The Determination of the Extent of the Sacred Field and Related Matters (Kurukṣetra Māhātmya)

Verse 1

अथ कुरुक्षेत्रमाहात्म्यं प्रारभ्यते । मोहिन्युवाच । वसो कृपालो धर्मज्ञ त्वया बहुविदा मम । तीर्थराजस्य माहात्म्यं प्रयागस्य निरूपितम् ॥ १ ॥

आता कुरुक्षेत्रमाहात्म्य आरंभ होते. मोहिनी म्हणाली—हे वसू, कृपालू व धर्मज्ञ, तू अनेक प्रकारे मला तीर्थराज प्रयागाचे माहात्म्य सांगितलेस.

Verse 2

यत्सर्वतीर्थमुख्येषु कुरुक्षेत्रं शुभावहम् । पावनं सर्वलोकानां तन्ममाचक्ष्व सांप्रतम् ॥ २ ॥

सर्व प्रमुख तीर्थांमध्ये कुरुक्षेत्र शुभफल देणारे व सर्व लोकांना पावन करणारे म्हणतात—ते मला आता सांग.

Verse 3

वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि कुरुक्षेत्रं सुपुण्यदम् । यत्र गत्वा नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥

वसू म्हणाला—हे मोहिनी, ऐक; मी परम पुण्यदायक कुरुक्षेत्राचे वर्णन करतो. तेथे जाऊन स्नान केल्यास मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 4

तत्र तीर्थान्यनेकानि सेवितानि मुनीश्वरैः । तान्यहं तेऽभिधास्यामि श्रृण्वतां मुक्तिदानि च ॥ ४ ॥

तेथे अनेक तीर्थे आहेत, जी मुनीश्वरांनी सेविली आहेत. ती मी तुला सांगतो—ऐकणाऱ्यांनाही जी मुक्ती देतात.

Verse 5

ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोग्रहे मरणं तथा । वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरुक्ता चतुर्विधा ॥ ५ ॥

ब्रह्मज्ञान, गयेत केलेले श्राद्ध, गोशाळेत मरण, आणि कुरुक्षेत्रात वास—मनुष्यांसाठी मुक्तीची ही चार साधने सांगितली आहेत.

Verse 6

सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदंतरम् । तं देवसेवितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ॥ ६ ॥

देवनद्या सरस्वती व दृषद्वती यांच्या मधला जो प्रदेश आहे, देवांनी सेविलेला तो ‘ब्रह्मावर्त’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 7

दूरस्थोऽपि कुरुक्षेत्रे गच्छामि च वसाम्यहम् । एवं यः सततं ब्रूयात्सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ ७ ॥

“मी दूर असलो तरी कुरुक्षेत्रात जातो आणि तेथेच वास करतो”—जो असे सतत म्हणतो तोही पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 8

तत्र वै यो वसेद्धीरः सरस्वत्यास्तटे स्थितः । तस्य ज्ञानं ब्रह्ममयं भविष्यति न संशयः ॥ ८ ॥

जो धीर व स्थिरबुद्धी होऊन तेथे सरस्वतीच्या तीरावर वास करतो, त्याचे ज्ञान ब्रह्ममय होते—यात संशय नाही.

Verse 9

देवता ऋषयः सिद्धाः सेवंते कुरुजांगलम् । तस्य संसेवनाद्देवि ब्रह्म चात्मनि पश्यति ॥ ९ ॥

देवता, ऋषी आणि सिद्ध कुरुजांगलाचे सेवन करतात. हे देवी, त्या पवित्र स्थळाचे भक्तिभावाने संसेवन केल्याने मनुष्य आपल्या आत्म्यातच ब्रह्माचे दर्शन घेतो.

Verse 10

मोहिन्युवाच । कुरुक्षेत्रं द्विजश्रेष्ठ सर्वतीर्थाधिकं कथम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि त्वामहं शरणं गता ॥ १० ॥

मोहिनी म्हणाली—हे द्विजश्रेष्ठ, कुरुक्षेत्र सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ कसे? ते मला विस्ताराने सांगा; मी तुमच्या शरण आले आहे.

Verse 11

वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि कुरुक्षेत्रं महाफलम् । यथा जातं नृणां पापदहनं ब्रह्मणः प्रियम् ॥ ११ ॥

वसु म्हणाले—हे भद्रे, ऐक; मी महाफलदायक कुरुक्षेत्र सांगतो—ते कसे उत्पन्न झाले, ते मनुष्यांचे पाप कसे दहन करते, आणि ते ब्रह्माला का प्रिय आहे.

Verse 12

आद्यं ब्रह्मसरः पुण्यं तत्र स्थाने समुद्गतम् । ततो रामह्रदो जातः कुरुक्षेत्रं ततः परम् ॥ १२ ॥

प्रथम त्या ठिकाणी पवित्र ब्रह्मसर उत्पन्न झाले; त्यातून रामह्रद नावाचे सरोवर झाले, आणि त्यानंतर परम पावन क्षेत्र—कुरुक्षेत्र—प्रकट झाले.

Verse 13

सरः संनिहितं तच्च ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । अथैषा ब्रह्मणो वेदी दिशमंतरतः स्थिता ॥ १३ ॥

ते पवित्र सरोवर जवळच आहे, जे पूर्वी ब्रह्मदेवांनी निर्माण केले. आणि येथेच ब्रह्मदेवांची वेदीही आहे, जी दिशांच्या मधल्या भागात स्थित आहे॥ १३ ॥

Verse 14

ब्रह्मणात्र तपस्तप्तं सृष्टिकामेन मोहिनि । स्थितिकामेन हरिणा तपस्तप्तं च चक्रिणा ॥ १४ ॥

हे मोहिनी! येथे ब्रह्मदेवांनी सृष्टीची इच्छा धरून तप केले; आणि जगत्-स्थितीची इच्छा करून चक्रधारी हरिनेही तप केले॥ १४ ॥

Verse 15

सरः प्रवेशात्संप्राप्तं स्थाणुत्वं शंभुनापि च । पितुर्वधाच्च तप्तेन पशुरामेण भामिनि ॥ १५ ॥

हे भामिनी! त्या सरोवरात प्रवेश केल्याने शंभूंनाही स्थाणुत्व—स्तंभासारखी अचल अवस्था—प्राप्त झाली; आणि पितृवधाने संतप्त परशुरामानेही तेथे तप करून पुण्य-शांती मिळवली॥ १५ ॥

Verse 16

अब्रह्मण्यक्षत्रवधाद्ये च रक्तह्रदाः कृताः । तद्रक्तेन तु संतर्प्य कृतवांस्तत्र वै तपः ॥ १६ ॥

आणि क्षत्रियवधाच्या—अब्रह्मण्य कर्माच्या—कारणाने जे रक्तह्रद निर्माण झाले, त्यांना त्याच रक्ताने तृप्त करून त्याने तेथेच तप केले॥ १६ ॥

Verse 17

रामतीर्थं ततः ख्यातं संजातं पापनाशनम् । मार्कंडेयेन मुनिना संतप्तं परमं तपः ॥ १७ ॥

त्यानंतर ते तीर्थ ‘रामतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि पापनाशक ठरले. तेथे मुनी मार्कंडेयांनी परम, अत्यंत कठोर तप केले॥ १७ ॥

Verse 18

यत्र तत्र समायाता प्लक्षजाता सरस्वती । सा सभाज्य स्तुता तेन मुनिना धार्मिकेण ह ॥ १८ ॥

जिथे तिथे प्लक्षवृक्षजाता सरस्वती येऊन पोहोचली. त्या धर्मात्म्या मुनीने तिचा विधिपूर्वक सत्कार करून स्तुती केली.

Verse 19

सरः संनिहितं प्लाव्यं पश्चिमां प्रस्थितां दिशम् । कुरुणा तु ततः कृष्टं यावत्क्षेत्रं समंततः ॥ १९ ॥

जवळचे सरोवर भरून ती पश्चिम दिशेकडे वाहू लागली. मग कुरूंनी सर्व बाजूंनी जितके क्षेत्र पसरले होते तितकी भूमी नांगरून लागवड केली.

Verse 20

पंचयोजनविस्तारं दयासत्यक्षमोद्गमम् । स्यमंतपंचकं तावत्कुरुक्षेत्रमुदाहृतम् ॥ २० ॥

पाच योजन विस्ताराचे, दया-सत्य-क्षमा यांचा पवित्र उद्गम—‘स्यमंतपंचक’ म्हणून प्रसिद्ध तेच कुरुक्षेत्र म्हणतात.

Verse 21

अत्र स्नाता नरा देवि लभंते पुण्यमक्षयम् । मृता विमानमारुह्य ब्रह्मलोकं व्रजंति च ॥ २१ ॥

हे देवी! येथे स्नान करणारे नर अक्षय पुण्य मिळवतात; आणि मृत्यूनंतर दिव्य विमानावर आरूढ होऊन ब्रह्मलोकासही जातात.

Verse 22

उपवासश्च दानं च होमो जप्यं सुरार्चनम् । अक्षयत्वं प्रयांत्येव नात्र कार्या विचारणा ॥ २२ ॥

उपवास, दान, होम, जप आणि देवपूजन—हे सर्व निश्चयाने अक्षय फल देतात; येथे विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 23

ब्रह्मवेद्यां कुरुक्षेत्रे ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः । ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनाद्भयम् ॥ २३ ॥

ब्रह्मवेद्या म्हणून प्रसिद्ध अशा कुरुक्षेत्रात जे देह ठेवतात ते पुनर्जन्मास येत नाहीत। ग्रह, नक्षत्र व तारेही काळाच्या प्रवाहात पतनाच्या भयाने ग्रस्त होतात।

Verse 24

कुरुक्षेत्रे मृतानां तु न भूयः पतनं भवेत् । देवर्षिसिद्धगंधर्वास्तत्सरः सेवनोत्सुकाः ॥ २४ ॥

कुरुक्षेत्रात जे मृत्युमुखी पडतात त्यांचे पुढे कधीही पतन होत नाही। देवरषी, सिद्ध व गंधर्व त्या सरोवराच्या सेवेसाठी सदैव उत्सुक असतात।

Verse 25

यत्र नित्यं स्थिता देवि रंतुकं नामतस्ततः । तस्य क्षेत्रस्य रक्षार्थं विष्णुना स्थापिताः पुरा ॥ २५ ॥

हे देवी, आपण तेथे नित्य विराजमान असल्यामुळे ते स्थान ‘रंतुक’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्या क्षेत्राच्या रक्षणासाठी भगवान विष्णूंनी पूर्वी रक्षक नेमले होते।

Verse 26

यक्षः सुचंद्रः सूर्यश्च वासुकिः शंबुकर्णकः । विद्याधरः सुकेशी च राक्षसाः स्थापिताः शुभे ॥ २६ ॥

त्या शुभ स्थानी यक्ष सुचंद्र, (एक) सूर्य, वासुकी, शंबुकर्णक, विद्याधर आणि सुकेशी—हे राक्षस स्थापिले गेले।

Verse 27

सभृत्यैस्तेऽष्टसाहस्रैर्द्धनुर्बाणधरैः सदा । रक्षंति च कुरुक्षेत्रं वारयंति च पापिनः ॥ २७ ॥

आपल्या सेवकांसह ते आठ हजार धनुर्धर सदैव धनुष्यबाण धारण करून कुरुक्षेत्राचे रक्षण करतात आणि पापींना दूर ठेवतात।

Verse 28

रंतुकं तु समासाद्य क्षामयित्वा पुनः पुनः । ततः स्नात्वा सरस्वत्यां यक्षं दृष्ट्वा प्रणम्य च ॥ २८ ॥

मग रंतुकाजवळ जाऊन वारंवार क्षमा मागून, त्याने सरस्वतीत स्नान केले; आणि यक्षाला पाहून भक्तिभावाने प्रणाम केला।

Verse 29

पुष्पं धूपं च नैवेद्यं कृत्वैतद्वाक्यमुच्चरेत् । तव प्रसादाद्यक्षेन्द्र वनानि सरितस्तथा ॥ २९ ॥

पुष्प, धूप आणि नैवेद्य अर्पण करून हे वचन म्हणावे: “हे यक्षेंद्र, तुमच्या प्रसादाने वने व नद्या तसेच अनुकूल व समृद्ध होवोत।”

Verse 30

भ्रमतो मम तीर्थानि मा विघ्नं जायतां नमः । इति प्रसाद्ययक्षेशं यात्रां सम्यक् समाचरेत् ॥ ३० ॥

“मी तीर्थांमध्ये भ्रमण करीत असता कोणताही विघ्न होऊ नये—नमस्कार!” असे म्हणून यक्षेशाला प्रसन्न करून, मग विधिपूर्वक यात्रा करावी।

Verse 31

वनानां चापि तीर्थानां सरितामपि मोहिनि । यो नरः कुरुते यात्रां कुरुक्षेत्रस्य पुण्यदाम् ॥ ३१ ॥

हे मोहिनी, जो मनुष्य पुण्यदायिनी कुरुक्षेत्र-यात्रा करतो, त्याला वने, तीर्थे आणि नद्यांचेही पुण्यफळ प्राप्त होते।

Verse 32

न तस्य न्यूनता काचिदिह लोके परत्र च ॥ ३२ ॥

त्याच्यासाठी कोणतीही न्यूनता राहत नाही—ना या लोकी, ना परलोकी।

Verse 33

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे कुरुक्षेत्रमाहात्म्ये क्षेत्रप्रमाणादिनिरूपणं नाम । चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणातील बृहदुपाख्यानाच्या उत्तरभागात वसु–मोहिनी संवादांतर्गत कुरुक्षेत्र-माहात्म्यात “क्षेत्रप्रमाणादि निरूपण” नामक चौसष्टावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ६४ ॥