नैमिषारण्यात ऋषी सूतांना विचारतात—व्रत तिथीच्या आरंभापासून करावे की तिथी संपेपर्यंत? सूत देवोद्देश उपवासात तिथी-पूर्णता प्रधान, तर पितृकर्मात ‘मूळ’ तृप्ती मुख्य असे सांगून पूर्वविद्धा/विद्धा (ओव्हरलॅप-दोष) नियम स्पष्ट करतात. नित्य आचरणात सूर्योदय-स्पर्श निर्णायक; पारणा व मृत्यूच्या वेळी त्या क्षणाची प्रबळ तिथी ग्राह्य; पितृकर्मात सूर्यास्त-प्रदेशाला स्पर्श करणारी तिथी ‘पूर्ण’ मानली जाते. एकादशी-द्वादशी विचारात विद्ध-एकादशी, द्वादशी उपवास अनिवार्य होणे, आणि पारणा त्रयोदशीला करावी असा विधी, तसेच वार-नक्षत्र (उदा. श्रवण) अनुसार अटी दिल्या आहेत. पुढे युग व संक्रांती गणनेत युगारंभ, अयन आणि सूर्यप्रवेश-मापन यांची संक्षिप्त नोंद येते. शेवटी इशारा—विद्धा तिथीवर पूजन, दान, जप, होम, स्नान, श्राद्ध केल्यास फल नष्ट होते; म्हणून व्रत-कल्प ठरविताना कालतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा।
Verse 1
वसिष्ट उवाच । इममेवार्थमुद्दिश्य नैमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छुर्मुनयः सूतं व्यासशिष्यं महामतिम् ॥ १ ॥
वसिष्ठ म्हणाले—हाच अर्थ मनात ठेवून नैमिषारण्यात वसणाऱ्या मुनींनी व्यासांचे महामती शिष्य सूत यांना प्रश्न विचारला ॥१॥
Verse 2
स तु पृष्टो महाभाग एकादश्याः सुविस्तरम् । माहात्म्यं कथयामास उपवासविधिं तथा ॥ २ ॥
तो महाभाग सूत विचारले असता, त्यांनी एकादशीचे माहात्म्य सविस्तर सांगितले आणि उपवासाची विधीही कथन केली ॥२॥
Verse 3
तद्वाक्यं सूतपुत्रस्य श्रुत्वा द्विजवरोत्तमाः । माहात्म्यं चक्रिणश्चापि सर्वपापौघ शांतिदम् ॥ ३ ॥
सूतपुत्राची ती वाणी ऐकून श्रेष्ठ द्विजांनी चक्रधारी (विष्णू) यांचेही माहात्म्य श्रवण केले, जे सर्व पापसमूह शांत करणारे आहे ॥३॥
Verse 4
पुनः पप्रच्छुरमलं सूतं पौराणिकं नृप । अष्टादश पुराणानि भवान् जानाति मानद ॥ ४ ॥
हे राजन्! त्यांनी पुन्हा निर्मळ, पौराणिक सूतांना विचारले—‘हे मान्यवर, आपण अठरा पुराणे जाणता ना?’ ॥४॥
Verse 5
कानीनस्य प्रसादेनः महाभारतमप्युत । तन्नास्ति यन्न वेत्सि त्वं पुराणेषु स्मृतिष्वपि ॥ ५ ॥
कानीनाच्या प्रसादाने आपण महाभारतही जाणता. पुराणे व स्मृती यांत असे काहीही नाही की जे आपणास माहीत नाही.
Verse 6
चरिते रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरे । अस्माकं संशयः कश्चिद्धृदये संप्रवर्तते ॥ ६ ॥
रघुनाथाच्या चरित्राच्या शतकोटीपर्यंत विस्तृत अशा महावर्णनात आमच्या हृदयात एक संशय उद्भवला आहे.
Verse 7
तं भवानर्हति च्छेत्तुं याथार्थ्येन सुविस्तरात् । तिथेः प्रांतमुपोष्यं स्यादाहोस्विन्मूलमेव च ॥ ७ ॥
हा संशय आपणच यथार्थपणे सविस्तर दूर करू शकता. उपवास तिथीच्या शेवटपर्यंत करावा की तिथीच्या मुळापासूनच?
Verse 8
दैवे पैत्र्ये समाख्याहि नावेद्यं विद्यते तवल । सौतिरुवाच । तिथेः प्रांतं सुराणां हि उपोष्यं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ ८ ॥
दैव व पैतृक विधी मला सांगा; हे तवल, तुमच्यासाठी अर्पण-अयोग्य असे काही नाही. सूत म्हणाले—देवतांसाठी तिथीच्या शेवटी उपवास करणे प्रीती वाढवते.
Verse 9
मूलं तिथेः पितॄणां तु कालज्ञैः प्रियमीरितम् । अतः प्रांतमुपोष्यं हि तिथेर्दशफलेप्सुभिः ॥ ९ ॥
तिथीचे ‘मूळ’ पितरांना प्रिय आहे, असे कालज्ञांनी सांगितले आहे. म्हणून तिथीचे दहापटीने फळ इच्छिणाऱ्यांनी तिथीच्या शेवटपर्यंत उपवास करावा.
Verse 10
मूलं हि पितृतृप्त्यर्थं विज्ञेयं धर्मकांक्षिभिः । पूर्वविद्धा न कर्तव्या द्वितीया चाष्टमी तथा ॥ १० ॥
धर्माची इच्छा करणाऱ्यांनी जाणावे की ‘मूळ’ संबंधी विधी पितृतृप्तीसाठी आहे. तसेच द्वितीया व अष्टमी पूर्वविद्धा असतील तर त्या तिथींचे व्रत/अनुष्ठान करू नये.
Verse 11
षष्ठी चैकादशी भूप धर्मकामार्थलिप्सुभिः । पूर्वविद्धा द्विजश्रेष्ठाः कर्तव्या सप्तमी सदा ॥ ११ ॥
हे राजन्! धर्म, काम व अर्थ इच्छिणाऱ्यांनी षष्ठी व एकादशीचे व्रत पूर्वविद्धा असताना करावे. हे द्विजश्रेष्ठ! सप्तमीचे व्रतही नेहमी याच नियमाने करावे.
Verse 12
दर्शश्च पौर्णमासश्च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धानिमांस्त्यक्त्वा नरकं प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥
जो दर्श, पौर्णमास आणि पित्याचा वार्षिक श्राद्ध—हे प्राचीनविहित विधी सोडतो, तो नरकास प्राप्त होतो.
Verse 13
हानिं च संततेर्भूपदौर्भाग्यं समवाप्नुयात् । एतच्छ्रुतं मया विप्राः कृष्णद्वैपायनात्पुरा ॥ १३ ॥
असा करणारा संततीची हानी आणि राजाकडून दुर्दैव (दंड/क्लेश) भोगतो. हे विप्रहो! हे मी पूर्वी कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांच्याकडून ऐकले आहे.
Verse 14
आदित्योदयवेलायां यास्तोकापि तिथिर्भवेत् । पूर्वविद्धा तु मंतव्या प्रभूता नोदयं विना ॥ १४ ॥
सूर्योदयाच्या वेळी जी तिथी क्षणभर जरी असेल तीच पूर्वविद्धा मानावी. जी तिथी मोठी असली तरी सूर्योदयाला स्पर्श करत नसेल, ती (त्या दिवसासाठी) ग्राह्य धरू नये.
Verse 15
पारणे मरणे नॄणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । पित्र्येऽस्तमनवेलायां स्पर्शे पूर्णा निगद्यते ॥ १५ ॥
पारणे व मनुष्याच्या मरणकाळी त्या क्षणी जी तिथी चालू असेल तीच ग्राह्य मानली आहे. परंतु पितृकर्मात सूर्यास्ताच्या सन्निध वेळेला तिथीचा स्पर्श झाला तर ती ‘पूर्ण’ असे म्हणतात.
Verse 16
न तत्रोदयिनी ग्राह्या दैवस्योदयिकी तिथिः । प्रत्यहं शोधयेत्प्राज्ञस्तिथिं दैवज्ञचिंतकात् ॥ १६ ॥
त्या बाबतीत ‘उदयिनी’ तिथी ग्राह्य नाही; देवकर्मासाठी ‘उदयिकी’ (सूर्योदयाधारित) तिथीच ग्राह्य आहे. म्हणून ज्ञानी पुरुषाने दररोज दैवज्ञाकडून तिथीची शुद्ध तपासणी करावी.
Verse 17
तिथिप्रमाणं विप्रेंद्राः क्षपाकरदिवाकरौ । चंद्रार्कचारविज्ञानात्कालं कालविदो विदुः ॥ १७ ॥
हे विप्रेंद्रांनो! तिथीचे प्रमाण चंद्र व सूर्य आहेत. चंद्र-सूर्यांच्या गतीचे ज्ञान असल्याने कालवेत्ते काळाला जाणतात.
Verse 18
पूर्वायाः संगदोषेण न योग्यास्ताः प्रपूजने । वर्जयन्ति नरास्तज्ज्ञा यामांश्च चतुरो द्विजाः ॥ १८ ॥
पूर्वसंगदोषामुळे त्या (वेळा/अवस्था) पूजेस योग्य नाहीत. म्हणून नियम जाणणारे—विशेषतः द्विज—त्यांचा तसेच चारही यामांचा त्याग करतात.
Verse 19
अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि स्नानपूजाविधिक्रमम् । न दिवा शुद्धिमाप्नोति तदा रात्रौ विधीयते ॥ १९ ॥
आता पुढे मी स्नान व पूजेच्या विधीचा क्रम सांगतो. दिवसा शुद्धी प्राप्त न झाल्यास ती विधी रात्री करावी.
Verse 20
दिनकार्यमशेषं हि कर्तव्यं शर्वरीमुखे । विधिरेष मया ख्यातो नराणामुपवासिनाम् ॥ २० ॥
रात्रीच्या आरंभीच दिवसाची सर्व कर्तव्ये पूर्ण करावीत. उपवास करणाऱ्यांसाठी हीच विधी मी सांगितली आहे.
Verse 21
अल्पायामथ विप्रेंद्रा द्वादश्यामरुणोदये । स्नानार्चनक्रिया कार्य्या दानहोमादिसंयुता ॥ २१ ॥
मग, हे विप्रश्रेष्ठांनो, द्वादशीच्या अरुणोदयकाळी अल्प प्रहरात स्नान व अर्चन करावे, दान-होम इत्यादींसह.
Verse 22
त्रयोदश्यां हि शुद्दायां पारणे पृथिवीफलम् । शतयज्ञाधिकं वापि नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ २२ ॥
शुद्ध त्रयोदशीला पारणे केल्यास मनुष्य पृथ्वीफलासमान, किंबहुना शतयज्ञांहून अधिक पुण्य निःसंशय प्राप्त करतो.
Verse 23
एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूषे स्नानमाचरेत् । पितृतर्पणसंयुक्तं न दृष्ट्वा द्वादशीदिनम् ॥ २३ ॥
म्हणून, हे विप्रांनो, प्रत्यूषकाळी स्नान करावे आणि पितृतर्पणासह द्वादशीचा दिवस दुर्लक्षित होऊ देऊ नये.
Verse 24
महाहानिकरा ह्येषा द्वादशी लंघिता नृभिः । करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती ॥ २४ ॥
नरांनी लंघिलेली ही द्वादशी महाहानिकारक आहे; ती धर्म-पुण्य हरण करते, जसे स्नान न करता सरस्वतीत उतरल्यास.
Verse 25
क्षये वाप्यथवा वृद्धौ संप्राप्ते वा दिनोदये । उपोष्या द्वादशी पुण्या पूर्वविद्धां विवर्जयेत् ॥ २५ ॥
तिथीचा क्षय वा वृद्धि झाली तरी, किंवा सूर्योदयास ती प्राप्त झाली तरी, पुण्यदायी द्वादशीचा उपवास करावा; परंतु पूर्वतिथीने ‘विद्ध’ (पूर्वविद्धा) झालेली द्वादशी टाळावी।
Verse 26
ब्राह्मण उवाच । यदा च प्राप्यते सूत द्वादश्यां पूर्वसंभवा । तदोपवासो हि कथं कर्तव्यो मानवैर्वद ॥ २६ ॥
ब्राह्मण म्हणाले— हे सूत! जेव्हा पूर्वी उत्पन्न झालेली एकादशी द्वादशीच्या दिवशी येते, तेव्हा लोकांनी उपवास कसा करावा? कृपा करून सांगा।
Verse 27
उपवासदिनं विद्धं यदा भवति पूर्वया । द्वितीयेऽह्नि यदा न स्यात्स्वल्पाप्येकादशी तिथिः ॥ २७ ॥
जेव्हा उपवासाचा दिवस पूर्वतिथीने विद्ध होतो, आणि दुसऱ्या दिवशी एकादशी तिथीचा अगदी थोडासाही अंश नसतो, तेव्हा तो उपवास-दिवस दोषयुक्त (विद्ध) मानावा।
Verse 28
तत्रोपवासो विहितः कथं तद्वद सूतज । सौतिरुवाच । यदा न प्राप्यते विप्रा द्वादश्यां पूर्वसम्भवम् ॥ २८ ॥
त्या प्रसंगी उपवास कसा विधिपूर्वक करावा? हे सूतपुत्र, सांगा. सौति म्हणाले— हे विप्रहो! जेव्हा द्वादशीमध्ये पूर्वसम्भव (योग्य) काळ प्राप्त होत नाही…
Verse 29
रविचन्द्रार्कजाहं तु तदोपोष्यं परं दिनम् । बह्वा गमविरोधेषु ब्राह्मणेषु विवादिषु ॥ २९ ॥
परंतु जर (उपवास-दिवस) रविवार, सोमवार किंवा शनिवार यांच्याशी संयुक्त असेल, तर पुढील दिवशी उपवास करावा—विशेषतः अनेक आगम-विरोधांमुळे ब्राह्मणांत वाद होत असताना।
Verse 30
उपोष्या द्वादशी पुण्या त्रयोदश्यां तु पारणम् । एकादश्यां तु विद्धायां संप्राप्ते श्रवणे तथा ॥ ३० ॥
पुण्य द्वादशीला उपवास करावा आणि त्रयोदशीला पारणे करावे। तसेच एकादशी विद्धा झाल्यास व श्रवण नक्षत्र आल्यासही हाच नियम लागू होतो॥३०॥
Verse 31
उपोष्या द्वादशी पुण्या पक्षयोरुभयोरपि । एष वो निर्णयः प्रोक्तो मया शास्त्रविनिर्णयात् ॥ ३१ ॥
शुक्ल व कृष्ण—दोन्ही पक्षांत पुण्य द्वादशीचा उपवास करावा. शास्त्रनिर्णयानुसार मी तुम्हाला हा निर्णय सांगितला आहे॥३१॥
Verse 32
किमन्यच्छ्रोतुकामा हि तद्भवंतो ब्रुवंतु मे । ऋषय ऊचुः । युगादीनां वद्विधिं सौते सम्यग्यथातथम् ॥ ३२ ॥
आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे? तर, हे पूज्यजन, मला सांगा. ऋषी म्हणाले—हे सूत! युग इत्यादींची विधी जशी आहे तशीच योग्य रीतीने सांग॥३२॥
Verse 33
रविसंक्रातिकादीनां नावेद्यं विद्यते तव । सौतिरुवाच । द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्याः कवयो विदुः ॥ ३३ ॥
तुला रवि-संक्रांती इत्यादींचे ज्ञान नाही. सूत म्हणाला—विद्वान जाणतात की युगारंभ चार आहेत—दोन शुक्ल पक्षात आणि दोन कृष्ण पक्षात॥३३॥
Verse 34
शुक्ले पूर्वाह्णिके ग्राह्ये कृष्णे ग्राह्येऽपराह्णिके । अयनं दिनभागाढ्यं संक्रमः षोडशः पलः ॥ ३४ ॥
शुक्ल पक्षात पूर्वाह्नी (वेळ) ग्राह्य आणि कृष्ण पक्षात अपराह्नी ग्राह्य. अयनात दिवसाचा एक अतिरिक्त भाग धरला जातो, आणि संक्राम (सूर्यप्रवेश) सोळा पलांचा मानला आहे॥३४॥
Verse 35
पूर्वे तु दक्षिणे भागे व्यतीते चोत्तरो मतः । मध्यकाले तु विषुवे त्वक्षया परिकीर्तिता ॥ ३५ ॥
सूर्य पूर्वगतीत असता तो दक्षिणायनाचा भाग मानला जातो. ते संपल्यावर उत्तरायण समजले जाते; आणि मध्यकाळी, विषुववेळी, ती ‘अक्षया’—अक्षय फलदायिनी—अशी कीर्तिली जाते.
Verse 36
ज्ञात्वा विप्रास्तिथिं सम्यक्सांवत्सरसमीरिताम् । कर्तव्यो ह्युपवासस्तु अन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ ३६ ॥
हे विप्रांनो, सांवत्सर गणनेनुसार सांगितलेली तिथी नीट जाणून उपवास अवश्य करावा; अन्यथा नरकगती प्राप्त होते.
Verse 37
पूर्वविद्धां प्रकुर्वाणो नरो धर्मं निकृंतति । संततेस्तु विनाशाय संपदां हरणाय च ॥ ३७ ॥
जो मनुष्य पूर्वविद्ध (दोषयुक्त/निंद्य) विधीने कर्म करतो, तो धर्मालाच छेदतो—त्यामुळे संततीचा नाश आणि संपत्तीचे हरण होते.
Verse 38
पलवेधेऽपि विप्रेंद्रा दशम्या वर्जयेच्छिवाम् । सुराया बिंदुना स्पृष्टं यथा गंगाजलंत्यजेत् ॥ ३८ ॥
हे विप्रेंद्रांनो, पलवेध (अभाव/कठीण काळ) असला तरी दशमीला शिवपूजन टाळावे; जसे सुरेच्या एका थेंबाने स्पर्शलेले गंगाजल त्यागावे.
Verse 39
श्वहतं पंचगव्यं च दशम्या दूषितां त्यजेत् । एकादशीं द्विजश्रेष्ठाः पक्षयोरुभयोरपि ॥ ३९ ॥
श्वहत (बिघडलेले/नष्ट) झालेले पंचगव्य त्यागावे; आणि हे द्विजश्रेष्ठांनो, दशमीने दूषित झालेली एकादशीही—शुक्ल व कृष्ण दोन्ही पक्षांत—वर्ज्य करावी.
Verse 40
पूर्वविद्धा पुरा दत्ता सा तिथिर्यदुमौलिना । दानवेभ्यो द्विजश्रेष्ठाः प्रीणनार्थं महात्मनाम् ॥ ४० ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो, जी ‘पूर्वविद्धा’ तिथी आहे, ती पूर्वी यदुमौली श्रीकृष्णांनी महात्म्यांच्या तृप्तीसाठी दानवांना प्रदान केली होती।
Verse 41
अकाले यद्धनं दत्तमपात्रेभ्यो द्विजोत्तमाः । संक्रुद्वैरपि यद्दत्तं यद्दत्तं चाप्यसत्कृतम् ॥ ४१ ॥
हे द्विजोत्तमांनो, अयोग्य वेळी दिलेले धन, अपात्राला दिलेले, क्रोध वा वैरभावाने दिलेले, तसेच सत्कार न करता दिलेले—असे दान दोषयुक्त मानले जाते।
Verse 42
पूर्वविद्धतिथौ दत्तं तद्दत्तमसुरेष्वथ । यदुच्छिष्टेन दत्तं तु यद्दत्तं पतितेष्वपि ॥ ४२ ॥
पूर्वविद्ध तिथीला जे दान दिले जाते, ते जणू असुरांना दिल्यासारखे मानले जाते. आणि उच्छिष्टासह दिलेले दान तर पतितांना दिल्यासारखे ठरते।
Verse 43
स्त्रीजेतेषु च यद्दत्तं यद्दत्तं जलवर्जितम् । पुनः कीर्तनसंयुक्तं तद्दत्तमसुरेषु वै ॥ ४३ ॥
स्त्रीसंगात (विषयविक्षेपात) जे दान दिले जाते, आणि उदक न देता जे दान होते—ते दान पुन्हा कीर्तन-स्तुतीने युक्त असले तरी खरेतर असुरांनाच दिल्यासारखे मानले जाते।
Verse 44
तस्माद्विप्रा न कर्त्व्या विद्धाप्येकादशी तिथिः । यथा हंतिपुरा पुण्यं श्राद्धं च वृषलीपतिः ॥ ४४ ॥
म्हणून हे विप्रांनो, ‘विद्धा’ एकादशी तिथीचे व्रत करू नये; जसा वृषलीपति नगराचे पुण्य नष्ट करतो, तसाच तो श्राद्धाचे पुण्यही घालवतो।
Verse 45
दत्तं जप्तं हुतं स्नातं तथा पूजा कृता हरेः । तिथौ विद्धे क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा ॥ ४५ ॥
दान, जप, होम, स्नान तसेच हरीची पूजा—‘विद्ध’ तिथीला केली असता—ते सर्व क्षय पावते, जसे सूर्योदयास अंधार नाहीसा होतो।
Verse 46
जीर्णं पतिं यौवनगर्विता यथा त्यजंति नार्यो झषकेतुनार्दिताः । तथा हि वेधं विबुधास्त्यजंति तिथ्यंतरं धर्मविवृद्धये सदा ॥ ४६ ॥
जसे यौवनगर्वाने मत्त स्त्रिया, मकरध्वज कामदेवाच्या उद्रेकाने, जीर्ण पतीचा त्याग करतात; तसेच विद्वान ‘विद्ध’ तिथी सोडून धर्मवृद्धीसाठी नेहमी दुसरी तिथी स्वीकारतात।
Verse 47
श्रीबृहन्नारदीयपुरणोत्तरभागे तिथिविचारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या उत्तरभागात ‘तिथिविचार’ नावाचा दुसरा अध्याय आरंभ होतो।
The chapter states that the tithi present at sunrise—even briefly—counts as pūrvaviddhā for the day’s observance, while a long tithi that does not touch sunrise is not accepted. This creates a stable daily anchor for vrata-kalpa and prevents selecting ritually ‘tainted’ junctions.
Ekādaśī should be avoided when viddhā (pierced/overlapped in a defective way), and Dvādaśī is repeatedly emphasized as a fasting day in relevant cases; the fast is then to be broken on Trayodaśī. The text also treats Dvādaśī neglect as a major spiritual loss and warns that rites done on a viddhā tithi lose their fruit.