धावत्या राक्षसामुळे भयभीत झालेली राक्षसी आपल्या ब्राह्मण-पतीला ज्वलंत शक्ति-भाला फेकण्यास सांगते; त्या शस्त्राने राक्षसाचा संहार होतो. नंतर ती आपल्या राक्षस-पतीचा पतन घडवून ब्राह्मणाला गुहेत फसवण्याचा प्रयत्न करते. स्त्रीवर विश्वास ठेवण्याविषयी नीतिशास्त्रातील सावधानतेच्या पार्श्वभूमीवर संवाद धर्माची सूक्ष्मता उलगडतो—विष्णूचे अवतार, व्यास आणि मोहिनी-प्रसंगातील शिव यांचे विरोधाभासी भासणारे आचरण का दिसते, सदाचार व विधिकर्मांचे महत्त्व, आणि सत्य ब्रह्म असले तरी वाणी विवेकाने नियंत्रित ठेवावी जेणेकरून अनर्थ होऊ नये. काशी/वाराणसीला पाच गव्युतींच्या परिघातील शक्तिक्षेत्र म्हणून गौरविले आहे, जिथे मृत्यूने पुनर्जन्माचा बंध तुटतो; ब्राह्मणाला कन्येला पितृगृही परत नेण्याची आज्ञा मिळते. राक्षसी आपले पूर्वकर्म (कंदली→शाप→राक्षसी जन्म) सांगून धर्मरक्षण हेच आपले कर्तव्य मानते, पंचमहाभूतांसमोर शपथ घेते आणि गुहेच्या धनासह ब्राह्मण व रत्नावलीला आकाशमार्गे काशीला पोहोचवते.
Verse 1
काष्ठीलोवाच । राक्षसं धावमानं तु कालांतकयमोपमम् । दृष्ट्वा सा राक्षसी प्राह भर्तारं मम शंकिता ॥ १ ॥
काष्ठील म्हणाला—कालांतक यमासारखा भयंकर राक्षस धावत येताना पाहून, भयाने शंकित झालेली ती राक्षसी आपल्या पतीला म्हणाली।
Verse 2
प्रक्षिपस्वानलप्रख्यां शक्तिं हेमविभूषिताम् । ममायं पंचतां यातु दिगंबररिपुप्रिय ॥ २ ॥
“अग्नीसारखी तेजस्वी, सुवर्णाने भूषित ती शक्ती फेक. माझा हा शत्रू पंचत्वास जावो—हे दिगंबररिपुप्रिया!”
Verse 3
तस्या वाक्यान्मम पतिः पौरुषे तु व्यवस्थितः । मुमोच विपुलां शक्तिं रक्षोवक्षस्थल प्रति ॥ ३ ॥
तिचे वचन ऐकून माझा पती पराक्रमात दृढनिश्चयी होऊन राक्षसाच्या वक्षस्थळाकडे प्रचंड शक्ती-अस्त्र फेकून दिले।
Verse 4
ज्वलंती ज्वलनप्रख्या द्योतयंती दिशो दश । दिव्यांशुतीक्ष्ण वक्त्राता किंकिणीशतनादिता ॥ ४ ॥
ती ज्वलंत, अग्निसारखी तेजस्वी होती; दहा दिशांना प्रकाशमान करीत होती; दिव्य किरणांनी तिचे मुख तीक्ष्ण भासत होते आणि शेकडो किंकिण्यांच्या नादाने निनादत होती।
Verse 5
रक्तचंदनलिप्तांगी रक्तवस्त्रोपशोभिता । हृदि तस्य निपत्यासौ शक्तिर्विप्रकरच्युता ॥ ५ ॥
रक्तचंदनाने लिप्त अंगांची व लाल वस्त्रांनी शोभणारी ती शक्ती—विप्राच्या हातातून सुटून—त्याच्या हृदयावर येऊन पडली।
Verse 6
कृत्वा भस्मावशेषं तु राक्षसं गगनं ययौ । पातयित्वा स्वभर्तारं विप्रहस्तेन राक्षसी ॥ ६ ॥
राक्षसाला भस्मावशेष करून ती आकाशात गेली; मग त्या राक्षसीने विप्राच्या हातानेच आपल्या पतीलाही पाडून दिले।
Verse 7
कृतकृत्यमिवात्मानं मेने हृष्टतनूरुहा । अथोवाच द्विजं हृष्टा राक्षसी शुभलोचनम् ॥ ७ ॥
आनंदाने तिच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि तिने स्वतःला कृतकृत्य मानले; मग हर्षित होऊन त्या राक्षसीने शुभ नेत्रांच्या त्या द्विजाशी बोलले।
Verse 8
एहि कांत गुहां रम्यां प्रविश त्वं यदृच्छया । भुंक्ष्व भोगान्मया सार्द्धं ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ ८ ॥
ये प्रियकरा, या रमणीय गुहेत प्रवेश कर, कारण नशिबाने तुला येथे आणले आहे. माझ्यासोबत दैवी आणि मानवी अशा दोन्ही प्रकारच्या भोगांचा आनंद घे.
Verse 9
तथेति प्राणनाथो मे प्राहहृष्टवपुस्तदा । ततः सादाय मे कांतं स्वां प्रविष्टा गुहां मुदा ॥ ९ ॥
तेव्हा माझ्या प्राणनाथाने रोमांचित शरीराने 'तथास्तु' म्हटले. त्यानंतर, माझ्या प्रियकराला सोबत घेऊन मी आनंदाने माझ्या गुहेत प्रवेश केला.
Verse 10
असंवीक्ष्यैव तद्भस्म भर्तृदेहसमुद्भवम् । कुचाभ्यामुन्नताभ्यां सा मद्भर्तारमपीडयत् ॥ १० ॥
पतीच्या देहापासून निर्माण झालेली ती भस्म न पाहताच, तिने 'माझे पती' असे म्हणत ती भस्म आपल्या उन्नत स्तनांशी लावली.
Verse 11
दर्शयामास तां तन्वीं कुमारीं शयने स्थिताम् । इयं तेनासितापांगी बिम्बोष्ठी कांचनप्रभा ॥ ११ ॥
तेव्हा त्याने शय्येवर पडलेल्या त्या नाजूक कुमारीला दाखवले. 'हीच ती,' तो म्हणाला—काळ्या डोळ्यांची, बिंबाफळासारखे ओठ असलेली आणि सोन्यासारखी कांती असलेली.
Verse 12
भार्यार्थे समुपानीता वाराणस्या द्विजोत्तम । यस्याः सीमां न लंघंति पातकानि ह्यशेषतः ॥ १२ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, पत्नीप्राप्तीसाठी सुद्धा वाराणसीचा आश्रय घेतला जातो; कारण सर्व पापे तिच्या सीमेचे उल्लंघन करू शकत नाहीत.
Verse 13
शक्तिक्षेत्रं च तां प्राहुः पुण्यं पापक्षयंकरम् । या गृहं त्रिपुरारेश्च पञ्चगव्यूतिसंस्थिता ॥ १३ ॥
त्या स्थळास ‘शक्तिक्षेत्र’ असे म्हणतात—ते पुण्यदायी व पापक्षय करणारे आहे; कारण ते त्रिपुरारेशाचे धाम असून पाच गव्युतांच्या परिघात वसलेले आहे।
Verse 14
यस्यां मृताः पुनर्मर्त्या गर्भवासं विशंति न । स त्वमस्या गृहं पित्र्यं पुनर्नय सुलोचनाम् ॥ १४ ॥
त्या पवित्र स्थानी जे मृत्युमुखी पडतात ते पुन्हा मर्त्य होत नाहीत व गर्भवासातही जात नाहीत. म्हणून तू या सुलोचनाला पुन्हा तिच्या पितृगृही ने।
Verse 15
इमानि तव रत्नानि शयनान्यासनानि च । मया सह समस्तानि विक्रीणीहि निजेच्छया ॥ १५ ॥
ही तुझी रत्ने, तसेच शय्या व आसने—ही सर्व एकत्र माझ्याशी, तुझ्या इच्छेनुसार, विकून टाक।
Verse 16
त्वदर्थे राक्षसो घोरो मया ब्रह्मन्निषूदितः । मुग्धया तव रूपेण प्रेषितो यमसादनम् ॥ १६ ॥
हे ब्राह्मण! तुझ्यासाठी मी त्या घोर राक्षसाचा वध केला; आणि तुझ्या रूपाने मोहित होऊन त्याला यमसदनी पाठविले।
Verse 17
तस्मान्ममोपिरि विभो कृत्वा विश्वासमात्मना । भजस्व मां विशालाक्ष भक्तां वै कामरूपिणीम् ॥ १७ ॥
म्हणून, हे विभो! माझ्यावर अंतःकरणाने विश्वास ठेव; हे विशालाक्ष! माझे भजन कर—मी खरोखर तुझी भक्त आहे, इच्छेनुसार रूप धारण करणारी।
Verse 18
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भर्ता मे चारुलोचने । राक्षस्याः कामतप्तायाः कुमार्याः सन्निधौ शुभे ॥ १८ ॥
हे चारुलोचने, हे वचन ऐकून माझ्या पतीने कामाने तापलेल्या त्या राक्षसी-कन्येच्या शुभ सान्निध्यात तसेच बोलले।
Verse 19
उवाच राक्षसीं तां तु सशंको मधुरं वचः । सुभगे नीतिशास्त्रेषु विश्वस्तव्या न योषितः ॥ १९ ॥
मग तो शंका असूनही त्या राक्षसीला मधुर वचन म्हणाला—“हे सुभगे, नीतिशास्त्रांनुसार स्त्रीवर विश्वास ठेवू नये.”
Verse 20
कौमारं या पतिं हन्ति सा कथं मां न हिंसति । मत्तो रूपाधिकं मत्वा परं पुरुषलंपटा ॥ २० ॥
जी कौमार्यावस्थेतच पतीचा वध करू शकते, ती मला कशी इजा करणार नाही? माझ्यापेक्षा अधिक रूपवान दुसऱ्याला मानून, परपुरुषलंपट ती निर्लज्जा नक्कीच माझा द्रोह करील।
Verse 21
सोऽहं विश्वासभावेन विश्वस्तस्ते वरानने ॥ २१ ॥
म्हणून, हे वरानने, मी विश्वासभावाने तुझ्यावर भरोसा ठेवला आहे।
Verse 22
अद्य वाथ परेद्युर्वा पक्षे मासेऽथ वत्सरे । व्यापादय यथेच्छं वा त्वां प्रपन्नोऽस्मि भामिनि ॥ २२ ॥
आज किंवा उद्या, पंधरवड्यात, महिन्यात किंवा वर्षात—तुला जसे हवे तसे मला मार; हे भामिनि, मी तुझ्या शरण आलो आहे।
Verse 23
एवमेव त्वया कार्यं नाद्य चोपकृतं तव । आत्मा ते सर्वथा देयः प्रतीकारस्य हेतवे ॥ २३ ॥
असेच तुला करणे योग्य आहे; आज तू काहीही उपकार केलेला नाहीस. म्हणून प्रतिकार व प्रायश्चित्तासाठी तू आपले सर्वस्व सेवासमर्पणरूपे अर्पण कर.
Verse 24
मदर्थे निहतो भर्ता त्वया निःशंकया यतः । ततोऽहं नोत्तरं वच्मि परं किंचित्सुलोचने ॥ २४ ॥
माझ्याच कारणासाठी तू निःशंकपणे आपल्या पतीचा वध केला आहेस. म्हणून, हे सुलोचने, मी आता उत्तर म्हणून काहीही बोलणार नाही—अजून काही नाही।
Verse 25
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मद्भर्तुः साब्रवीदिदम् । विश्वस्तहिंसनं ब्रह्मन् ब्रह्महत्या समं भवेत् ॥ २५ ॥
पतीचे वचन ऐकून ती म्हणाली—हे ब्राह्मण! ज्याने विश्वास ठेवला आहे त्याचा हिंसाचार करणे हे ब्रह्महत्येसमान पाप ठरते।
Verse 26
यद्येवं राक्षसीं क्रूरां मन्यसे पतिघातिनीम् । पतिं तथापि गर्हेयं विश्वस्तं घातये कथम् ॥ २६ ॥
जर तू तिला क्रूर राक्षसी, पतिघातिनी मानत असशील, तरीही माझ्यावर विश्वास ठेवणाऱ्या माझ्या पतीला मी कसे निंदून मारायला लावू?
Verse 27
सूक्ष्मा हि धर्मस्य गतिर्न ज्ञायेत कथंचन । केनापि कुत्रचिद्देवदैत्यराक्षसकादिना । केचिन्मनुष्याः पटवो धर्मसूक्ष्मत्वचिंतने ॥ २७ ॥
धर्माची गती अत्यंत सूक्ष्म आहे; ती सर्वथा कशीही कळत नाही. कुठेही देव, दैत्य, राक्षस इत्यादींपैकी कोणालाही ती पूर्णपणे ज्ञात होत नाही; काही मनुष्यच धर्माच्या सूक्ष्मतेचा विचार करण्यात पटाईत असतात।
Verse 28
येऽनित्येन शरीरेण नैष्कर्म्यं साधयंत्युत । श्रूयते च पुराणेषु किंचिदत्र निगद्यते ॥ २८ ॥
जे या अनित्य देहात राहूनही नैष्कर्म्य—कर्मबंधनरहित अवस्था—साधतात, त्याविषयी पुराणांतही श्रवण आहे; म्हणून येथे थोडक्यात कथन केले जाते।
Verse 29
धर्मस्यैवानुकूल्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दशावतारग्रहणे दुःखं प्राप्तमनेकधा ॥ २९ ॥
धर्माच्या रक्षणासाठीच सर्वसमर्थ प्रभविष्णु भगवान विष्णूंनी दशावतार धारण केले; आणि ते अवतार स्वीकारताना त्यांनी अनेक प्रकारचे दुःखही भोगले।
Verse 30
क्व सीतार्थं श्रीनिवासो रामो लक्ष्मणसंयुतः । विलापं कुरुते नागपाशबन्धादिकर्मसु ॥ ३० ॥
सीतेसाठी लक्ष्मणासह श्रीनिवास राम कुठे आहेत, जे नागपाशबंधन इत्यादी प्रसंगांत पडून विलाप करतात?
Verse 31
क्व देवदेवो वसुदेवसूनुर्विज्ञानरूपो निखलप्रपंची । हा कष्टमित्यस्रदृगादिचेष्टः पार्थोग्रसनादिकभृत्यकृत्यः ॥ ३१ ॥
देवांचा देव, वसुदेवसुत, विज्ञानस्वरूप, सर्व प्रपंचात व्याप्त तो प्रभू कुठे आहे? हाय, किती कष्ट!—आता अश्रुपूर्ण नेत्रांनी रडणे इत्यादी आणि मातीचे ढेकळ गिळणे अशी दासकृत्ये करविली जातात।
Verse 32
ईशस्य कृत्यं द्विज दुर्विभाव्यं धर्मानुकूल्येन समास्थितस्य । व्यासः स्वयं वेदविभागकर्त्ता पाराशरिस्तत्त्वदृगिज्यमूर्तिः । कन्यात्वविध्वसकवीर्यजन्मा कानीनसंज्ञोऽनुजदारगामी ॥ ३२ ॥
हे द्विज! धर्मानुकूल स्थित ईश्वराची लीला दुर्विचार्य आहे। स्वयं व्यास—वेदविभागकर्ता—पराशरपुत्र, तत्त्वदर्शी, पूज्यस्वरूप—कन्यात्वभंग करणाऱ्या वीर्यापासून जन्मले; ‘कानीन’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन पुढे अनुजाच्या पत्नीपाशीही गेले।
Verse 33
परिवेत्ता च दिधिषूः शन्तनुः स्वःसरित्पत्तिः । दिधिषू तनयः साक्षाद्वसुः स्त्रीवादमृत्युभाक् ॥ ३३ ॥
‘परिवेत्ता’ व ‘दिधिषु’ असे सांगितले आहेत; तसेच स्वर्गीय सरिता गंगेतून उत्पन्न शंतनु. त्या दिधिषुचा पुत्र साक्षात् वसु होता; स्त्रीविवादामुळे त्याला मृत्यू आला.
Verse 34
ये गोलकसुताः कुण्डाः पांडवाः समयोनिगाः । तेषां संकीर्तनं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ ३४ ॥
गोलकातून उत्पन्न, पांडवांशी संबंधित व एकाच योनीतून आलेली ही पवित्र कुंडे—त्यांचे संकीर्तनही पुण्यकारक, पावन व पापनाशक आहे.
Verse 35
यं ध्यायंति स्मरंत्यद्धा योगमूर्तिः सनातनः ॥ ३५ ॥
ज्याचे ते खरोखर ध्यान करतात व स्मरण करतात—तोच सनातन प्रभू, ज्याची मूर्तीच योग आहे.
Verse 36
विष्णुर्वेश्यासमासक्तः प्रह्लादाद्युपदेशकृत् । श्रीनृसिंहोऽसुरध्वंसी देवदेवाधिदैवतम् ॥ ३६ ॥
विष्णु—करुणेने वेश्येशीही निकट झाले, प्रह्लादादींना उपदेश करणारे—तेच श्री नृसिंह, असुरसंहारक, देवांच्या देवांचेही अधिदैवत आहेत.
Verse 37
संसारवासनाध्वंसी देवदेवाधिदैवतम् । संसारवासनाध्वंसी स्वर्णाक्षभवनस्थितिः ॥ ३७ ॥
तो संसारवासनांचा नाश करणारा, देवांच्या देवांचेही अधिदैवत आहे; तोच संसारवासनाध्वंसी स्वर्णाक्षाच्या भवनात विराजमान आहे.
Verse 38
जामदग्न्यः स्वयं सिद्धस्तपसा दग्धकिल्बिषः । ईश्वरः क्षत्रसंहारभ्रूणहत्यादिकर्मकृत् ॥ ३८ ॥
जामदग्न्य परशुराम स्वयंसिद्ध होते; तपस्येने त्यांचे पाप दग्ध झाले, तरीही त्या महेश्वराने क्षत्रियसंहार व भ्रूणहत्या इत्यादी कर्मे केली।
Verse 39
स्वयमेवर्षभो योगी लोकशिक्षापरो द्विजः । लोकग्लानिकरो जातः कुर्वन्धर्मानुरोधतः ॥ ३९ ॥
तोच ऋषभ—योगी व लोकशिक्षेस तत्पर द्विज—धर्मानुसार वागत जगताची ग्लानी दूर करणारा म्हणून जन्मला।
Verse 40
नारदो नारदो भूयो भूयो भूयोऽपि नारदः । नारायणपरो नारो नरो नरहितोऽमरः ॥ ४० ॥
‘नारद—नारद—पुन्हा पुन्हा, आणि पुन्हा पुन्हा तोच नारद।’ नारायणपरायण तो ‘नर’—नरहितात रत, कीर्तीने अमर।
Verse 41
गौतमो गौतमो विप्र गोपचेष्टापरायणः । वेदबाह्यार्थसंयुक्तशास्त्री वेदोपकार कृत् ॥ ४१ ॥
‘गौतम—गौतमच, हे विप्र!’ जो गोपधर्माच्या चेष्टेत सदैव तत्पर; वेदाबाह्य अर्थांनाही जोडून शास्त्र सांगणारा, आणि वेदाचा उपकार करणारा।
Verse 42
वसुष्ठश्चोर्वशीजातोऽगस्त्योऽपि स्वयमीश्वरौ । येन लोकोपकारार्थं वासिष्ठं शास्त्रमुत्तमम् ॥ ४२ ॥
उर्वशीपासून जन्मलेले वसिष्ठ आणि अगस्त्यही—दोघेही स्वयमेव ईश्वरस्वरूप; ज्यांच्यामुळे लोकहितार्थ उत्तम वासिष्ठ शास्त्र प्रकट झाले।
Verse 43
कृतं यस्मिन्पुराणानि वेदाः साम्यत्वमागताः । यः स्वयं रामचन्द्रस्य गुरुः सर्वेश्वरस्य च ॥ ४३ ॥
ज्यांच्या रचनेत पुराणे व वेद समान प्रतिष्ठेला पोहोचले; ते स्वतः सर्वेश्वर श्रीरामचंद्रांचेही गुरु आहेत।
Verse 44
स कथं गाधिजाशप्तस्तिर्यग्योनिमुपागमत् । यो दमित्वा विभुर्विंध्यं वातापिं सागरं स्थितः ॥ ४४ ॥
गाधिपुत्राच्या शापाने तो महाबली कसा तिर्यग्योनीत गेला—ज्याने विंध्याला दाबले, वातापीला रोखले आणि सागराला स्थिर केले होते?
Verse 45
स कथं मृतकादाता दुष्करं समुपासते । यो विधिः कर्मसाक्ष्यादिवन्द्यो मान्यः पितामहः ॥ ४५ ॥
जो मृताच्या निमित्त दान देतो, तो इतके दुष्कर अनुष्ठान कसे करील? कारण ती विधी कर्मसाक्षी इत्यादींनी वंद्य असून पितामह ब्रह्म्यालाही मान्य आहे.
Verse 46
मोहिनीमोहितो देहमुत्ससर्ज कथं स च । यः शिवः शिवदः साक्षात्प्रकृतीशः परात्परः ॥ ४६ ॥
मोहिनीने मोहित होऊन तो देह कसा त्यागेल—जो साक्षात् शिव, शिवद, प्रकृतीचा ईश्वर आणि परात्पर परम आहे?
Verse 47
स कथं देवपत्नीगः श्मशानाशुभचेष्टितः । तस्माद्द्विज सदाचारो निषेव्यो विधिना विधिः ॥ ४७ ॥
जो देवपत्नींचा संग करतो, तो स्मशानातील अशुभ चेष्टांत कसा गुंतेल? म्हणून, हे द्विजा, सदाचाराचे पालन कर आणि विधी विधिपूर्वक कर।
Verse 48
तमहंभावनायुक्तो नो हेयाद्यो विदां वरः । स शांतिमाप्नुयादग्र्यां धम्यामुभयसंस्थिताम् ॥ ४८ ॥
‘मी तोच ब्रह्म’ अशी भावना धारण केलेला विद्वानांतील श्रेष्ठ पुरुष कोणालाही हीन मानून तुच्छ मानू नये। ज्ञान व आचार—दोन्हीत स्थित राहून तो धर्ममय, परम व पावन शांती प्राप्त करतो।
Verse 49
आपवर्ग्यः स्मृतो धर्मो धनं धर्मैकसाधनम् । तन्मया साधितो धर्मः सर्वोत्तमधनात्मना ॥ ४९ ॥
धर्म हा अपवर्ग (मोक्ष) देणारा म्हणून स्मरणात आहे, आणि धन हे धर्मसाधनेचे एकमेव साधन मानले जाते. म्हणून मी—ज्याचा स्वभावच सर्वोत्तम धन आहे—तो धर्म आचरला आहे।
Verse 50
श्रृणु विप्रात्र धर्मस्य गतिं सूक्ष्मां वदाम्यहम् । यदा समागतो भर्ता मम कन्यां समाहरन् ॥ ५० ॥
हे विप्र! ऐक, मी धर्माची सूक्ष्म गती सांगतो. जेव्हा माझा पती आला आणि माझ्या कन्येला घेऊन गेला…
Verse 51
त्वां पश्यन् निजकर्मस्थं कोऽपि दोषो न तस्य वै । मया पृष्टः कथं नाम कन्येयं समुपाहृता ॥ ५१ ॥
तुला तुझ्या नियत कर्मात स्थित पाहून त्याच्यात खरोखर काही दोष नव्हता. तरीही मी त्याला विचारले—“ही कन्या कोणत्या उपायाने इथे आणली आहे?”
Verse 52
तदा तेन मृषा वाक्यमुक्तं मद्भक्षणार्थकम् । तन्निशम्याह मां बद्धा स्वयं चास्थानि दर्शनात् ॥ ५२ ॥
तेव्हा त्याने मला भक्षण करण्याच्या हेतूने खोटे वचन बोलले. ते ऐकून तिने स्वतः मला बांधले, आणि हाडे पाहून (अधिक) खात्री करून तसेच केले।
Verse 53
ये वदंति च दांपत्ये भार्या मोक्षविरोधिनी । न ते तत्त्वदृशो ज्ञेया न सा भार्या विरोधिनी ॥ ५३ ॥
दाम्पत्यात पत्नी मोक्षाला अडथळा आहे असे जे म्हणतात, ते तत्त्वदर्शी नाहीत; ती पत्नी विरोधिनी नाही।
Verse 54
भार्या समुद्धरेत्पापात्पतंतं निरये पतिम् । सा भार्यान्या कर्मवल्लीरूपा संसारदायीनी ॥ ५४ ॥
खरी पत्नी पापामुळे नरकात पडणाऱ्या पतीचा उद्धार करील; अन्यथा ती पत्नी नव्हे, कर्मवेली—संसार वाढविणारी।
Verse 55
पापं किमत्र तन्मत्तः सम्यक्छृणु स्वयं वर । अलीकं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि ॥ ५५ ॥
“यात पाप काय?”—हे श्रेष्ठा, माझ्याकडून नीट ऐक. प्राण कंठाशी आले तरी असत्य कधीही बोलू नये.
Verse 56
सत्यमेवाचरेत्सत्ये साक्षाद्धर्मे व्यवस्थितः । सत्ये समास्थितो ब्रह्मा सत्ये सन्तः समास्थिताः ॥ ५६ ॥
सत्याचाचरणच करावे; सत्यात मनुष्य साक्षात् धर्मात स्थित होतो. ब्रह्मा सत्यात स्थित आहेत आणि संतही सत्यात प्रतिष्ठित आहेत.
Verse 57
सत्ये समास्थितं विश्वं सर्वदा सचराचरम् । सत्यं ब्रूयादिति वचो वेदांतेषु प्रगीयते ॥ ५७ ॥
चराचरांसह संपूर्ण विश्व सदैव सत्यात स्थित आहे. म्हणून “सत्य बोलावे” हे वचन वेदान्तांत गाईले जाते.
Verse 58
सत्यं ब्रह्मस्वरूपं हि तत्सत्यमभिधीमहि । सत्यं तु सर्वदा विप्र मंगलं मंगलप्रदम् ॥ ५८ ॥
सत्य हेच ब्रह्मस्वरूप आहे; म्हणून आम्ही त्यालाच ‘सत्य’ म्हणतो। हे विप्र, सत्य सदैव मंगलमय असून मंगल प्रदान करणारे आहे।
Verse 59
असत्यमात्मक्षयदं सद्यः प्रत्ययकारकम् । स्त्रीषु सत्यं न वक्तव्यं तत्रापि श्रृणु कारणम् ॥ ५९ ॥
असत्य स्वतःच्या आत्मकल्याणाचा नाश करते, जरी ते त्वरित विश्वास निर्माण करते। स्त्रियांकडे सत्यही बोलू नये—त्याचे कारणही ऐक।
Verse 60
निधिं स्त्रियै न कथयेदित्यादौ दोषवारणम् । उक्तं तद्धर्मजनकं धर्मसूक्ष्मत्वदर्शकम् ॥ ६० ॥
‘स्त्रीला निधी सांगू नये’ इत्यादी वचनांचा हेतू दोष व अनर्थ टाळणे हा आहे। असा उपदेश धर्म निर्माण करणारा व धर्माची सूक्ष्मता दाखविणारा आहे।
Verse 61
कुशा द्विजा जलं वह्निर्वेदा भूकालदिक्सुराः । साक्ष्ये यत्र विवाहेषु दांपत्यं तदुदीरितम् ॥ ६१ ॥
ज्या विवाहात कुश, द्विज, जल, अग्नी, वेद, पृथ्वी, काळ, दिशा आणि देव साक्षी असतात—ते दांपत्यबंधन खरे विवाह म्हणून सांगितले आहे।
Verse 62
समंगीकरणं कर्म विवाहे तु विधीयते । स्त्रीपुंसोर्द्विजसंस्कारे निर्दिष्टं गुरुशिष्ययोः ॥ ६२ ॥
विवाहात ‘समंगीकरण’ नावाचे कर्म विधिले आहे। द्विजसंस्कारातही स्त्री-पुरुष दोघांसाठी—गुरु-शिष्य प्रसंगात—ते विशेषतः निर्दिष्ट आहे।
Verse 63
तस्मात्परस्परं ज्ञेयो गुरुशिष्यौ वधूवरौ । नानयोरणुमात्रोऽपि भेदो बोध्यो विजानता ॥ ६३ ॥
म्हणून गुरु-शिष्य आणि वधू-वर यांना परस्पर एकस्वरूपच जाणावे. जो खरा जाणता, तो त्यांच्यात कणभरही भेद मानत नाही.
Verse 64
तत्तत्कर्मानुरूपत्वात्प्राधान्यस्त्रीनियोज्ययोः । क्वचिद्व्यत्ययदोषश्चेद्दैवमेवात्र कारणम् ॥ ६४ ॥
कर्मानुसार फल मिळत असल्याने प्रयत्न आणि साधन हेच प्रधान ठरतात. कुठे उलटफेर दिसला तर तेथे दैवच कारण मानावे.
Verse 65
दैवाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । दैवं तत्पूर्वजन्मानि संचिताः कर्मवासनाः ॥ ६५ ॥
देव, असुर आणि मनुष्यांसह सर्व जग दैवाधीन आहे. आणि ते दैव म्हणजे पूर्वजन्मांत साचलेल्या कर्मवासनाच होत.
Verse 66
प्राप्तं निषेवन्नन्योन्यं वर्तते कामकारकम् । शुभं वाप्यशुभं विप्र तं तु शांतं विदुर्बुधाः ॥ ६६ ॥
जे प्राप्त होते त्याचे सेवन करीत, परस्परावलंबनाने कामप्रेरक प्रवाह चालू राहतो. तो शुभ असो वा अशुभ, हे विप्र, ज्ञानी त्याला ‘शांत’ मानतात.
Verse 67
शांतः सत्यसमाचारो जंतुर्लोकप्रतारकः । एवमादि विदित्वा तु नायं भर्ता निपातितः ॥ ६७ ॥
शांत व सत्याचारासारखा वागला तरी हा जीव लोकांना फसवणारा आहे. हे इत्यादी जाणूनच हा भर्ता न निंदिला गेला, न पाडला गेला.
Verse 68
कन्यात्वध्वंसकात्पापात्पूतो मदुपकारतः । गतिं प्रयातः कृतिनां त्वद्धस्तविनिपातितः ॥ ६८ ॥
कन्येच्या शीलभंगाच्या पापातून—माझ्यावर तू केलेल्या उपकारामुळे—तो शुद्ध झाला. तुझ्या हाताने पडून तो कृतार्थांच्या शुभ गतीस पोहोचला.
Verse 69
मया तूपकृतं पत्ये जानंत्या धर्मसूक्ष्मताम् । त्वत्प्राणरक्षणे धर्मो ममाभूद्द्विजसत्तम ॥ ६९ ॥
धर्माची सूक्ष्मता जाणून मी पतीचे उपकार केले. हे द्विजश्रेष्ठ, तुझे प्राण वाचवणे हेच माझे धर्म ठरले.
Verse 70
तेन धर्मेण किं प्राप्तमिति सम्यङ्निबोध मे । राक्षसीं योनिमापन्ना राक्षसस्य प्रिया ह्यहम् ॥ ७० ॥
त्या ‘धर्मा’ने मला काय मिळाले, ते माझ्याकडून नीट ऐक. मी राक्षसी योनीत पडले आहे; आणि खरेच मी एका राक्षसाची प्रिया आहे.
Verse 71
कामरूपा ब्राह्मणी तु संजाता धर्मकारणात् । धर्मकामदुघा धेनुः संतोषो नंदनं वनम् ॥ ७१ ॥
धर्मकारणामुळे ‘कामरूपा’ नावाची एक ब्राह्मणी उत्पन्न झाली. तेथे धर्म व काम देणारी कामधेनू आहे, आणि संतोषच जणू नंदनवन आहे.
Verse 72
विद्या मोक्षकरी प्रोक्ता तृष्णा वैतरणी नदी । वैतरण्यां पतन्भर्ता मयोद्धृत इहाभवत् ॥ ७२ ॥
विद्या मोक्ष देणारी सांगितली आहे, आणि तृष्णा ही वैतरणी नदी आहे. माझा पती त्या वैतरणीत पडला तेव्हा मी येथे त्याला उचलून काढले.
Verse 73
अस्याश्चोपकृतं विप्र वर्णोत्तमनिवेशनात् । इयं त्वसंगिनी भार्या भविष्यति पितुर्गृहे ॥ ७३ ॥
हे विप्र! श्रेष्ठ वर्णाच्या गृहात तिला वसवून तिच्यावरही उपकार झाला आहे. तरीही ही पत्नी असंगिनी राहील व पित्याच्या घरीच निवास करील.
Verse 74
अहं तवास्याश्च सदा रक्षिका धर्मबोधिनी । मत्संगमात्पूर्वमेव या भार्या विप्र तेऽभवत् ॥ ७४ ॥
मी सदैव तुझी व तिची रक्षिका असून धर्मबोध देणारी आहे. हे विप्र! माझ्या संगापूर्वीच ती तुझी पत्नी झाली होती.
Verse 75
इयं त्वत्संगिनी भार्या भविष्यति वरानना । सापि तिर्यग्गतिं प्राप्य मुच्यते मदनुग्रहात् ॥ ७५ ॥
ही वरानना स्त्री तुझी संगिनी व पत्नी होईल. आणि तीही—तिर्यग्योनीत पडूनसुद्धा—माझ्या अनुग्रहाने मुक्त होईल.
Verse 76
अहं पुरा भवेऽभूवं रमणी लोकसुन्दरी । कंदलीति च विख्याता तनयौर्वमुनेर्द्विज ॥ ७६ ॥
हे द्विज! पूर्वजन्मी मी रमणी, लोकसुंदरी होते; ‘कंदली’ या नावाने विख्यात, आणि मुनी उर्वा यांची कन्या होते.
Verse 77
तपः प्रभावात्संजाता यमला मिथुनंधरा । पुरुषो मे सहभवो दमितो धर्मकारणात् ॥ ७७ ॥
तपश्चर्येच्या प्रभावाने मी यमला, मिथुनधारिणी झाले. माझ्यासह जन्मलेला पुरुष धर्मकारणास्तव संयमित (रोखला) गेला.
Verse 78
तेनैवौर्वेण शिष्टाहं दत्ता दुर्वाससे भवम् । तं पतिं प्राप्य विप्रेंद्र प्राक्कर्मवशागा ह्यहम् ॥ ७८ ॥
त्याच और्व मुनीच्या उपदेशाने मला दुर्वासा ऋषींना पत्नी म्हणून अर्पण केले. हे विप्रेंद्र, त्यांना पती म्हणून प्राप्त करून मी पूर्वकर्माच्या अधीन होते.
Verse 79
कलहाभिरता पत्या शप्ता भस्मत्वमागता । किंचित्पापावशेषेण राक्षसीं योनिमागता ॥ ७९ ॥
कलहात रमलेली ती स्त्री पतीच्या शापाने भस्म झाली; पण थोडेसे पाप शिल्लक राहिल्याने तिला राक्षसी योनीत जन्म मिळाला.
Verse 80
तत्र योनौ मया लब्धो भर्तायं राक्षसाधिपः । गोभिलो नाम तेजस्वी स त्वया विनिपातितः ॥ ८० ॥
त्या योनीत मला हा पती मिळाला—राक्षसांचा अधिपती. तेजस्वी, गोभिल नावाचा तो, आणि तो तुझ्यामुळेच मारला गेला.
Verse 81
शोपोऽस्य पूर्ववयसिबभूव द्विजसत्तम । कस्याश्चिद्राजकन्यायाः स्त्रियाऽरब्धा मृतिस्तव ॥ ८१ ॥
हे द्विजसत्तम, त्याच्या पूर्वयौवनात त्याला शोथ (सूज) झाला होता; आणि एका राजकन्येमुळे—त्या स्त्रीच्या प्रवृत्तीनं—तुझ्या मृत्यूचा आरंभ झाला.
Verse 82
अहं तु राक्षसीभावरहिता पूर्वकर्मणः । शुभस्य बलमापन्ना जाता तव सहायिनी ॥ ८२ ॥
परंतु मी पूर्वकर्माच्या प्रभावाने राक्षसीभावातून मुक्त झाले आहे. आता शुभतेचे बळ प्राप्त करून मी तुझी सहायिका झाले आहे.
Verse 83
दुःखिताहं कृता भर्त्रा कुमार्याहरणात्पुरा । भार्याथ पापिना ब्रह्मंस्तेन व्यापादितो मया ॥ ८३ ॥
पूर्वी एका कुमारिकेच्या अपहरणामुळे माझ्या पतीने मला फार दुःखी केले. नंतर, हे ब्राह्मण, त्या पापी—माझ्या पतीला—मीच ठार केले.
Verse 84
विश्वस्तो हि यतस्त्वं वै मम सर्वेण चेतसा । ततस्त्वां गोपयिष्यामि सर्वभावेन कामुक ॥ ८४ ॥
कारण तू माझ्या संपूर्ण अंतःकरणाने विश्वासास पात्र आहेस; म्हणून, हे कामुक, मी सर्व भावांनी व सर्व प्रकारे तुझे रक्षण करीन.
Verse 85
एष ते शपथः सत्यः पंचभूतोपसाक्षिकः । कृत्स्नस्य पुरुषस्येह सन्निधौ व्याहृतो मया ॥ ८५ ॥
हा तुझ्यासाठी सत्य शपथ आहे; पंचमहाभूत साक्षी आहेत. येथे परिपूर्ण परमपुरुषाच्या सन्निधीत मी तो उच्चारला आहे.
Verse 86
न करोषि द्विजश्रेष्ठ संविदं ह्यन्यथा क्वचित् । मद्वाक्ये भवता स्थेयं सर्वकृत्येषु मानद ॥ ८६ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ, ही संधी तू कधीही बदलू नकोस. हे मानद, सर्व कार्यांत तू माझ्या वचनावर स्थिर राहावे.
Verse 87
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राक्षस्या परिभाषितम् । प्रतिपेदे वचः सर्वं यत्कृतं हि तया तदा ॥ ८७ ॥
राक्षसीने बोललेले ते वचन ऐकून, तिने तेव्हा जे काही सांगितले व केले होते ते सर्व त्याने पूर्णपणे मान्य केले.
Verse 88
ततः सा राक्षसी सर्वं संप्रगृह्य गुहाधनम् । करेणुरूपिणी भूत्वा पृष्ठे कृत्वा पतिं मम ॥ ८८ ॥
मग त्या राक्षसीने गुहेत लपविलेले सर्व धन गोळा केले; आणि हत्तीणरूप धारण करून माझ्या पतीला पाठीवर बसविले।
Verse 89
तया सह विशालाक्ष्या रत्नावल्या मुदान्विता । ययावाकाशमार्गेण काशीमभि मुलोचने ॥ ८९ ॥
विशाल नेत्रांची रत्नावली हिच्यासह आनंदित होऊन, हे कोमलनेत्रे, ती आकाशमार्गे काशीकडे निघाली।
Verse 90
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्यानं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
अशा रीतीने श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या उत्तरभागातील मोहिनीचरित्रात ‘काष्ठीलोपाख्यान’ नावाचा अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला।
Because it is presented as the abode of Tripurāreśa (Śiva) and as a sin-destroying sacred circuit measured as five gavyūtis; within its boundary, the text claims that death leads to non-return (no re-entry into the womb), making the place a liberation-oriented power-field (śakti) of tīrtha-mahātmya.
That dharma is subtle: actions that appear blameworthy can be framed as dharma when oriented to protection, expiation, and right order, yet must still be regulated by satya, sadācāra, and prescribed rites; anomalies are ultimately attributed to daiva as karmic residues from prior births.