वसु–मोहिनी संवादात वसू नारायणाची संपूर्ण पूजा-क्रमविधी सांगतो. चार द्वारांच्या चौकोनी आवरणात अष्टदल कमळ-मंडल रेखाटून, आचमन व वाणीसंयमादी शुद्धी करून साधक मंत्र-ध्यानाने अंतःशुद्धी करतो—हृदयात क्ष/र वर्णांचे भाव, मस्तकावरील चंद्रमंडलात एकार-न्यास; पुढे अमृतस्नानासारख्या शोधनाने ‘दिव्य देह’ प्राप्ती सांगितली आहे. नंतर अष्टाक्षरी न्यास, वैष्णव पंचांग सहाय, करशुद्धी आणि चतुर्व्यूह (वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) देहव्यापी चिंतन होते. दिशारक्षणासाठी भोवती विष्णुनामांची स्थापना करून सूर्य–चंद्र–अग्नि मंडलांचे आवाहन केले जाते. कमळकर्णिकेत देवतेची प्रतिष्ठा करून अष्टाक्षरी व द्वादशाक्षरी मंत्रांनी पूजन, तसेच मत्स्य, नरसिंह, वामन अवतारांचे आवाहन होते. पाद्य, अर्घ्य, मधुपर्क, आचमनीय, स्नान, वस्त्र, गंध, उपवीत, दीप, धूप, नैवेद्य इ. उपचार वर्णिले आहेत; दलांवर व्यूह/अवतार, शंख-चक्र-गदा-शार्ङ्ग, खड्ग, तूणीर, गरुडादी तसेच दिक्पाल व लोकाधारांचे विन्यासही आहे. शेवटी जपसंख्या (8/28/108), मुद्रा-प्रयोग आणि फलश्रुती—अशी पूजा पाहिल्यानेही अक्षय विष्णूकडे गती होते; परंतु हरिपूजा-विधीचे अज्ञान परमधामप्राप्तीस अडथळा ठरते।
Verse 1
वसुरुवाच । देवान् ऋषीन्पितॄंश्चान्यान्संतर्प्याचम्य वाग्यतः । हस्तमात्रं चतुष्कोणं चतुर्द्वारं सुशोभनम् ॥ १ ॥
वसू म्हणाला—देव, ऋषी, पितर व इतरांना विधिपूर्वक तृप्त करून, आचमन करून वाणी संयमित ठेवून, हाताएवढे सुंदर चौरस मंडल करावे; त्यास चार सुशोभित द्वारे असावीत।
Verse 2
पुरं विलिख्य विधिजेतीरे तस्य महोदधेः । मध्ये तत्र लिखेत्पद्मष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २ ॥
त्या महोदधीच्या तीरावर विधिपूर्वक ‘पुर’ (पवित्र आवरण) रेखाटून, त्याच्या मध्यभागी कर्णिकेसह अष्टपर्ण कमळ काढावे।
Verse 3
एवं मंडलमालिख्य पूजयेत्तत्र मोहिनि । अष्टाक्षरविधानेन नारायणमजं विभुम् ॥ ३ ॥
हे मोहिनी! असे मंडल रेखाटून, तेथे अष्टाक्षर मंत्रविधानानुसार अज, विभु नारायणाची पूजा करावी।
Verse 4
अथ ते संप्रवक्ष्यामि कायशोधनमुत्तमम् । क्षकारं हृदये चिंत्यं रक्तं रेफसमन्वितम् ॥ ४ ॥
आता मी तुला कायशोधनाची उत्तम पद्धत सांगतो—हृदयात लालवर्ण, रेफ (र) युक्त ‘क्ष’ अक्षराचे ध्यान करावे।
Verse 5
ज्वलंतं त्रिशिखं चैव दहंतं पापसंचयम् । चंद्रमंडलमध्यस्थमेकारं मूर्ध्नि चिंतयेत् ॥ ५ ॥
चंद्रमंडलाच्या मध्यभागी स्थित ‘ए’ (एकार) अक्षराचे मस्तकशिखरावर ध्यान करावे—ते ज्वलंत, त्रिशिखायुक्त असून पापसंचय दहन करणारे आहे।
Verse 6
शुक्लवर्णं प्रवर्षंतममृतं प्लावयन्महीम् । एवं निर्द्धूतपापस्तु दिव्यदेहस्ततो भवेत् ॥ ६ ॥
श्वेतवर्ण अमृताचा वर्षाव होऊन पृथ्वी प्लावित होते। अशा रीतीने पापे पूर्ण धुऊन गेल्यावर साधकास दिव्य देह प्राप्त होतो॥
Verse 7
अष्टाक्षरं ततो मंत्रं न्यसेद्देहात्मनेर्बुधः । वामपादं समारभ्य क्रमशश्चैव विन्यसेत् ॥ ७ ॥
त्यानंतर बुद्धिमान साधकाने आपल्या देहावर अष्टाक्षर मंत्राचा न्यास करावा। वाम पादापासून आरंभ करून क्रमशः विधिपूर्वक विन्यास करावा॥
Verse 8
पंचांगं वैष्णवं चैव चतुर्व्यूहं तथैव च । करशुद्धिं प्रकुर्वीत मूलमंत्रेण साधकः ॥ ८ ॥
साधकाने वैष्णव पंचांग तसेच चतुर्व्यूहाचे ध्यान करावे. तसेच मूलमंत्राने करशुद्धी म्हणजे हातांची शुद्धी करावी॥
Verse 9
एकैकं चैव वर्णं तु अंगुलीषु पृथक् पृथक् । ॐकारं पृथिवी शुक्लं वामपादे तु विन्यसेत् ॥ ९ ॥
प्रत्येक वर्ण वेगवेगळा करून बोटांवर विन्यास करावा. नंतर श्वेतरूपाने ध्येय पृथ्वी-तत्त्वासह ॐकार वाम पादावर न्यास करावा॥
Verse 10
नकारस्तु भावः श्यामो दक्षिणे तु व्यवस्थितः । मोकारं कालमेवाहुर्वामकट्यां निधापयेत् ॥ १० ॥
‘न’कार हा भाव-तत्त्व असून श्यामवर्णाचा आहे; तो दक्षिण भागी विन्यास करावा. ‘म’काराला काल म्हणतात; तो वाम कटिवर न्यास करावा॥
Verse 11
नाकारं पूर्वबीजं तु दक्षिणस्यां व्यवस्थितम् । राकारस्तेज इत्याहुर्नाभिदेशे व्यवस्थितः ॥ ११ ॥
‘न’ हे पूर्वबीजाक्षर उजव्या बाजूस विन्यसे. ‘र’ हे तेजोमय असे सांगितले आहे; ते नाभीप्रदेशी स्थापावे.
Verse 12
वायव्योऽयं यकारस्तु वामस्कंधे समाश्रितः । णाकारः सर्वदा ज्ञेयो दक्षिणांसे व्यवस्थितः ॥ १२ ॥
वायुतत्त्वाशी संबंधित ‘य’ अक्षर डाव्या खांद्यावर आश्रित करावे. ‘ण’ अक्षर नेहमी उजव्या खांद्यावर स्थित आहे असे जाणावे.
Verse 13
यकारोऽयं शिरस्थश्च यत्र लोका व्यवस्थिताः । ॐकारं हृदये न्यस्य विकारं वा शिरस्यथ ॥ १३ ॥
हा ‘य’ अक्षर शिरावर न्यासावा, कारण तेथेच लोकांची व्यवस्था आहे. ‘ॐ’ हृदयात न्यासून मग ‘वि’ अक्षर शिरावर ठेवावे.
Verse 14
ष्णकारं वै शिखायां तु वेकारं कवचे न्यसेत् । नकारं नेत्रयोस्तु स्यान्मकारं चास्त्रमीरितम् ॥ १४ ॥
‘ष्ण’ अक्षर शिखेत न्यासावे आणि ‘वे’ अक्षर कवचात ठेवावे. ‘न’ अक्षर नेत्रांत असो; ‘म’ अक्षर अस्त्रमंत्र म्हणून सांगितले आहे.
Verse 15
ललाटे वासुदेवस्तु शुक्लवर्णः समास्थितः । रक्तः संकर्षणश्चैव मुखे वह्न्यकसन्निभः ॥ १५ ॥
ललाटावर श्वेतवर्ण वासुदेव प्रतिष्ठित आहेत. मुखावर रक्तवर्ण संकर्षणही विराजमान असून ते अग्नी व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहेत.
Verse 16
प्रद्युम्नो हृदये पीतोऽनिरुद्धो मेहने स्थितः । सर्वांगे सर्वशक्तिश्च चतुर्व्यूहार्चितो हरिः ॥ १६ ॥
प्रद्युम्नाला सुवर्णवर्ण मानून हृदयात ध्यान करावे; अनिरुद्ध जननेंद्रियात स्थित आहे. सर्व देहात व्यापलेली सर्वशक्ती धारण करणारा हरि चतुर्व्यूह रूपाने पूज्य आहे.
Verse 17
ममाग्रेऽवस्थितो विष्णुः पृष्ठतश्चापि केशवः । गोविंदो दक्षिणे पार्श्वे वामे तु मधुसूदनः ॥ १७ ॥
माझ्या पुढे विष्णू उभा आहे, मागे केशव. उजव्या बाजूस गोविंद, आणि डाव्या बाजूस मधुसूदन.
Verse 18
उपरिष्टात्तु वैंकुठो वाराहः पृथिवीतले । अवांतरदिशो यास्तु तासु सर्वासु माधवः ॥ १८ ॥
वर वैकुंठ आहे; पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर वराह-रूप प्रभू आहेत. आणि सर्व अवांतर दिशांत, प्रत्येक दिशेत, माधव विराजमान आहे.
Verse 19
गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । नरसिंहकृता गुप्तिर्वासुदेवमयो ह्यहम् ॥ १९ ॥
चालत असो वा उभा असो, जागा असो वा झोपेत असो—नरसिंहकृत रक्षण आहे; कारण मी खरोखर वासुदेवमय आहे.
Verse 20
एवं विष्णुमयो भूत्वा ततः कर्म समारभेत् । यथा देहे तथा देवे सर्वतत्वानि योजयेत् ॥ २० ॥
अशा रीतीने विष्णुमय होऊन मग कर्मास आरंभ करावा. जसे देहात तसेच देवतेतही सर्व तत्त्वांचे यथायोग्य संयोजन करावे.
Verse 21
फकारांतं समुद्दिष्टं सर्वविघ्नहरं शुभम् । तत्रार्कचंद्रवह्नीयनां मंडलानि विचिंतयेत् ॥ २१ ॥
‘फ’कारान्त अक्षर शुभ व सर्व विघ्नांचा नाश करणारे असे सांगितले आहे। त्यावर सूर्य, चंद्र व अग्नी यांच्या मंडलांचे चिंतन करावे।
Verse 22
पद्ममध्ये न्यसेद्विष्णुं भुवनस्यांतरस्य तु । ततो विचिंत्य हृदये प्रणवं ज्योतिरुत्तमम् ॥ २२ ॥
कमळाच्या मध्यभागी, भुवनाच्या अंतराकाशात विष्णूचे न्यास करावा। मग हृदयात प्रणव ‘ॐ’—परम ज्योती—याचे चिंतन करावे।
Verse 23
कर्णिकायां समासीनं ज्योतीरूपं सनातनम् । अष्टाक्षरं ततो मंत्रं न्यसेच्चैव यथाक्रमम् ॥ २३ ॥
कमळाच्या कर्णिकेवर ज्योतीरूप सनातन प्रभू आसनस्थ आहेत। त्यानंतर अष्टाक्षर मंत्राचा यथाक्रम न्यास करावा।
Verse 24
तेन व्यस्तसमस्तेन पूजनं परमं स्मृतम् । द्वादशाक्षरमंत्रेण यजेद्देवं सनातनम् ॥ २४ ॥
त्या पद्धतीने—विस्ताराने किंवा संक्षेपाने—पूजन परम मानले आहे। द्वादशाक्षर मंत्राने सनातन देवाचे यजन करावे।
Verse 25
ततोऽवधार्य हृदये कर्णिकायां बहिर्न्यसेत् । चतुर्भुजं महासत्वं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ २५ ॥
नंतर हृदयात दृढ करून, हृदयकमळाच्या कर्णिकेवर बाहेरच्या बाजूस प्रभूचा न्यास करावा—चतुर्भुज महासत्त्व, ज्यांची प्रभा कोटी सूर्यांसमान आहे।
Verse 26
चिंतयित्वा महायोगं ततश्चावाहयेत्क्रमात् । मीनरूपावहश्चैव नरसिंहश्च वामनः ॥ २६ ॥
परम महायोगाचे ध्यान करून, मग क्रमाने त्यांचे आवाहन करावे—मीनरूपधारी, तसेच नरसिंह आणि वामन।
Verse 27
आयांतु देवा वरदा मम नारायणाग्रतः । सुमेरुः पादपीठं ते पद्मकल्पितमासनम् ॥ २७ ॥
वर देणारे देवगण माझ्या नारायणाच्या समोर येवोत. सुमेरू तुमचा पादपीठ होवो आणि पद्मरचित आसन तुमचे आसन होवो।
Verse 28
सर्वतत्वहितार्थाय तिष्ठ त्वं मधुसूदन । पाद्यं ते पादयोर्देव पद्मनाभ सनातन ॥ २८ ॥
सर्व तत्त्वांच्या हितार्थ, हे मधुसूदन, येथे स्थिर व्हा. हे देव, सनातन पद्मनाभ—हे पाद्य तुमच्या चरणी अर्पण आहे।
Verse 29
विष्णो कमलपत्राक्ष गृहाण मधुसूदन । मधुपर्कं महादेव ब्रह्माद्यैः कल्पितं मया ॥ २९ ॥
हे विष्णो, कमलपत्राक्ष मधुसूदन, हे महादेव—ब्रह्मा आदी देवांनी ठरविलेल्या विधीनुसार मी तयार केलेला मधुपर्क स्वीकारा।
Verse 30
निवेदितं च भक्त्यार्घं गृहाण पुरुषोत्तम । मंदाकिन्यास्ततो वारि सर्वपापहरं शिवम् ॥ ३० ॥
हे पुरुषोत्तम, भक्तीने अर्पिलेला हा अर्घ्य स्वीकारा. त्यानंतर मंदाकिनीचे जल ग्रहण करा—ते शुभ असून सर्व पापांचे हरण करणारे आहे।
Verse 31
गृहाणाचमनीयं त्वं मया भक्त्या निवेदितम् । त्वमापः पृथिवी चैव ज्योतिस्त्वं वायुरेव च ॥ ३१ ॥
माझ्या भक्तीने अर्पिलेले हे आचमनीय जल आपण स्वीकारावे। आपणच आपः व पृथ्वी; आपणच ज्योती (अग्नी) आणि आपणच वायू आहात।
Verse 32
लोकसंधृतिमात्रेण वारिणा स्नापयाम्यहम् । देवतंतुसमायुक्ते यज्ञवर्णसमन्विते ॥ ३२ ॥
लोकधारणेस जितके आवश्यक तितक्याच जलाने मी स्नानविधी करीत आहे। हे देवतांच्या तंतूंनी संयुक्त आणि यज्ञाच्या पवित्र वर्णांनी युक्त आहे।
Verse 33
स्वर्णवर्णप्रभे देव वाससी प्रतिगृह्यताम् । शरीरं च न जानामि चेष्टां च तव केशव ॥ ३३ ॥
हे सुवर्णवर्णप्रभ देव! ही वस्त्रे स्वीकारावीत. हे केशवा, मला तुमचे दिव्य शरीरही कळत नाही, आणि तुमच्या लीलामय चेष्टाही उमगत नाहीत.
Verse 34
मया निवेदितं गंधं प्रतिगृह्य विलिप्यताम् । ऋग्यजुःसाममंत्रेण त्रिवृतं पद्मयोनिना ॥ ३४ ॥
माझ्याकडून अर्पिलेला हा गंध स्वीकारून लेपन करावे. पद्मयोनी (ब्रह्मा) यांनी ऋग्-यजुः-साम मंत्रांनी यास त्रिवार अभिमंत्रित केले आहे.
Verse 35
सावित्रीग्रंथिसंयुक्तमुपवीतं तवार्प्यते । दिव्यरत्नसमायुक्ता वह्निभानुसमप्रभाः ॥ ३५ ॥
सावित्री-ग्रंथीने संयुक्त असे हे उपवीत मी तुम्हांला अर्पण करीत आहे. हे दिव्य रत्नांनी अलंकृत असून अग्नी व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे.
Verse 36
गात्राणि शोभयिष्यंति अलंकारास्तु माधव । सूर्याचंद्रसोमर्ज्योतिर्विद्युदग्न्योस्तथैव च ॥ ३६ ॥
हे माधवा! अलंकार माझ्या अंगांना शोभा देतील; तसेच सूर्य, चंद्र, सोम, वीज आणि अग्नी यांचे तेजही प्रकाशित होईल।
Verse 37
त्वमेव ज्योतिषां देव दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । वनस्पतिरसो दिव्यो गंधाढ्यः सुरभिश्च ते ॥ ३७ ॥
हे देवा! तूच ज्योतींमधील परम ज्योती आहेस; कृपा करून हा दीप स्वीकार. हा वनस्पतींच्या दिव्य रसाने (तेलाने) युक्त, सुगंधसमृद्ध व तुझ्यासाठी सुरभित आहे।
Verse 38
मया निवेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समान्विताम् ॥ ३८ ॥
माझ्याकडून भक्तीने अर्पिलेला हा धूप कृपा करून स्वीकारा. तसेच षड्रसांनी युक्त हे स्वादिष्ट चतुर्विध अन्नही स्वीकारा.
Verse 39
मया निवेदितं भक्त्या नैवेद्यं तव केशव । पूर्वे दले वासुदेवं याम्ये संकीर्षणं न्यसेत् ॥ ३९ ॥
हे केशवा! भक्तीने मी तुझ्यासाठी नैवेद्य अर्पण केला आहे. पूर्व-दलात वासुदेव आणि दक्षिण-दलात संकीर्षण यांची स्थापना करावी.
Verse 40
प्रद्युम्नं पश्चिमे कुर्यादनिरुद्धं तथोत्तरे । वाराहं च तथाग्रेये नरसिंहं च नैर्ऋते ॥ ४० ॥
पश्चिमेस प्रद्युम्न, उत्तरेस अनिरुद्ध यांची स्थापना करावी. तसेच ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशेस वाराह आणि नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस नरसिंह ठेवावा.
Verse 41
वायव्यां माधवं चैव तथैशाने त्रिविक्रमम् । तथाष्टाक्षरदेवस्य गरुडं परितो न्यसेत् ॥ ४१ ॥
वायव्य दिशेस माधवाचा न्यास करावा आणि ईशान दिशेस त्रिविक्रमाचा। तसेच अष्टाक्षरी-मंत्रदेवाच्या सर्व बाजूंनी गरुडाचे विन्यास करावे।
Verse 42
वामपार्श्वे तथा चक्रं शंखं दक्षिणतो न्यसेत् । तथा महागदां चैव न्यसेद्देवस्य दक्षिणे ॥ ४२ ॥
वाम बाजूस चक्राचा न्यास करावा आणि उजव्या बाजूस शंखाचा विन्यास करावा. तसेच देवाच्या उजव्या भागी महागदा स्थापावी.
Verse 43
ततः शार्ङ्गधनुर्विद्वान्न्यसेद्देवस्य वामतः । दक्षिणे चेषुधी दिव्ये खङ्गं वामे च विन्यसत् ॥ ४३ ॥
त्यानंतर विद्वान उपासकाने देवाच्या डाव्या बाजूस शार्ङ्ग धनुष्याचा न्यास करावा. उजव्या बाजूस दिव्य इषुधी आणि डावीकडे खड्गही विन्यसावा.
Verse 44
श्रियं दक्षिणतः स्थाप्य पुष्टिमुत्तरतो न्यसेत् । वनमालां च पुरतस्ततः श्रीवत्सकौस्तुभौ ॥ ४४ ॥
श्री (लक्ष्मी)ला उजव्या बाजूस स्थापून, पुष्टीदेवीला उत्तरेकडे न्यास करावा. समोर वनमाला मांडून, नंतर श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभमणीचा विन्यास करावा.
Verse 45
विन्यसेद्धृदयादीनि पूर्वादिषु चतुर्ष्वपि । ततोऽस्त्रं देवदेवस्य कोणे चैव तु विन्यसेत् ॥ ४५ ॥
हृदयादी अंगन्यास पूर्वादि चारही दिशांत विन्यसावा. त्यानंतर देवाधिदेवाचे अस्त्र-मंत्र कोनांत (मध्य दिशेत)ही स्थापावे.
Verse 46
इंद्रमग्निं यमं चैव निर्ऋतिं वरुणं तथा । वायुं धनदमीशानमनंतं ब्रह्मणा सह ॥ ४६ ॥
इंद्र, अग्नी, यम, निर्ऋती, वरुण, वायू, धनद (कुबेर), ईशान आणि अनंत—ब्रह्म्यासह—(येथे आवाहन/स्मरण केले जातात)।
Verse 47
पूजयेत्तान्स्वकैर्मंत्रैरधश्चोर्ध्वं तथैव च । एवं संपूज्य देवेशं मंडलस्थं जनार्दनम् ॥ ४७ ॥
आपापल्या मंत्रांनी, खाली व वर—दोन्हीकडे—त्यांची पूजा करावी. अशा रीतीने मंडलस्थ देवेश जनार्दनाचे विधिपूर्वक संपूजन केल्याने (कर्म सिद्ध होते)।
Verse 48
लभेदभिमतान्कामान्नरो नास्त्यत्र संशयः । अनेनैव विधानेन मंडलस्थं जनार्दनम् ॥ ४८ ॥
या विधीने मनुष्य अभिष्ट कामना प्राप्त करतो—यात संशय नाही. याच विधानाने मंडलस्थ जनार्दन (विष्णू) याची पूजा करावी.
Verse 49
पूजितं यस्तु पश्येत्स प्रविशेद्विष्णुमव्ययम् । सकृदप्यर्चितो येन विधिनानेन केशवः ॥ ४९ ॥
जो (भगवंताला) पूजिले जाताना पाहतो, तो अव्यय विष्णूमध्ये प्रवेश करतो. कारण या विधीने केशवाचे एकदाही अर्चन झाले तरी (ते महाफलदायी ठरते)।
Verse 50
जन्ममृत्युजरास्तीर्त्वा विष्णोः पदमवाप्नुयात् । यः स्मरेत्सततं भक्त्या नारायणमतंद्रितः ॥ ५० ॥
जो भक्तीने, निष्काळजीपणा न करता, सतत नारायणाचे स्मरण करतो—तो जन्म, मृत्यू व जरा ओलांडून विष्णुपद प्राप्त करतो.
Verse 51
अन्वहं तस्य वासाय श्वेतद्वीपः प्रकीर्तितः । ॐकारादिसमायुक्तं नमस्कारं तदीयकम् ॥ ५१ ॥
त्यांच्या नित्य वासासाठी श्वेतद्वीप प्रसिद्ध आहे. आणि त्यांचा नमस्कार हा ॐकारादि पवित्र उच्चारांसह भक्तिभावाने केलेला प्रणाम होय.
Verse 52
सनाम सर्वतत्त्वानां मंत्र इत्यभिधीयते । अनेनैव विधानेन गंधपुष्पं निवेदयेत् ॥ ५२ ॥
ज्या उच्चारात सर्व तत्त्वांची नावे समाविष्ट असतात, त्याला ‘मंत्र’ असे म्हणतात. याच विधीने गंध व पुष्प अर्पण करावे.
Verse 53
एकैकस्य प्रकुर्वीत यथोद्दिष्टं क्रमेण तु । मुद्रास्ततो निबध्नीयाद्यथोक्तिक्रमवेदितम् ॥ ५३ ॥
प्रत्येक क्रिया यथोक्त क्रमाने स्वतंत्रपणे करावी. त्यानंतर सांगितलेल्या क्रमाची जाण ठेवून मुद्रा बांधाव्यात.
Verse 54
जपं चैव प्रकुवर्ति मूलमंत्रेण तत्ववित् । अष्टाविंशतिमष्टौ वा शतमष्टोत्तरं तथा ॥ ५४ ॥
तत्त्व जाणणारा साधक मूलमंत्राने जप नक्की करावा—अठ्ठावीस वेळा, किंवा आठ वेळा, अथवा एकशे आठ वेळा.
Verse 55
काम्येषु च यथोक्तं स्याद्यथाशक्ति समाहितः । पद्मं शंखं च श्रीवत्सं गदां गरुडमेव च ॥ ५५ ॥
काम्य कर्मांतही यथोक्त विधीप्रमाणे, यथाशक्ती मन एकाग्र करून करावे—पद्म, शंख, श्रीवत्स, गदा आणि गरुड यांचेही (चिंतन/चिन्हन) करावे.
Verse 56
चक्रं खङ्गं च शार्ङ्गं च अष्टौ मुद्राः प्रकीर्तिताः । गच्छ गच्छ परं स्थानं पुराणपुरुषोत्तम ॥ ५६ ॥
चक्र, खड्ग आणि शार्ङ्ग धनुष्य—या अष्ट पवित्र मुद्रांमध्ये कीर्तिल्या आहेत। हे आद्य पुरुषोत्तमा, जा, जा परम धामास।
Verse 57
यन्न ब्रह्मादयो देवा विंदंति परमं पदम् । अर्चनं ये न जानंति हरेर्मंत्रैर्यथोदितम् ॥ ५७ ॥
जे हरेच्या मंत्रांसह शास्त्रोक्त रीतीने अर्चन जाणत नाहीत, ते ब्रह्मा आदि देवही परम पद प्राप्त करत नाहीत।
Verse 58
ते त्वत्र मूलमंत्रेण पूजयंत्यच्युतं शुभे ॥ ५८ ॥
परंतु येथे, हे शुभे, ते मूल मंत्राने अच्युत (विष्णु) याची पूजा करतात।
Verse 59
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीय पुराणाच्या उत्तरभागात वसु–मोहिनी संवादातील ‘पुरुषोत्तम माहात्म्य’ हा सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।
It functions as the cosmological and liturgical ‘body’ of the rite: Viṣṇu is installed in the pericarp (core), while petals and directions receive vyūhas/avatāras and protective placements, integrating inner meditation with outer sacred space.
Nyāsa sacralizes the practitioner’s body by mapping mantra-syllables onto bodily loci and tattva/element associations, enabling identification with Viṣṇu (viṣṇu-mayatā) before commencing external worship.
It asserts that proper worship and constant remembrance of Nārāyaṇa carry one beyond birth, death, and old age to Viṣṇu’s abode; remarkably, even seeing the worship performed is said to lead toward imperishable Viṣṇu.