वसिष्ठ सांगतात—रुक्मांगद विषयसुखात गुंतून आठ वर्षे घालवतो. नवव्या वर्षी त्याचा पुत्र धर्मांगद मलय पर्वतावरून परत येतो; वैष्णव अस्त्राने पाच विद्याधरांना जिंकून पाच कामद रत्ने आणतो—धन देणारे, वस्त्र-आभूषण देणारे, यौवन/अमृत देणारे, सभा व भोजन देणारे आणि त्रिलोकी आकाशगमन देणारे। तो ती रत्ने माता-पित्याच्या चरणी अर्पण करून मोहिनीला आभूषणार्थ द्यावीत असे विनवतो. पुढे तो सप्तद्वीप-विजय, समुद्रप्रवेश, नागांची भोगवती जिंकणे, मणी व मुक्ताहार मिळवणे, दानवांचा पराभव आणि रसातळात वरुणाशी वर्षभर युद्ध यांचे वर्णन करतो; नारायणास्त्राने वरुणाला जिंकूनही त्याचा जीव वाचवतो आणि अश्व व कन्या-पत्नी प्राप्त करतो. शेवटी नीति—समृद्धी पित्यावर अवलंबून, पुत्राने गर्व करू नये, ब्राह्मणांचे देय रोखू नये, आणि पुत्र पितृबीजबलानेच कार्य करतो। धर्मांगद नववधूला मातृसभेत आशीर्वाद व संरक्षणासाठी सादर करतो।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एवं सुरतमूढस्य राज्ञो रुक्मांगदस्य च । त्रीणि पंच च वर्षाणि व्यतीतानि सुखेन वै ॥ १ ॥
वसिष्ठ म्हणाले—अशा रीतीने विषयसुखाने मोहित झालेल्या राजा रुक्मांगदाचे तीन आणि पाच वर्षे, म्हणजे आठ वर्षे, खरोखरच सुखाने निघून गेली।
Verse 2
संप्राप्ते नवमे वर्षे पुत्रो धर्मांगदो बली । जित्वा विद्याधरान्पंच मलये पर्वतोत्तमे ॥ २ ॥
नववे वर्ष येताच बलवान पुत्र धर्मांगदाने पाच विद्याधरांना जिंकून पर्वतश्रेष्ठ मलय पर्वतावर गाठले।
Verse 3
आजहार मणीन्पंच सर्वकामप्रदान् शुभान् । एकं कांचनदातारं कोटिकोटिगुणं शुभम् ॥ ३ ॥
तो सर्व कामना पूर्ण करणारे पाच शुभ मणी घेऊन आला; तसेच सुवर्ण देणारा एक शुभ दाता आणला, जो कोटी-कोटी गुणांनी मूल्यवान होता।
Verse 4
द्वितीयं वस्त्रभूषादिलक्षकोटिप्रदं तथा । तृतीयममृतस्रावि पुनर्यौवनकारकम् ॥ ४ ॥
दुसरे (रत्न) वस्त्रे, भूषणे इत्यादी लक्ष-कोटी प्रमाणात देणारे आहे; तिसरे अमृतस्रावी असून पुन्हा यौवन देणारे आहे।
Verse 5
सभागृहप्रकर्तारं चतुर्थं चान्नसाधकम् । पंचमं व्योभगतिदं त्रैलोक्यपरिसर्पणम् ॥ ५ ॥
चौथे (रत्न) सभागृह निर्माण करणारे व अन्नसाधन सिद्ध करणारे आहे; पाचवे आकाशगती देणारे असून त्रैलोक्यात संचार घडवते।
Verse 6
तान्मणीन्गृह्य मनसा विद्याधरसमन्वितः । स्त्रीभिर्विद्याधराणां च साश्रुनेत्राभिरावृतः ॥ ६ ॥
त्या मण्यांना मनोमन स्वीकारून तो विद्याधरांसह निघाला; आणि अश्रुपूर्ण नेत्रांच्या विद्याधरी स्त्रियांनी त्याला वेढले.
Verse 7
ववंदे चरणौ मातुः पितू रुक्मांगदस्य च । मणीन्पंच समर्प्याथ पादयोः प्राह संनतः ॥ ७ ॥
त्याने आई-वडील आणि रुक्मांगद यांच्या चरणांना वंदन केले. मग पाच मणी त्यांच्या चरणी अर्पून नम्रतेने बोलला.
Verse 8
इमे जिता मया तात पञ्च विद्याधरा रणे । मलये भूधरश्रेष्ठे वैष्णवास्त्रेण भूपते ॥ ८ ॥
हे तात, पर्वतश्रेष्ठ मलयावर युद्धात वैष्णवास्त्राने मी हे पाच विद्याधर जिंकले आहेत, हे भूपते.
Verse 9
इमे ते भृत्यतां प्राप्ताः सस्त्रीका नृपसत्तम । मणीन्प्रयच्छ मोहिन्यै भुजभूषणहेतवे ॥ ९ ॥
हे नृपश्रेष्ठ, हे आपल्या स्त्रियांसह तुमच्या सेवेत आले आहेत. भुजाभूषण करण्यासाठी हे मणी मोहिनीला द्या.
Verse 10
सर्वकामप्रदा ह्येते पुनर्यौवनकारिणः । जीर्णदंताः पुनर्बाला भवंति मणिधारणात् ॥ १० ॥
हे मणी सर्व इच्छा पूर्ण करणारे व पुन्हा यौवन देणारे आहेत. मणी धारण केल्याने जीर्ण दातांचेही पुन्हा बाल्यासारखे तेज येते.
Verse 11
वस्त्रहर्म्यसुवर्णानां स्वर्गतेरमृतस्य च । दातारो मासयुद्धेन साधितास्तव तेजसा ॥ ११ ॥
हे प्रभो, तुमच्या तेजामुळे मासभर चाललेल्या तपोयुद्धाने वस्त्र, प्रासाद व सुवर्ण देणारे—तसेच स्वर्गगती व अमृतत्वाचे साधन देणारे—सिद्धीला पोहोचले।
Verse 12
साधितानि मया कृच्छ्रात्सप्तद्वीपानि भूपते । करदानिसमस्तानि कृतानि तव तेजसा ॥ १२ ॥
हे भूपते, मी मोठ्या कष्टाने सप्तद्वीप जिंकून वश केले; तुमच्या तेजाच्या प्रभावाने त्यांना सर्वांना कर-दान देणारे, म्हणजेच करप्रद, केले।
Verse 13
समुद्रे च प्रविष्टस्य गतः संवत्सरो मम । जिता भोगवती तात मया नागसमावृता ॥ १३ ॥
मी समुद्रात प्रवेश केला तेव्हा माझा पूर्ण एक वर्ष काळ गेला. हे तात, नागांनी वेढलेल्या भोगवतीला मी जिंकले।
Verse 14
आहृता नागकन्याश्च मया चायुतसंख्यकाः । तत्रापि हाररत्नानि सुबहून्याहृतानि च ॥ १४ ॥
माझ्याद्वारे अयुतसंख्य नागकन्या तेथे आणल्या गेल्या; आणि त्याच ठिकाणाहून असंख्य हार व रत्नेही आणली गेली।
Verse 15
पुनश्चाहं गतस्तात दानवानां पुरं महत् । तान्निर्जित्यं च कन्यानां सुरूपाणां सुवर्चसाम् ॥ १५ ॥
पुन्हा, हे तात, मी दानवांच्या महान नगरात गेलो; त्यांना जिंकून मी सुरूप व तेजस्वी कन्यांना प्राप्त केले।
Verse 16
आहृतानि मया त्रीणि सहस्राणि च पंच च । दशकोट्यस्तु रत्नानां दीपकर्म निशागमे ॥ १६ ॥
मी तीन हजार आणि आणखी पाच (अधिक) आणली आहेत। रात्रि पडताच दीपदानाच्या कर्मात रत्नांचे दहा कोटी उपयोगात आणावेत॥१६॥
Verse 17
कुर्वतां ते महीपाल आनीतास्तव मंदिरे । ततोऽहं वारुणं लोकं रसातलतलस्थितम् ॥ १७ ॥
हे महीपाल! तुझे लोक ते कार्य करीत असता मला तुझ्या राजमंदिरात आणले. नंतर मी रसातलतलावर स्थित वरुणलोकास गेलो॥१७॥
Verse 18
गतो वीर्यबलोत्सिक्तस्त्वदंघ्रियुगसेवकः । तत्रोक्तो वरुणो देवः स्थीयतां मत्पिंतुर्वशे ॥ १८ ॥
तो पराक्रम व बळाने उन्मत्त होऊन निघून गेला—जरी तो तुझ्या चरणयुगलाचा सेवक होता. तेथे वरुणदेवास सांगितले: ‘तो माझ्या पित्याच्या अधीनच राहो’॥१८॥
Verse 19
रुक्मांगदस्य नृपतेर्यदि जीवितुमिच्छसि । कुपितो मम वाक्येन वरुणो योद्धुमागतः ॥ १९ ॥
जर तुला राजा रुक्मांगद जिवंत राहावा असे वाटत असेल, तर जाण—माझ्या वचनाने क्रुद्ध झालेला वरुण येथे युद्धास आला आहे॥१९॥
Verse 20
तेन संवत्सरं युद्धं घोरं जातं रसातले । जितो नारायणास्त्रेण मया स जलनायकः ॥ २० ॥
त्याच्याशी रसातलात एक वर्ष घोर युद्ध झाले. नारायणास्त्राने मी त्या जलनायकास जिंकले॥२०॥
Verse 21
न हतः प्रमदावाक्यैस्तस्य जीवितरक्षणे । निर्जितेनायुतं दत्तं वाजिनां वातरंहसाम् ॥ २१ ॥
स्त्रीच्या वचनांमुळे त्याचे प्राणरक्षण झाले, म्हणून तो मारला गेला नाही; आणि पराभूत होऊन शत्रूने वाऱ्यासारख्या वेगाने धावणारे दहा हजार घोडे दिले।
Verse 22
एकतः श्यामकर्णानां शुभ्राणां चंद्रवर्चसाम् । तृणतोयविहीना ये जीवंति बहुशः समाः ॥ २२ ॥
एका बाजूला काळे कान असलेले, तर दुसऱ्या बाजूला चंद्रासारखे शुभ्र व तेजस्वी; जे गवत व पाण्याविना असूनही अनेक वर्षे जगतात।
Verse 23
एकां कन्यां सुरूपां मे पुरस्कृत्य स्वलंकृताम् । भार्यार्थे वरुणः प्रादात्साप्यानीता मया शुभा ॥ २३ ॥
एक सुंदर, स्वतःच्या अलंकारांनी सजलेली कन्या माझ्यासमोर आणून वरुणाने तिला पत्नी म्हणून मला दिली; आणि ती शुभा मी घरी आणली।
Verse 24
कुमारी तु समानीताः बहुवित्तसमन्विता । तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु स्थानं तात सुदुर्गमम् ॥ २४ ॥
कन्या आणल्या गेल्या आणि त्या विपुल धनाने युक्त होत्या. हे तात, त्रिलोकीत खरोखर दुर्गम असे कोणतेही स्थान नाही।
Verse 25
यन्मया न जितं ह्यस्ति तवांघ्रिपरिसेवनात् । तदुत्तिष्ठ परीक्षस्व त्वत्प्रसादार्जितां श्रियम् ॥ २५ ॥
तुमच्या चरणसेवेने मी न जिंकलेले असे काहीच नाही. म्हणून उठा आणि तुमच्या कृपेने मिळालेली माझी समृद्धी स्वतः पाहा।
Verse 26
अहं च संपदः सर्वास्त्वदधीना विशांपते । यः पुत्रस्तात वदति मया लक्ष्मीः समर्जिता ॥ २६ ॥
हे विशांपते! मी आणि सर्व संपत्ती तुझ्याच अधीन आहेत. जो पुत्र, हे तात, म्हणतो—‘मीच लक्ष्मी मिळविली’—तो अज्ञानाने बोलतो.
Verse 27
न देया भूमिदेवेभ्यः सोऽपि वै नरकं व्रजेत् । आत्मसंभावनं तात न कर्तव्यं सुतेन हि ॥ २७ ॥
भूमिदेवांना (ब्राह्मणांना) देय असलेले दान रोखू नये; रोखणारा देखील नरकास जातो. आणि हे तात, पुत्राने आत्मगौरव/अहंकार कधीही करू नये.
Verse 28
कुठारदात्रसदृशः पुत्रः संपत्समुच्चये । पितुः शौर्येण पुत्रस्य वर्द्धते धनसंचयः ॥ २८ ॥
संपत्तीच्या संचयात पुत्र कुऱ्हाड वा दात्र (हसिया) यासारखा असतो. पित्याच्या शौर्य व उद्योगामुळे पुत्राचा धनसंचय वाढतो.
Verse 29
तैजसं दात्रमादाय लुनाति तृणसंचयान् । वायुना पूरितं वस्त्रं तारयेन्नौगतं जले ॥ २९ ॥
तेजस्वी दात्र (हसिया) घेऊन मनुष्य गवताचे ढीग कापतो. आणि वाऱ्याने भरलेले वस्त्र पाण्यात नौकेप्रमाणे माणसाला तरून नेते.
Verse 30
यथा दारुमयी योषा चेष्टते कुहकेच्छया । तथाहि पितृवीर्येण पुत्रास्तेजोबलान्विताः ॥ ३० ॥
जशी जादूगाराच्या इच्छेने लाकडी स्त्री-प्रतिमा हालचाल करते, तशीच पितृवीर्याच्या प्रभावाने तेज व बलयुक्त पुत्र प्रवृत्त होतात.
Verse 31
तस्मादियं माधवदेववल्लभा विलोकयस्वाद्य मयोपनीता । आत्मेच्छया यच्छतु रक्षताद्वा स्वसंपदो मातृसमूहवर्याः ॥ ३१ ॥
म्हणून आज माझ्याकडून समोर आणलेली ही माधवदेवाची प्रियसी पाहावी. मातृसमूहांची श्रेष्ठ सभा आपल्या इच्छेप्रमाणे तिला आशीर्वाद व समृद्धी देवो, किंवा तिचे रक्षण करो।
Verse 32
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे धर्मांगददिग्विजयो नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या उत्तरभागातील ‘धर्मांगदाचा दिग्विजय’ नावाचा विसावा अध्याय समाप्त झाला।
They function as a prosperity-catalog (granting wealth, garments/ornaments, rejuvenation, infrastructure/food, and sky-travel) that showcases worldly power while setting up the chapter’s dharmic pivot: such boons must be offered with humility and directed toward righteous stewardship (e.g., gifting and honoring elders/brāhmaṇas).
It reinforces dharmic restraint: divine weapons establish victory, but the opponent’s life is preserved due to a woman’s intercession, aligning conquest with compassion and social order rather than mere domination.
The son is portrayed as an instrument through which the father’s valor and ‘seed’ manifest; therefore, claiming independent credit is condemned, and prosperity is framed as derivative and to be used in accordance with dharma, especially honoring brāhmaṇas and elders.