Samayakaraṇa (Determination of Proper Times / Formalizing the Condition)

Verse 1

वसिष्ट उवाच । व्याहृते शोभने वाक्ये मोहिन्या नृपतिस्तदा । उन्मील्य नेत्रे राजेंद्र शतपत्रनिभे तथा ॥ १ ॥

वसिष्ठ म्हणाले—मोहिनीने ते शोभन वचन उच्चारताच, हे राजेंद्र, नृपाने शतपत्र-कमलासारखे नेत्र उघडले ॥ १ ॥

Verse 2

सगद्गदमुवाचेदं मुग्धो मोहिनिदर्शनात् । मया बाले सुबहुशः पूर्णचंद्रनिभाननाः ॥ २ ॥

मोहिनीचे दर्शन होताच तो मुग्ध होऊन गद्गद स्वरात म्हणाला—“हे बाले, पूर्णचंद्रासारख्या मुखवाली! मी अनेकदा फसविला गेलो आहे.” ॥ २ ॥

Verse 3

दृष्टास्तथानुभूताश्च नेदृग्दृष्टं वपुः क्वचित् । यादृशं त्वं धारयसे रूपं लोकविमोहनम् ॥ ३ ॥

मी अनेक रूपे पाहिली व अनुभवलीही; पण असे देहस्वरूप कधीच पाहिले नाही. तू धारण केलेले रूप सर्व लोकांना मोहित करणारे आहे ॥ ३ ॥

Verse 4

सोऽहं दर्शनमात्रेण त्वदीयेन वरानने । मनोभवशरैर्विद्धः पतितः सहसा क्षितौ । अजल्पितवचो देवि मोहितस्तव तेजसा ॥ ४ ॥

हे वरानने! केवळ तुझे दर्शन होताच मी मनोभव (कामदेव) यांच्या बाणांनी विद्ध होऊन सहसा भूमीवर पडलो. हे देवी, वाणी थांबली; तुझ्या तेजाने मी मोहित झालो ॥ ४ ॥

Verse 5

कुरु प्रसादं करभोरु मह्यं दास्यामि सर्वं तव चित्तसंस्थम् । नादेयमस्तीह जगत्त्रयेऽपि तवानुरागेण निबद्धचेतसः ॥ ५ ॥

हे करभोरु! माझ्यावर प्रसन्न हो. तुझ्या चित्तात जे जे अभिलाषित आहे ते सर्व मी तुला देईन. तुझ्या अनुरागाने बांधलेल्या मनासाठी त्रैलोक्यात काहीही अदेय नाही.

Verse 6

इमां धरां भूधरभूषितांगीं समुद्रवस्त्रां शशिसूर्यनेत्राम् । घनस्तनीं व्योमसुबद्धदेहां निष्काननां सुंदरि वामशीलाम् ॥ ६ ॥

हे सुंदरी! ही धरा पाहा—पर्वतांनी भूषित अवयवांची, समुद्र वस्त्रधारी, चंद्र-सूर्य नेत्र असलेली; घनमेघांसारखी स्तनवती, आकाशाने सुबद्ध देह असलेली, वनांनी समृद्ध, रम्य व सौम्य स्वभावाची।

Verse 7

पातालगुह्यां बहुवृक्षरोम्णीं सप्ताधरां सुभ्रु तवास्मि दाता । सकोशबद्धां गजवाजिपूर्णां समन्त्रिहृद्यां नगरैः समेताम् ॥ ७ ॥

हे सुभ्रु! मी तुला एक नगरी देईन—पाताळातील गुहेसारखी गुप्त, अनेक वृक्षरूपी रोमांनी युक्त, सात आधारांवर उभी; कोशांनी सुरक्षित, हत्ती-घोड्यांनी परिपूर्ण, मंत्र्यांनी रम्य, आणि उपनगरांसह पूर्ण।

Verse 8

आत्मानमपि दास्यामि तवा चार्वंगि संगमे । किं पुनर्द्धनरत्नादि प्रसीद मम मोहिनि ॥ ८ ॥

हे चार्वंगी! तुझ्या संगमात मी माझे आत्मस्वरूपही अर्पण करीन; मग धन-रत्ने इत्यादींची काय कथा? हे मोहिनी, माझ्यावर प्रसन्न हो।

Verse 9

नृपस्य वचनं श्रुत्वा मोहिनी मधुराक्षरम् । समुवाच स्मितं कृत्वा तमुत्थाप्य नृपं तदा ॥ ९ ॥

राजाचे वचन ऐकून मोहिनीने मधुर शब्दांनी उत्तर दिले; स्मित करून त्या क्षणी तिने राजाला उठवून त्याच्याशी बोलली।

Verse 10

न धरां भूधरोपेतां वरये वसुधाधिप । यद्विदिष्याम्यहं काले तत्कार्यमविशंकया ॥ १० ॥

हे वसुधाधिपा! पर्वतांनी शोभलेली भूमी मी वरण करीत नाही. योग्य काळी जे मला कळेल, ते कार्य तू निःशंकपणे कर.

Verse 11

भजिष्यामि न संदेहः कुरुष्व समयं मम । राजोवाच । येन संतुष्यसे देवि समयं तं करोम्यहम् ॥ ११ ॥

मी तुझी भक्ति-सेवा करीन—यात संशय नाही; माझ्यासाठी अट ठरव. राजा म्हणाला—हे देवी, ज्याने तू संतुष्ट होशील तीच अट मी मान्य करतो.

Verse 12

दशावस्थां गतो देहो मम त्वत्संगमं विना ॥ १२ ॥

तुझ्या संगाविना माझे शरीर दीन अवस्थेला गेले आहे; दुःखमय क्षयाच्या अनेक दशांतून ते जात आहे.

Verse 13

मोहिन्युवाच । दीयतां दक्षिणो हस्तो बहुधर्मकरस्तव । येन मे प्रत्ययो राजन् वचने तावके भवेत् ॥ १३ ॥

मोहिनी म्हणाली—तुझा उजवा हात दे; तो अनेक धर्मकर्म करणारा आहे. हे राजन्, ज्यामुळे तुझ्या वचनावर माझा पूर्ण विश्वास बसेल.

Verse 14

राजा त्वं धर्मशीलोऽसि सत्यकीर्तिर्जगत्त्रये । न वक्तास्यनृतं काले मार्गाऽयं लौकिकः कृतः ॥ १४ ॥

हे राजन्, तू धर्मशील आहेस आणि सत्यकीर्ती तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे. योग्य वेळी तू असत्य बोलणार नाहीस; म्हणून हा लौकिक आचारमार्ग ठरविला आहे.

Verse 15

एवं ब्रवाणां राजेंद्रो मोहिनीं हृच्छयातुरः । अब्रवीन्नृपतिस्तां तु सुप्रसन्नमना नृप ॥ १५ ॥

ती मोहिनी असे बोलताच, कामाने व्याकुळ झालेल्या हृदयाचा राजेंद्र अत्यंत प्रसन्न मनाने तिला म्हणाला, हे नृपा।

Verse 16

जन्मप्रभृति वामोरु नानृतं भाषितं मया । स्वैरेष्वपि विहारेषु कदापि वरवाणिंनि ॥ १६ ॥

हे सुंदर जांघेच्या! जन्मापासून आजवर मी कधीही असत्य बोललो नाही. स्वैर क्रीडांमध्येही, हे मधुरवाणी, मी कधी खोटे उच्चारले नाही।

Verse 17

अथवा व्याहृतैर्वाक्यैः किमेभिः प्रत्ययाक्षरैः । दतो ह्येष मया हस्तो दक्षिणः पुण्यलांछनः ॥ १७ ॥

किंवा या विस्तृत वचनांची व खात्री देणाऱ्या शब्दांची काय गरज? मी तर शुभचिन्हांनी युक्त माझा उजवा हात प्रतिज्ञारूपाने दिला आहे।

Verse 18

यन्मया सुकृतं किंचित्कृतमाजन्म सुन्दरि । तत्सर्वं तव वामोरु यदि कुर्यान्न ते वचः ॥ १८ ॥

हे सुंदरी, हे सुंदर जांघेच्या! जन्मापासून मी जे काही थोडेफार पुण्य केले आहे, जर मी तुझ्या वचनाप्रमाणे वागलो नाही तर ते सर्व तुझे होवो।

Verse 19

अन्तरे ह्येष दत्तो मे धर्मो भार्या भवांगने । तव रूपेण मे क्षोभः सहसा प्रत्युपस्थितः ॥ १९ ॥

‘दरम्यान, हे सुसडोल अंगांच्या! धर्माने मला पत्नी म्हणून प्राप्त झाली आहे; पण तुझे रूप पाहताच माझ्यात सहसा क्षोभ उत्पन्न झाला आहे।’

Verse 20

ऋतध्वजसुतश्चाहं नाम्ना रुक्मां गदो नृपः । इक्ष्वाकुवशसंभूतः सुतो धर्मांगदो मम ॥ २० ॥

मी ऋतध्वजाचा पुत्र—रुक्माङ्गद नावाचा राजा आहे. इक्ष्वाकु वंशात जन्मलेला; माझा पुत्र धर्माङ्गद आहे.

Verse 21

मृगव्याजेन गहनं प्रविष्टश्चारुलोचने । ततो दृष्टो वने हृद्यो वामदेवाश्रमो मया ॥ २१ ॥

हे चारुलोचने! मृगाच्या निमित्ताने मी घनदाट वनात शिरलो; तेथे त्या वनात मला वामदेवांचा रम्य आश्रम दिसला.

Verse 22

मुनिना जल्पितं तत्र किंचित्तेन विसर्जितः । आरुह्य वाहनश्रेष्ठंमन्दरं द्रष्टुमागतः ॥ २२ ॥

तेथे मुनींनी थोडेसे बोलले; मग त्यांनी मला निरोप दिला. त्यानंतर श्रेष्ठ वाहनावर आरूढ होऊन मंदर पर्वत पाहायला निघालो.

Verse 23

भ्रममाणो गिरिवरं कुतूहलमनास्तदा । प्राप्तं मच्छ्रवणे गीतं तव वक्त्रविनिर्गतम् ॥ २३ ॥

त्या श्रेष्ठ पर्वतावर फिरताना माझे मन कुतूहलाने भरले होते; तेव्हा तुझ्या मुखातून निघालेले गीत माझ्या कानांपर्यंत आले.

Verse 24

तेन गीतेन चाकृष्टस्त्वत्समीपमुपागतः । दृष्टेः पथमनुप्राप्ता मम त्वं चारुलोचने ॥ २४ ॥

त्या गीताने आकृष्ट होऊन मी तुझ्या समीप आलो; हे चारुलोचने, तू माझ्या दृष्टिपथात आलीस.

Verse 25

ततोऽहं मूर्च्छितो देवि विसंज्ञः पतितः क्षितौ । सांप्रतं चेतनायुक्तस्तव वाक्यामृतेन हि ॥ २५ ॥

तेव्हा, हे देवी, मी मूर्च्छित होऊन, शुद्ध हरपून, भूमीवर पडलो। पण आता तुझ्या वचनामृताने मी पुन्हा चेतन व प्राणयुक्त झालो आहे।

Verse 26

पुनर्जातमिवात्मानं मन्येऽहं लोकमोहिनि । प्रत्युत्तरप्रदानेन प्रसादं कर्त्तुमर्हसि ॥ २६ ॥

हे लोकमोहिनी, मी स्वतःला जणू पुनर्जन्म झाल्यासारखे मानतो। योग्य प्रत्युत्तर देऊन तू माझ्यावर प्रसाद करावा।

Verse 27

नृपेणैव समुद्दिष्टा मोहिन्याहोत्तरं वचः । अहं ब्रह्मभवा राजंस्त्वदर्थं समुपागता ॥ २७ ॥

राजाने संबोधिल्यावर मोहिनीने उत्तर दिले—“हे राजन्, मी ब्रह्मापासून उत्पन्न; तुझ्याच हेतुने येथे आले आहे।”

Verse 28

श्रुत्वा कीर्ति स्मरोपेता मंदरं कनकाचलम् । परित्यज्य सुरान्सर्वान्विश्वंभरपुरोगमान् ॥ २८ ॥

त्या पवित्र कीर्तीचे श्रवण करून, स्मरणाने भरून, ती कनकाचल मंदर पर्वताकडे गेली—विश्वंभराच्या अग्रभागी असलेल्या सर्व देवांनाही मागे टाकून।

Verse 29

समाहितमनास्त्वत्र तपस्यानिरता स्थिता । संपूजयंती देवेशं गीतदानेन शंकरम् ॥ २९ ॥

तेथे ती एकाग्र मनाने तपस्येत निरत राहिली, आणि देवेश शंकराची पवित्र गीतांसह दान अर्पून पूजा करीत राहिली।

Verse 30

गीतदानमहं मन्ये सुराणामतिवल्लभम् । सर्वदानाधिकं भूप ह्यनंतगतिदायकम् ॥ ३० ॥

मला वाटते की पवित्र गीताचे दान देवांना अत्यंत प्रिय आहे. हे भूपा, ते सर्व दानांहून श्रेष्ठ आहे, कारण ते अनंत परम गती प्रदान करते.

Verse 31

येन तुष्टः पशुपतिः सद्यः प्रत्युपकारकः । ईप्सितोऽयं मया प्राप्तो भवानवनिपालकः ॥ ३१ ॥

ज्याच्यामुळे पशुपती (शिव) प्रसन्न झाले—जे तत्क्षणी प्रत्युपकार करतात—त्याच्यामुळे मी तुम्हाला, इच्छित भूमिपालकाला, प्राप्त केले आहे.

Verse 32

अभिप्रीतोऽसि मे राजन्नभिप्रीता ह्यहं तव ॥ ३२ ॥

हे राजन्, तुम्ही मला प्रिय आहात; आणि खरेच मीही तुम्हाला प्रिय आहे.

Verse 33

तमेवं मुक्त्वा द्विजराजवक्त्रा करं गृहीत्वा नृपतेस्तु वेगात् । उत्थापयामास धराशयानमिंद्रस्य यष्टीमिव मोहिनी सा ॥ ३३ ॥

असे बोलून, कमळासारख्या द्विजराज-मुखी त्या मोहिनीने वेगाने नृपतीचा हात धरला आणि जो भूमीवर पडला होता त्याला उचलून उभे केले—जणू इंद्र आपली यष्टी उचलतो तसे।

Verse 34

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे समयकरणं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या उत्तरभागातील ‘समयकरण’ नावाचा बारावा अध्याय समाप्त झाला.