वसिष्ठ मोहिनी-उपाख्यानाचा कळस सांगतात. मोहिनीच्या मागणीने आणि धर्मनिश्चयाने बांधलेला राजा रुक्मांगद तलवार उगारून पुत्र धर्मांगदाचा वध करायला निघतो. पुत्र पितृभक्ती व शरणागतीने स्वतःचा कंठ पुढे करतो; तेव्हा पृथ्वी कंपते, समुद्र उसळतात, उल्का पडतात—धर्मपरीक्षेचे गांभीर्य दिसते. मोहिनी शोकाकुल होऊन कोसळते, देवकार्य फसले की काय अशी भीती तिला वाटते. निर्णायक क्षणी भगवान विष्णू साक्षात प्रकट होऊन राजाचा हात धरतात, समाधान व्यक्त करतात आणि रुक्मांगदाला पत्नी संध्यावली व पुत्रासह आपल्या धामात/सन्निधीत प्रवेश देतात. देवांचा उत्सव होतो; चित्रगुप्तादी लेखापाल भाग्यलेख बदलतात, आणि दंड-पुरस्कार हे परमेश्वराच्या आज्ञेनेच चालतात हे अधोरेखित होते.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा राजा रुक्मांगदस्तदा । संध्यावलीमुखं प्रेक्ष्य प्रहृष्टकमलोपमम् ॥ १ ॥
वसिष्ठ म्हणाले—पुत्राचे वचन ऐकून राजा रुक्मांगदाने तेव्हा संध्यावलीचे मुख पाहिले; ते आनंदाने फुललेल्या कमळासारखे होते।
Verse 2
मोहिनीवचनं श्रृण्वन्भुंक्ष्व मा हन देहजम् । मा भुंक्ष्व तनयं हिंस चेत्याग्रहसमन्वितम् ॥ २ ॥
मोहिनीचे वचन ऐकून तो हट्टाने म्हणाला—“खा, आपल्या देहातून जन्मलेल्याला मारू नकोस। पुत्राला खाऊ नकोस; त्याला मार,” असा तो आग्रह धरू लागला।
Verse 3
एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्कमलेक्षणः । अंतर्द्धानगतस्तस्थौ व्योम्नि धैर्यावलोककः ॥ ३ ॥
त्याच क्षणी कमलनयन भगवान अंतर्धान पावले आणि आकाशात स्थित राहून धैर्याने सर्व काही पाहू लागले।
Verse 4
त्रयाणां नृपशार्दूल मेघश्यामो निरञ्जनः । धर्मांगदस्य वीरस्य तस्य रुक्मांगदस्य तु ॥ ४ ॥
हे नृपशार्दूल! त्या तिघांपैकी वीर धर्मांगदाचा पुत्र रुक्मांगद मेघश्याम वर्णाचा व आचरणाने निरंजन होता।
Verse 5
संध्यावल्या समेतस्य वीशसंस्थो जनार्दनः । वचने भुंक्ष्व भुंक्ष्वेति मोहिन्या व्याहृते तदा ॥ ५ ॥
तेव्हा संध्यावलीसह पवित्र आसनावर विराजमान जनार्दनाने मोहिनीचे ‘भुंक्ष्व, भुंक्ष्व’—‘खा, खा’—हे वचन ऐकले।
Verse 6
जग्राह विमलं खङ्गं हंतुं धर्मांगदं सुतम् । सुप्रहर्षेण मनसा प्रणम्य गरुडध्वजम् । तं दृष्ट्वा खङ्गहस्तं तु पितरं धर्म्मंभूषणः ॥ ६ ॥
पुत्र धर्मांगदाचा वध करण्यासाठी त्याने निर्मळ खड्ग उचलला. अत्यंत हर्षित मनाने गरुडध्वज भगवानांना प्रणाम केला. हातात तलवार घेतलेला पिता पाहून धर्मभूषण (पुत्र) …
Verse 7
प्रणम्य मातापितरौ देवं चक्रधरं तथा । वदनं प्रेक्ष्य चादीनं जनन्या नृपपुंगवः ॥ ७ ॥
माता-पिता आणि चक्रधारी देवाला प्रणाम करून, नृपश्रेष्ठाने दीन-व्याकुळ मातेकडे पाहिले।
Verse 8
वृषांगदेन तु तदा स्वग्रीवोर्वीतले कृता । कंबुग्रीवां समानां तु सुवर्णा सुकोमलाम् ॥ ८ ॥
तेव्हा वृषाङ्गदाने भूमितलावर आपल्या ग्रीवेप्रमाणेच एक प्रतिमा घडविली—शंखासारखी ग्रीवा असलेली, सुवर्णमयी व अतिशय कोमल।
Verse 9
बहुरेखमथ स्थूलां खङ्गमार्गे ज्यदर्शयत् ॥ । पितृभक्त्या युतेनैव मातृभक्त्याधिकेन वै ॥ ९ ॥
मग त्याने खड्गमार्गावर अनेक रेषांनी युक्त अशी जाड धनुर्ज्या दाखविली—पितृभक्तियुक्त आणि त्याहून अधिक मातृभक्तीने परिपूर्ण।
Verse 10
ग्रीवाप्रदाने तनयस्य भूप हर्षाकुले चारुसुधांशुवक्त्रे । गृहीतखङ्गे जगदीशनाथे चचाल पृथ्वीं सनगा समग्रा ॥ १० ॥
हे राजन्! पुत्राने शरणागत भावाने आपली ग्रीवा अर्पण केली, आणि हर्षाने उजळलेल्या चंद्रसम मुखाचे जगदीशनाथ खड्ग धारण करताच, पर्वतांसह सारी पृथ्वी थरथरली।
Verse 11
सिंधुः प्रवृद्धश्च बभूव सद्यो निमज्ज नार्थं भुवनत्रयस्य । निपेतुरुल्काः शतशो धरायां निर्घातयुक्ताः सतडित्खमध्यात् ॥ ११ ॥
क्षणात् समुद्र प्रचंड फुगला, जणू त्रिलोकी बुडविण्यास; आणि विजांनी भरलेल्या मध्याकाशातून गडगडाटासह शेकडो ज्वलंत उल्का पृथ्वीवर कोसळल्या।
Verse 12
विवर्णरूपा च बभूव मोहिनी न देवकार्यं हि कृतं मयेति । निरर्थकं जन्म ममाधुनाभूत्कृतं तु दैवेन दजगद्विधायिना ॥ १२ ॥
तेव्हा मोहिनीचा वर्ण फिका पडला; ती मनात म्हणाली—“मी देवांचे कार्य साधू शकले नाही।” ती विलाप करू लागली—“आता माझा जन्म व्यर्थ झाला; तरीही जगद्विधाता दैवानेच हे घडविले।”
Verse 13
विमोहनं रूपमिदं विडंबनं यद्भूमिपालेन न भुक्तमन्नम् । हरेर्दिने पापभयापहे तु तृणैः समाहं भविता त्रिविष्टपे ॥ १३ ॥
हे रूप खरोखर मोह पाडणारे व विडंबनाच आहे—की भूमिपाल राजाने अन्न सेवन केले नाही. पण हरीच्या त्या पवित्र दिवशी, जो पाप व पापभय दूर करतो, मी त्रिविष्टपात गवताच्या ढिगासारखा होईन॥१३॥
Verse 14
सत्वाधिको यास्यति मोक्षमार्गं गंतास्मि पाप नरकं सुदारुणम् ॥ १४ ॥
ज्यात सत्त्वाची प्रधानता आहे तो मोक्षमार्गाने जाईल; पण मी पापी असल्याने अत्यंत दारुण नरकातच जाईन॥१४॥
Verse 15
समुद्यते तदा खङ्गे नृपेण नृपपुंगव । मोहिनी मोहसंयुक्ता पपात धरणीतले ॥ १५ ॥
हे नृपश्रेष्ठ! तेव्हा राजाने खड्ग उचलताच, मोहाने ग्रस्त मोहिनी धरणीतलावर कोसळली॥१५॥
Verse 16
राजापि तेन खङ्गेन भ्राजमानः समुद्यतः । ग्रीवायाश्छेदनार्थाय वृषांगदसुतस्य तु ॥ १६ ॥
मग राजा देखील तो तेजस्वी खड्ग उचलून, वृषांगदाच्या पुत्राची मान छेदण्यासाठी पुढे सरसावला॥१६॥
Verse 17
सकुंडलं चारु शशिप्रकाशं भ्राजिष्णु वक्त्रं तनयस्य भूपः । प्रचिच्छिदे यावदतीव हर्षाद्धैर्यान्वितो रुक्मविभूषणोऽसौ ॥ १७ ॥
सुवर्णाभूषणांनी नटलेला व धैर्ययुक्त तो राजा अतिशय हर्षाने, पुत्राचे कुंडलांनी शोभलेले, सुंदर, चंद्रप्रकाशासारखे तेजस्वी मुख छेदण्यासच निघाला होता॥१७॥
Verse 18
तावद्गृहीतः स्वकरेण भूपः क्षीराब्धिकन्यापतिना महीपः । तुष्टोऽस्मि तुष्टोऽस्मि न संशयोऽत्र गच्छस्व लोकं मम लोकनाथ ॥ १८ ॥
तेव्हा क्षीरसागरकन्येच्या पती भगवानांनी त्या राजाला स्वतःच्या हाताने धरले. आणि म्हणाले—“मी संतुष्ट आहे, मी संतुष्ट आहे; यात संशय नाही. हे लोकनाथा, आता माझ्या स्वलोकास जा.”
Verse 19
प्रियान्वितश्चात्मजसंयुतश्च कीर्तिं समाधाय महीतले तु । त्रैलोक्यपूज्यां विमलां च शुक्लां कृत्वा पदं मूर्ध्नि यमस्य भूप ॥ १९ ॥
हे राजन्, तो प्रियेसह व पुत्रांसह पृथ्वीवर आपली कीर्ती स्थापन करून गेला; आणि ती निर्मळ, उज्ज्वल व त्रैलोक्यपूज्य अशी करून त्याने यमाच्या मस्तकी आपला चरण ठेवला.
Verse 20
प्रयाहि वासं मम देहसंज्ञं स चक्रिणो भूमिपतिः करेण । संस्पृष्टमात्रो विरजा बभूव प्रियासमेतस्तनयेन युक्तः ॥ २० ॥
“जा, आणि माझ्या त्या धामात वास कर, जे या देह-नावाने ओळखले जाते.” असे ऐकताच चक्रधारी (विष्णु) भक्त त्या राजाने हाताने स्पर्श केला; आणि केवळ स्पर्शानेच तो निर्मळ झाला—प्रियेसह व पुत्रासह.
Verse 21
उपेत्य वेगेन जगाम देहं देवस्य दिव्यं स नृपो महात्मा । विहाय लक्ष्मीमवनीप्रसूतां विहाय दासीःसुधनं स कोशम् ॥ २१ ॥
तो महात्मा राजा वेगाने (भगवानाजवळ) जाऊन देवाचे दिव्य देह प्राप्त करून गेला. पृथ्वीजन्य लक्ष्मी, दासी, अपार धन आणि कोश सोडून तो निघून गेला.
Verse 22
विहाय नागांस्तुरगान्रथांश्च स्वदारवर्गं स्वजनादिकांश्च । जगाम देहं मधुसूदनस्य ततोंऽबरात्पुष्पचयः पपात ॥ २२ ॥
हत्ती, घोडे व रथ—तसेच आपला घरचा परिवार, पत्नीवर्ग, स्वजन इत्यादी सर्व सोडून तो मधुसूदन (विष्णु) यांच्या दिव्य देह-धामास गेला. तेव्हा आकाशातून पुष्पवृष्टी झाली.
Verse 23
संहृष्टसिद्धैः सुरलोकपालैः संताडिता दुंदुभयो विनेदुः । राजन् जगुर्गीतमतीव रम्यं देवांगनाः संननृतुर्मुदान्विताः ॥ २३ ॥
हर्षित सिद्ध व सुरलोकपालांनी आघात केल्याने दुंदुभी निनादू लागल्या। हे राजन्, अतिशय रम्य गीत गाइले गेले आणि देवांगना आनंदाने भरून नृत्य करू लागल्या।
Verse 24
गन्धर्वकन्या नृपकर्मतुष्टास्तदद्भुतं प्रेक्ष्य दिनेशसूनुः । हरेस्तनौ भूमिपतिं प्रविष्टं सदारपुत्रं स्वलिपिं प्रमार्ज्य ॥ २४ ॥
राजाच्या कर्माने तुष्ट झालेल्या गंधर्वकन्येने ते अद्भुत दृश्य पाहून दिनेशपुत्रास कळविले। त्याने आपली लिहिलेली नोंद पुसून सांगितले की भूमिपती पत्नी व पुत्रासह हरिच्या वक्षस्थळी प्रविष्ट झाला आहे।
Verse 25
लोकांश्च सर्वान्नृपदिष्टमार्गे कृत्वा कृतज्ञान्हार्रलोकमार्गान् । भीतः पुनः प्राप्य पितामहांतिकं प्रोवाच देवं चतुराननं रुदन् ॥ २५ ॥
राजाने सांगितलेल्या मार्गावर सर्व लोकांना प्रवृत्त करून आणि हारलोक (रुद्रलोक)ातील जनांना कृतज्ञ करून तो भयभीत झाला। मग पुन्हा पितामह ब्रह्म्याजवळ जाऊन चतुरानन देवास रडत रडत म्हणाला।
Verse 26
नाहं नियोगी भविता हि देव आज्ञाविहीनः सुरलोकनाथ । विधेहि चान्यत्प्रकरोमि तात निदेशनं मास्तु मदीय दण्डम् ॥ २६ ॥
हे देव, तुमच्या आज्ञेविना मी नियुक्त दूतासारखा कार्य करणार नाही, हे सुरलोकनाथ। हे तात, अन्यथा व्यवस्था करा; मी तुमच्या निर्देशाप्रमाणेच करीन—तुमच्या स्पष्ट आज्ञेविना माझा दंड होऊ नये।
Verse 27
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते सुतवधोद्यतस्य रुक्मांगदस्य भगवद्दर्शनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या उत्तरभागातील मोहिनीचरितात ‘पुत्रवधास उद्यत रुक्मांगदास भगवद्दर्शन’ नावाचा चौतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
It functions as an extreme dharma-parīkṣā: the king’s satya and vrata-niṣṭhā are tested beyond ordinary ethics, while the son’s śaraṇāgati and filial dharma complete the offering; Viṣṇu’s intervention affirms that true dharma culminates in grace, not tragedy, and that the Lord upholds the devotee at the decisive moment.
Mohinī embodies māyā/delusion as a divine instrument: her failure and pallor show that coercive, adharma-leaning outcomes cannot ultimately prevail over satya sustained by bhakti; the episode teaches that tests may appear cruel, yet are resolved by the Lord’s compassionate sovereignty.
They externalize the moral weight of dharma under strain: when a righteous devotee approaches an irreversible act for truth’s sake, the cosmos ‘reacts’ as a dharma-indicator, foreshadowing divine intervention and marking the event as world-order (ṛta/dharma) significant.