मंदिरात जाऊ शकेन.”
Verse 2
पित्रा नाम प्रकर्तव्यमपत्यानां जगत्पते । नाम पापहरं प्रोक्तं तत्कुरुष्व कुशध्वज ॥ २ ॥
हे जगत्पते! अपत्यांचे नामकरण पित्यानेच करावे. नाव पापहर असे सांगितले आहे; म्हणून, हे कुशध्वज, तू हे कर.
Verse 3
ब्रह्मोवाच । यस्मादिदं जगत्सर्वं त्वया सुंदरि मोहितम् । मोहिनी नाम ते देवि सगुणं हि भविष्यति ॥ ३ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—हे सुंदरी! तुझ्यामुळे हे सर्व जग मोहित झाले आहे. म्हणून, हे देवी, तुझे नाव ‘मोहिनी’ असेच होईल, आणि ते सगुण नाव ठरेल.
Verse 4
दशावस्थागतः सम्यग् दर्शनात्ते भविष्यति । यदि प्राप्नोति वै सुभ्रु त्वत्संपर्कं सुखावहम् ॥ ४ ॥
तो जरी अत्यंत संकटावस्थेत असला, तरी तुझे दर्शन होताच तो नक्कीच बरा होईल—हे सुभ्रू! जर त्याला तुझा सुखद संपर्क मिळाला तर.
Verse 5
एवमुक्ता वरारोहा प्रणम्य कमलासनम् । वीक्ष्यमाणामरैर्मार्गे प्रतस्थे मंदराचलम् ॥ ५ ॥
असे सांगितल्यावर ती वरारोहा कमलासन (ब्रह्मा) यांना प्रणाम करून, मार्गात देवांनी पाहत असताना, मंदराचलाकडे निघाली.
Verse 6
तृतीयेन मुहूर्तेन संप्राप्ता गिरिमस्तकम् । यस्य संवेष्टने नागो वासुकिर्नहि पूर्यते ॥ ६ ॥
तिसऱ्या मुहूर्तातच ती पर्वतशिखरावर पोहोचली—ज्या पर्वताला वेढताना नाग वासुकीलाही आपले फेरे कधी पूर्ण करता येत नाहीत.
Verse 7
यो धृतो हरिणा पूर्वं मथितो देवदानवैः । षड्लक्षयोजनः सिंधुर्यस्यासौ गह्वरो भवेत् ॥ ७ ॥
जो पूर्वी हरिणा धारण केला गेला आणि देव-दानवांनी मंथन केला—त्याचा सिंधु सहा लक्ष योजन विस्ताराचा आहे; आणि तोच महान् गह्वर त्याचा अथांग अधःपात ठरतो।
Verse 8
कूर्मदेहेन संपृक्तो यो न भिन्नो गिरिर्महान् । पतता येन राजेंद्र सिंधोर्गुह्यं प्रदर्शितम् ॥ ८ ॥
हे राजेंद्र! कूर्मदेहाशी संयुक्त असूनही जो महान् गिरि तुटला नाही—त्याच्या पडण्याने सिंधूची गुप्त गहिराई प्रकट झाली।
Verse 9
गतं ब्रह्मांडमार्गेण पयो यस्माद्गिरेर्द्विजाः । कूर्मास्थिघर्षता येन पावको जनितो महान् ॥ ९ ॥
हे द्विजांनो! त्या गिरिपासून ब्रह्मांडमार्गाने पयः प्रवाहित झाले; आणि तेथे कूर्माच्या अस्थींच्या घर्षणाने महान् पावक उत्पन्न झाला।
Verse 10
यस्मिन्स वसते देवः सह भूतैर्दिगंबरः । न देवैर्दानवैर्वापि दृष्टो यो हि द्विजोत्तमाः ॥ १० ॥
हे द्विजोत्तमांनो! त्या स्थानी दिगंबर, भूतगणांसह तो देव वसतो; ज्याला देवांनी वा दानवांनीही पाहिले नाही।
Verse 11
दशवर्षसहस्राख्ये काले महति गच्छति । केयूरघर्षणे येन कृतं देवस्य चक्रिणः ॥ ११ ॥
दहा हजार वर्षे म्हणविला जाणारा तो महान् काळ सरत गेला; आणि त्याने चक्रधारी देवासाठी (विष्णूसाठी) केयूर-घर्षण केले।
Verse 12
रत्नानां मंदिरं ह्येष बहुधातुसमन्वितः ॥ १२ ॥
हे खरोखर रत्नांचे मंदिर, एक निधीभांडार आहे; नानाविध धातू-खनिजांनी समृद्ध आहे।
Verse 13
क्रीडाविहारोऽपि दिवौकसां यस्तपस्विना यस्तपसोऽपि हेतु । सुरांगनानां रतिवर्द्धनो यो रत्नौषधीनां प्रभवो गिरिर्महान् ॥ १३ ॥
तो महान पर्वत देवांचा क्रीडाविहार आहे; तपस्व्यांसाठी तपोभूमी व तपाला प्रज्वलित करणारा हेतु आहे। तो सुरांगनांची रति वाढवितो आणि रत्ने व औषधी यांचा उद्गम आहे।
Verse 14
दशैकसाहस्रमितश्च मूले तत्संख्यया विस्तरतां गतोऽसौ । दैर्घ्येण तावंति हि योजनानि त्रैलोक्ययष्टीव समुच्छ्रितोऽसौ ॥ १४ ॥
त्याचा पाया अकरा सहस्र योजनांचा; त्याच मापाने तो विस्तारलेला आहे। उंचीतही तितकेच योजन—जणू त्रैलोक्याचा स्तंभ होऊन तो ताठ उभा आहे।
Verse 15
सकांचनै रत्नमयैश्च श्रृंगैः प्रकाशयन्भूमितलं वियच्च । यस्मिन्गतः कश्यपनंदनो वै विरश्मितामेति विनष्टतेजाः ॥ १५ ॥
सुवर्णमय व रत्नमय शिखरांनी तो भूमितल व आकाश उजळवितो; पण कश्यपनंदन सूर्य जेव्हा त्यात प्रवेश करतो, तेव्हा तो किरणहीन होतो—जणू त्याचे तेज हरपते।
Verse 16
कांचनाकारभूतांगं सप्राप्ता कांचनप्रभा । सूर्यतेजोनिहंतारं मंदरं तेजसा स्वयम् ॥ १६ ॥
सुवर्णाकार देह व सुवर्णप्रभा धारण करून ती (देवी) मंदराजवळ आली—जो आपल्या तेजानेच सूर्याच्या दाहक तेजाचा नाश करणारा आहे।
Verse 17
कुर्वती नृपकामार्थमुपविष्टा शिलातले । नीलकांतिमये दिव्ये सप्तयोजनविरतृते ॥ १७ ॥
राजाला प्राप्त करण्याच्या इच्छेने ती दिव्य निळ्या कांतिने उजळलेल्या, सात योजन विस्तारलेल्या शिळेवर बसली।
Verse 18
तस्यां शिलायां राजेंद्र लिगं तिष्ठति कौलिशम् । दशहस्त प्रमाणं हि विस्तरादूर्द्ध्वसंख्यया ॥ १८ ॥
हे राजेंद्र! त्या शिळेवर कौलिश लिंग प्रतिष्ठित होते; ते दहा हात प्रमाणाचे, रुंदी व उंचीने मोजलेले होते।
Verse 19
वृषलिंगेति विख्यातं प्रासादाभ्रसमं परम् । तस्मिन्बाला द्विजश्रेष्ठाश्चक्रे संगीतमुत्तमम् ॥ १९ ॥
ते स्थान ‘वृषलिंग’ म्हणून विख्यात होते, मेघांना स्पर्श करणाऱ्या प्रासादासारखे परम उंच। तेथे त्या बालेने श्रेष्ठ द्विजांसह उत्तम भक्तिसंगीत केले।
Verse 20
तन्त्रीता लसमायुक्तं क्लमहानिकरं परम् । समीपवर्तिनी तस्य भूत्वा लिंगस्य भामिनी ॥ २० ॥
लास्ययुक्त चपळ माधुर्याने सजलेली ती तेजस्विनी स्त्री लिंगाजवळ गेली आणि उपस्थितांमध्ये तीव्र क्लांती-व्याकुळता उत्पन्न केली।
Verse 21
मूर्च्छनातालसहितं गांधारध्वनिसंयुतम् । तस्मिन्प्रवृत्ते राजेंद्रगीते मन्मथवर्द्धने ॥ २१ ॥
मूर्च्छना व तालयुक्त, आणि गांधार स्वरध्वनीने युक्त—हे राजेंद्र! ते गीत सुरू होताच ते मन्मथवर्धक ठरले।
Verse 22
बभूव स्थावराणां हि स्पृहा तस्मिन्मुनीश्वराः । न च दैवं न चादैवं गीतं तादृग्बभूव ह ॥ २२ ॥
हे मुनीश्वरांनो, त्या पावन प्रसंग/स्थळासाठी स्थावरांनाही स्पृहा उत्पन्न झाली. असे गीत—ना केवळ दैवी, ना अदैवी—पूर्वी कधीही ऐकिवात आले नव्हते॥२२॥
Verse 23
मोहिनीमुखनिर्गीतं गीतं सत्वविमोहनम् ॥ २३ ॥
मोहिनीच्या मुखातून निघालेले ते गीत असे की, सत्त्वयुक्त शुद्ध मनालाही ते मोहित करी—जणू सम्मोहनमंत्रच॥२३॥
Verse 24
श्रुत्वैव गीतं हि दिगम्बरस्तु तेनैव रूपेण वरांगनायाः । कामातुरो भोक्तुमनाश्चचाल तां मोहिनीं पार्वतिदृष्टिलज्जः ॥ २४ ॥
ते गीत ऐकताच दिगंबर तपस्वी तत्क्षणी त्या वरांगनेचेच रूप धारण करू लागला. कामाने व्याकुळ व भोगाची इच्छा धरून तो मोहिनीकडे चालला; पण पार्वतीच्या दृष्टिचे स्मरण होऊन तो लज्जितही झाला॥२४॥
Verse 25
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते मंदरर्णनं नामाऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या उत्तरभागातील मोहिनीचरितात ‘मंदरवर्णन’ नावाचा आठवा अध्याय समाप्त झाला॥८॥
The narrative treats naming as a dharmic act with sin-dispelling force (nāma as pāpa-hara) and frames “Mohinī” as a saguṇa designation—linking divine identity to manifest qualities accessible through darśana. This supports the Uttara-bhāga’s tīrtha logic: salvation and healing can occur through contact, sight, and presence at a sanctified locus.
Mandara is presented with measurable cosmography (yojanas, heights, bases), material sacrality (minerals, gems, healing herbs), tapas-activation (austerity-kindling), and shrine specificity (Kauliśa Liṅga, Vṛṣaliṅga). These features convert myth into a pilgrimage-ready sacred geography.
By embedding technical markers of performance (melodic progressions and rhythmic cycles) into a shrine narrative, the chapter depicts worship as embodied ritual aesthetics—sound as a force that transforms consciousness (even stirring kāma), reinforcing temple space as an experiential ‘technology’ of dharma.