मोहीनी–वसु संवादात प्रथम ‘कारुण्य’ नावाच्या पुरुषोत्तम-स्तोत्राची फलश्रुती सांगितली आहे—जगन्नाथपूजेनंतर दररोज स्तुती व त्रिसंध्येला पाठ केल्यास चार पुरुषार्थ, विशेषतः मोक्ष, प्राप्त होतो. धर्मशास्त्रासारखे नियमही आहेत: नास्तिक, गर्विष्ठ, कृतघ्न व भक्तिहीन यांना गुप्त उपदेश वा दान देऊ नये; दान सदाचारी वैष्णवांना करावे. पुढे राजाची चिंता आणि स्वप्नदर्शन येते—गरुडारूढ अष्टभुज वासुदेव प्रकट होऊन समुद्रकिनारी अद्भुत निष्फळ वृक्ष शोधून तो तोडून त्यापासून विग्रह घडवण्याची आज्ञा देतो. विष्णू व विश्वकर्मा ब्राह्मणवेषात येऊन राजसंकल्पाचे कौतुक करतात व तीन मूर्तींचे निर्माण पाहतात—कृष्णरूप वासुदेव (जगन्नाथ), श्वेत हलधर अनंत/बलभद्र, आणि सुवर्णवर्णा सुभद्रा, शुभलक्षणांनी युक्त. राजाला दीर्घ राज्य, कीर्ती व परमधामप्राप्तीचे वर मिळतात; इंद्रद्युस्म सरोवराचे तीर्थमाहात्म्य व पिंडदानफळही सांगितले आहे. शेवटी शोभायात्रा, शुभ मुहूर्तावर प्रतिष्ठा-अभिषेक, विपुल दान-दक्षिणा, धर्मराज्य, वैराग्य आणि विष्णूच्या परमपदप्राप्तीचा निष्कर्ष येतो.
Verse 1
वसुरुवाच । इत्थं स्तुतस्तदा तेन प्रसन्नो गरुडध्वजः । ददौ तस्मै तु सुभगे सकलं मनसेप्सितम् ॥ १ ॥
वसू म्हणाले—त्याने अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर त्या वेळी गरुडध्वज भगवान विष्णू प्रसन्न झाले आणि त्या सुभगाला मनोइच्छित सर्व काही प्रदान केले ॥ १ ॥
Verse 2
यः संपूज्य जगन्नाथं प्रत्यहं स्तौति मानवः । स्तोत्रेणानेन मतिमान्समोक्षं लभते ध्रुवम् ॥ २ ॥
जो मनुष्य जगन्नाथाचे विधिपूर्वक पूजन करून प्रतिदिन या स्तोत्राने स्तुती करतो, तो बुद्धिमान निश्चयच मोक्ष प्राप्त करतो ॥ २ ॥
Verse 3
त्रिसंध्यं यो जपेद्विद्वानिमं स्तोत्रवरं शुचिः । धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं च लभते नरः ॥ ३ ॥
जो विद्वान व शुद्ध पुरुष त्रिसंध्येला या श्रेष्ठ स्तोत्राचा जप करतो, तो नर धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्षही प्राप्त करतो ॥ ३ ॥
Verse 4
यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्वा समाहितः । स लोकं शाश्वतं विष्णोर्याति निर्द्ध्रूतकल्मषः ॥ ४ ॥
जो एकाग्र मनाने हे पठतो, ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो पापरहित होऊन विष्णूच्या शाश्वत लोकाला प्राप्त होतो ॥ ४ ॥
Verse 5
धन्यं पापहरं चेदं भुक्तिमुक्तिप्रदं शिवम् । गुह्यं सुदुर्लभं पुण्यं न देयं यस्य कस्य चित् ॥ ५ ॥
हा उपदेश धन्य, पापहर, शुभ आणि भोग-मोक्ष देणारा आहे. तो गुप्त, अत्यंत दुर्मिळ व पुण्यदायक आहे; म्हणून तो कोणालाही देऊ नये.
Verse 6
न नास्तिकाय मूर्खाय न कृतघ्नाय मानिने । न दुष्टमतये दद्यान्नाभक्ताय कदाचन ॥ ६ ॥
नास्तिक, मूर्ख, कृतघ्न आणि अभिमानी यांना कधीही देऊ नये; दुष्टबुद्धीला देऊ नये, आणि अभक्ताला तर कदापि देऊ नये.
Verse 7
दातव्यं भक्तियुक्ताय गुणशीलान्विताय च । विष्णुभक्ताय शांताय श्रद्धानुष्ठानशीलिने ॥ ७ ॥
भक्तियुक्त, गुण-शीलसंपन्न—विष्णुभक्त, शांत आणि श्रद्धेने अनुष्ठान करणाऱ्यालाच दान द्यावे.
Verse 8
इदं समस्ताघविनाशहेतु कारुण्यसंज्ञं सुखमोक्षदं च । अशेषवांछाफलदं वरिष्ठ स्तोत्रं मयोक्तं पुरुषोत्तमस्य ॥ ८ ॥
पुरुषोत्तमाचे हे श्रेष्ठ स्तोत्र, माझ्याकडून कथित, ‘कारुण्य’ या नावाने प्रसिद्ध—समस्त पापांचा नाश करणारे; सुख व मोक्ष देणारे आणि सर्व इच्छित फळे पूर्णपणे देणारे आहे.
Verse 9
ये तं सुसूक्ष्मं विमलांम्बराभं ध्यायंति नित्यं पुरुषं पुराणम् । ते मुक्तिभाजः प्रविशंति विष्णुं मन्त्रैर्यथाज्यं हुतमध्वराग्नौ ॥ ९ ॥
जे त्या अतिसूक्ष्म, निर्मळ आकाशवर्ण प्राचीन पुरुषाचे नित्य ध्यान करतात—ते मुक्तिभागी होऊन विष्णूमध्ये प्रवेश करतात; जसे मंत्रोच्चारासह अर्पिलेले घृत यज्ञाग्नीत विलीन होते.
Verse 10
एकः स देवो भवदुःखहंता परः परेषां न ततोऽस्ति चान्यः । स्रष्टा स पाता सकलांतकर्ता विष्णुः समश्चाखिलसारभूतः ॥ १० ॥
तो एकच परम देव आहे, जो जीवांचे दुःख नाश करतो; तो परात्पर आहे, त्याच्या पलीकडे दुसरा कोणी नाही. तोच स्रष्टा, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता; समदर्शी विष्णूच सर्वांचा सारतत्त्व आहे.
Verse 11
किं विद्यया किं सुगुणैश्च तेषां यज्ञैश्च दानैश्च तपोभिरुग्रैः । येषां न भक्तिर्भवतीह कृष्णे जगद्गुरौ मोक्षसुखप्रदे च ॥ ११ ॥
ज्यांच्या अंतःकरणात येथे जगद्गुरु, मोक्षसुखप्रदाता श्रीकृष्णाची भक्ती नाही, त्यांना विद्या व सद्गुण कशाला? यज्ञ, दान आणि घोर तपही कशासाठी?
Verse 12
लोके स धन्यः स शुचिः स विद्वान्स एव वक्ता स च धर्मशीलः । ज्ञाता स दाता स च सत्यवक्ता यस्यास्ति भक्तिः पुरुषोत्तमाख्ये ॥ १२ ॥
या लोकी तोच धन्य, तोच पवित्र व विद्वान, तोच वाक्पटु व धर्मशील; तोच ज्ञाता, दाता व सत्यवक्ता—ज्याच्या हृदयात पुरुषोत्तमाची भक्ती आहे.
Verse 13
स्तुत्वैवं ब्रह्मतनयः प्रणम्य च सनातनम् । वासुदेवं जगन्नाथं सर्वकामफलप्रदम् ॥ १३ ॥
अशा रीतीने ब्रह्मपुत्राने सनातन प्रभूची स्तुती करून प्रणाम केला—वासुदेव जगन्नाथ, जो सर्व कामनांचे फळ देणारा आहे.
Verse 14
चिंताविष्टो महीपालः कुशानास्तीर्य भूतले । वस्त्रं च तन्मना भूत्वा सुष्वाप धरणीतले ॥ १४ ॥
चिंतेने व्याकुळ झालेल्या राजाने भूमीवर कुश पसरले; तेथे वस्त्र अंथरून, मन स्थिर करून, तो धरणीवरच झोपला.
Verse 15
कथं प्रत्यक्षमभ्येति देवदेवो जनार्दनः । मम चिंताहरो देवः कदासाविति चिंतयन् ॥ १५ ॥
तो वारंवार चिंतन करू लागला—“देवदेव जनार्दन मला प्रत्यक्ष दर्शन कसे देतील? माझी चिंता हरिणारा तो प्रभू कधी प्रकट होईल?”
Verse 16
सुप्तस्य तस्य नृपतेर्वासुदेवो जगद्गुरुः । आत्मानं दर्शयामास स्वप्ने तस्मै च चक्रधृक् ॥ १६ ॥
तो राजा झोपलेला असता, जगद्गुरु चक्रधारी वासुदेवांनी स्वप्नात त्याला आपले स्वरूप दाखविले।
Verse 17
स ददर्श च तं स्वप्नेदेवदेवं जगत्पतिम् । शंखचक्रधरं शांतं गदापद्माग्रपाणिनम् ॥ १७ ॥
त्याने स्वप्नात देवदेव, जगत्पतीला पाहिले—शांत, शंख-चक्र धारण करणारा, आणि अग्रहस्तांनी गदा व पद्म धरणारा।
Verse 18
शार्ङ्गवाणासियुक्तं च ज्वलत्तेजोग्रमंडलम् । युगांतादित्यवर्णाभं नीलवैडूर्यसन्निभम् ॥ १८ ॥
ते शार्ङ्ग धनुष्य, बाण व खड्ग यांनी युक्त होते; त्यांचे तेज ज्वलंत, उग्र मंडलासारखे होते. ते युगांताच्या सूर्याप्रमाणे दीप्त, आणि निळ्या वैडूर्य मण्यासारखे भासत होते.
Verse 19
सुपर्णपृष्ठमासीनं षोडशार्द्धभुजं विभुम् । स चासौ प्राब्रवीद्वीक्ष्य साधु राजन्महामते ॥ १९ ॥
गरुडाच्या पाठीवर आसनस्थ, आठ भुजांचा सर्वव्यापी प्रभू त्याने पाहिला. त्याला पाहून ते म्हणाले—“साधु, हे महामती राजा!”
Verse 20
क्रतुनानेन दिव्येन तथा भक्त्या च श्रद्धया । तुष्टोऽस्मि ते महीपाल वृथा किमनुशोचसि ॥ २० ॥
हे महीपाल! या दिव्य यज्ञाने तसेच तुझ्या भक्ती व श्रद्धेने मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; मग तू व्यर्थ कशाला शोक करतोस?
Verse 21
यदत्र प्रतिमा राजन्राजपूज्या सनातनी । यथा तां प्राप्नुया भूप तदुपायं ब्रवीमि ते ॥ २१ ॥
हे राजन्! येथे असलेली ही प्रतिमा सनातन व राजपूज्य आहे. हे भूप! ती तुला जशी प्राप्त होईल, तो उपाय मी तुला सांगतो.
Verse 22
गतायामद्य शर्वर्यां निर्मले भास्करोदये । सागरस्य जलस्यांते नानाद्रुमविभूषिते ॥ २२ ॥
आजची रात्र संपून निर्मळ आकाशात सूर्य उगवला तेव्हा ते समुद्रजलाच्या काठाशी आले; तो प्रदेश नानाविध वृक्षांनी शोभित होता.
Verse 23
जलं तथैव वेलायां दृश्यते यत्र वै महत् । लवणस्योदधे राजंस्तरंगैः समभिप्लुतम् ॥ २३ ॥
हे राजन्! तेथेही किनाऱ्यावर पाण्याचा विशाल विस्तार दिसतो; तो लवणसमुद्र असून लाटांनी भरून गेलेला आहे.
Verse 24
कूलालंबी महावृक्षः स्थितः स्थलजलेषु च । वेलाभिर्हन्यमानश्च न चासौ कंपते ध्रुवः ॥ २४ ॥
काठाला धरून एक महावृक्ष स्थल-जलाच्या संधिस्थानी उभा होता; लाटांनी वारंवार आघात केला तरी तो ध्रुवासारखा अचल, न डगमगता राहिला.
Verse 25
हस्तेन पुर्शुमादाय ऊर्मेरंतस्ततो व्रज । एकाकी विहरन्राजन्यं त्वं पश्यसि पादपम् ॥ २५ ॥
त्या पुरुषाचा हात धरून तेथून लाटांच्या मध्यभागी जा. हे क्षत्रिया, एकटा विहार करताना तुला एक वृक्ष दिसेल.
Verse 26
इदं चिह्नं समालोक्य च्छेदयत्वमशंकितः । शात्यमानं तु तं वृक्षं प्रांशुमद्भुतदर्शनम् ॥ २६ ॥
हे चिन्ह पाहून निःशंक होऊन तो कापून टाक. तो उंच, अद्भुत दर्शनाचा वृक्ष तेव्हा फाटत होता.
Verse 27
दृष्ट्वा तेनैव संचिंत्य तदा भूपाल दर्शनम् । कुरु तत्प्रतिमां दिव्यां जहिचिंतां विमोहिनीम् ॥ २७ ॥
ते पाहून त्याच प्रकारे राजदर्शनाचे चिंतन कर. त्याची दिव्य प्रतिमा कर आणि मोहिनी चिंता सोडून दे.
Verse 28
एवमुक्त्वा महाभागो जगामादर्शनं हरिः । स चापि स्वप्नमालक्ष्य परं विस्मयमागतः ॥ २८ ॥
असे बोलून महाभाग हरि भगवान अदृश्य झाले. आणि त्यालाही ते स्वप्न आहे असे कळताच परम विस्मय वाटला.
Verse 29
तां निशां समुदीक्षन्स ततस्तद्गतमानसः । व्याहरन्वैष्णवान्मन्त्रान्सूक्तं चैव तदात्मकम् ॥ २९ ॥
त्या रात्रीकडे पाहत, मन त्यातच लीन करून, त्याने वैष्णव मंत्र उच्चारले आणि त्याच भावाचे स्तोत्रही म्हटले.
Verse 30
प्रभातायां रजन्यां तु तद्गतोऽनन्यमानसः । स स्नात्वा सागरे सम्यग्यथावद्विधिना ततः ॥ ३० ॥
प्रभातकाळी, रात्रि अजून शिल्लक असतानाच, तो एकाग्र मनाने तेथे गेला. नंतर विधिपूर्वक समुद्रात यथाविधी स्नान करून कर्म केले.
Verse 31
दत्वा दानं तु विप्रेभ्यो ग्रामांश्च नगराणि च । कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म जगाम स नृपोत्तमः ॥ ३१ ॥
विप्रांना दान देऊन—गावे व नगरेही अर्पण करून—आणि पूर्वाह्णिक विधीकर्म करून तो श्रेष्ठ राजा पुढे निघून गेला.
Verse 32
न रथो न पदातिश्च न गजो न च सारथिः । एकाकी स महावेलां प्रविवेश महीपतिः ॥ ३२ ॥
ना रथ, ना पायदळ, ना हत्ती, ना सारथी; तो राजा एकटाच त्या विशाल समुद्रकिनाऱ्यावर प्रवेशला.
Verse 33
तं ददर्श महावृक्षं तेजस्वंतं महाद्रुमम् । महांतकं महारोहं पुण्यं विफलमेव च ॥ ३३ ॥
त्याने तो महावृक्ष पाहिला—तेजस्वी, महाद्रुम—अतिशय पसरलेला व उंच; तो पवित्र होता, पण फळरहितच होता.
Verse 34
महोत्सवं महाकायं प्रसुप्तं च जलांतिके । सांद्रमांजिष्ठवर्णाभं नाम जातिविवर्जितम् ॥ ३४ ॥
तो महोत्सवासारखा विशाल, महाकाय, पाण्याच्या काठाशी झोपलेला होता; गडद मंजीठ-लाल छटेने दीप्त, आणि नाव-जातिविरहित होता.
Verse 35
नरनाथस्तथा विष्णोर्द्रुमं दृष्ट्वा मुदान्वितः । पर्शुना शातयामास शितेन च दृढेन च ॥ ३५ ॥
तेव्हा नरांचा राजा विष्णूचे वृक्ष पाहून आनंदित झाला आणि तीक्ष्ण व दृढ परशूने तो वृक्ष तोडून पाडला।
Verse 36
द्वैधीभूता मतिस्तत्र बभूवेंद्रसखस्य च । निरीक्षमाणे काष्ठे तु बभूवाद्भुतदर्शनम् ॥ ३६ ॥
तेथे इंद्राच्या सख्याची बुद्धी द्विधा झाली; आणि काष्ठाकडे निरखून पाहत असता अद्भुत दर्शन प्रकट झाले।
Verse 37
विश्वकर्मा च विष्णुश्च विप्ररूपधरावुभौ । आजग्मतुर्महात्मानौ तथा तुल्याग्रजन्मनौ ॥ ३७ ॥
विश्वकर्मा आणि विष्णू हे दोघेही महात्मे ब्राह्मणरूप धारण करून तेथे आले; आणि दोघांचाही जन्म समान श्रेष्ठ होता।
Verse 38
ज्वलमानौ सुतेजोभिर्दिव्यस्रग्गंधलेपनौ । अथ तौ तं समासाद्य नृपमिंद्रिसखं तदा ॥ ३८ ॥
स्वतेजाने ज्वलंत, दिव्य माळा, सुगंध व लेपनाने विभूषित असे ते दोघे त्या वेळी इंद्रिसख राजाकडे गेले।
Verse 39
तावब्रूतां महाराज त्वं किमत्र करिष्यसि । किमयं ते महाबाहो शातितश्च वनस्पतिः ॥ ३९ ॥
ते दोघे म्हणाले—“महाराज, आपण येथे काय करणार? आणि हे महाबाहो, तुमच्यासाठी हा वृक्ष का तोडला आहे?”
Verse 40
असहायो महादुर्गे निर्जने गहने वने । महासिंधुतटे चैव शातितो वै महाद्रुमः ॥ ४० ॥
सहायाविना, अतिदुर्गम निर्जन व दाट वनात—आणि महासागराच्या तटावरही—महावृक्ष निश्चयच छेदला जातो।
Verse 41
तयोः श्रुत्वा वचः सुभ्रु स तु राजा मुदान्वितः । बभाषे वचनान्याभ्यां मृदूनि मधुराणि च ॥ ४१ ॥
हे सुभ्रू, त्या दोघांचे वचन ऐकून राजा आनंदित झाला आणि त्यांना कोमल व मधुर वाणीने उत्तर देऊ लागला।
Verse 42
दृष्ट्वा तौ ब्राह्मणौ तत्र चंद्रसूर्याविवागतौ । नमस्कृत्य जगन्नाथाववाङ्मुखमवस्थितः ॥ ४२ ॥
तेथे चंद्र-सूर्यासारखे आलेले ते दोघे ब्राह्मण पाहून, त्याने जगन्नाथस्वरूप त्यांना नमस्कार केला आणि विनयाने मुख खाली घालून उभा राहिला।
Verse 43
देव देवमनाद्यंतममेयं जगतः पतिम् । आराधितुं वै प्रतिमां करोमीति मतिर्मम ॥ ४३ ॥
देवांचा देव, अनादि-अनंत, अमेय, जगताचा स्वामी—याची आराधना करण्यासाठी मी त्याची प्रतिमा घडवीन, असा माझा निश्चय आहे।
Verse 44
अहं स देवदेवेन परमेण महात्मना । स्वप्नाते च समुद्दिष्टो भवद्भ्यां श्रावितो मया ॥ ४४ ॥
मी तो तोच आहे, ज्याचा निर्देश देवांचा परम महात्मा देवदेवाने स्वप्नाच्या शेवटी तुम्हाला केला होता; आणि तुम्हा दोघांनी मला हा विषय सांगितला आहे।
Verse 45
यज्ञस्तद्वचनं श्रुत्वा देवेन्द्रप्रतिमस्य च । प्रहस्य तस्मै विश्वेशस्तुष्टो वचनमब्रवीत् ॥ ४५ ॥
देवेंद्रासारख्या तेजस्वी यज्ञाचे ते वचन ऐकून विश्वेश्वर भगवान प्रसन्न झाले; हसत त्यांनी त्याला उत्तर दिले.
Verse 46
साधु साधु महीपाल यदेतन्मन उत्तमम् । संसारसागरे घोरे कंदलीदलसन्निभे ॥ ४६ ॥
साधु, साधु, हे महीपाल! तुझा हा उत्तम संकल्प स्तुत्य आहे; कारण घोर संसारसागरात जीवन केळीच्या पानासारखे नाजूक आहे.
Verse 47
निःसारे दुःखबहुले कामक्रोधसमाकुले । इंद्रियावर्तकलिले दुस्तरे लोमहर्षणे ॥ ४७ ॥
हा संसार निस्सार, दुःखबहुल, काम-क्रोधाने व्याकुळ आहे; इंद्रियांच्या भोवऱ्यांनी कलुषित, पार करणे कठीण व भयावह—रोमांच उभा करणारा आहे.
Verse 48
नानाव्याधिशतावर्ते चलबुद्बुदसन्निभे । यतस्ते मतिरुत्पन्ना विष्णोराराधनाय वै ॥ ४८ ॥
अनेक व्याधींच्या शेकडो भोवऱ्यांनी भरलेल्या या संसारात, जिथे जीवन थरथरणाऱ्या बुडबुड्यासारखे चंचल आहे, तुझी बुद्धी श्रीविष्णूच्या आराधनेसाठी जागी झाली—हे अत्यंत शुभ आहे.
Verse 49
धन्यस्त्वं नृपशार्दूल गुणैः सर्वैरलंकृतः । सप्रजा धरणी धन्या सशैलवनपत्तना ॥ ४९ ॥
हे नृपशार्दूल! तू धन्य आहेस, सर्व गुणांनी अलंकृत आहेस. तुझ्या प्रजेसह ही धरणीही धन्य आहे—पर्वत, वन आणि नगरांसह.
Verse 50
सपुरग्रामनगरा चतुर्वणैरलंकृता । यत्र त्वं नृपशार्दूल प्रजापालयिता प्रभुः ॥ ५० ॥
पुरे, गावे व नगरे यांनी शोभित आणि चतुर्वर्णांनी अलंकृत अशा त्या देशात, हे नृपशार्दूल, तू प्रजापालक प्रभूप्रमाणे राज्य करशील।
Verse 51
एह्येहि त्वं महाभाग द्रुमेऽस्मिन्सुखशीतले । आवाभ्यां सह तिष्ठ त्वं कथाभिर्द्धर्मसंश्रितः ॥ ५१ ॥
ये, ये, हे महाभाग! या सुखद शीतल वृक्षाखाली आमच्यासह थांब; धर्माचा आश्रय घेऊन पवित्र कथांनी युक्त होऊन आमच्या दोघांसोबत येथेच रहा।
Verse 52
अयं तव सहायार्थमागतः शिल्पिनां वरः । विश्वकर्मसमः साक्षान्निपुणः सर्वकर्मसु ॥ ५२ ॥
हा तुझ्या सहाय्यासाठी आलेला शिल्प्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे—साक्षात विश्वकर्म्यासमान, आणि सर्व कामांत निपुण।
Verse 53
मयोद्दिष्टां तु प्रतिमां करोत्येष तटं त्यज । श्रुत्वैवं वचनं तस्य तदा राजा द्विजन्मनः ॥ ५३ ॥
“हा माझ्या सांगितलेल्या प्रतिमेप्रमाणेच घडवीत आहे—तू तट सोड.” त्या द्विज मुनिचे वचन ऐकून राजाने तसेच केले।
Verse 54
सागरस्य तटं त्यक्त्वा गत्वा तस्य समीपतः । तस्थौ स नृपतिश्रेष्ठो वृक्षच्छायां सुशीतलाम् ॥ ५४ ॥
सागराचा तट सोडून तो जवळ जाऊन, नृपतिश्रेष्ठ राजा एका वृक्षाच्या अतिशय शीतल छायेत उभा राहिला।
Verse 55
ततस्तस्मै स विश्वात्मा तदाकारां तदाकृतिम् । शिल्पिमुख्याय विधिजे कुरुष्वेत्यभ्यभाषत ॥ ५५ ॥
मग त्या विश्वात्म्याने विधिज ब्रह्मा—शिल्पिमुख्य—यास सांगितले, “तोच आकार आणि तीच आकृती घडव.”
Verse 56
कृष्णरूपं परं शांतं पद्मपत्रायतेक्षणम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं शंखचक्रगदाधरम् ॥ ५६ ॥
मी परम शांत कृष्णरूप परमेश्वराचे ध्यान करतो—कमलपर्णासारखे नेत्र, श्रीवत्स व कौस्तुभ धारण करणारा, शंख-चक्र-गदा धारी.
Verse 57
गौरं गोक्षीरवर्णाभे द्वितीयं स्वस्तिकांकितम् । लांगलास्त्रधरं देवमनंताख्यं महाबलम् ॥ ५७ ॥
दुसरे दिव्य रूपाचे वर्ण गौर—गाईच्या दुधासारखे उजळ—स्वस्तिकचिन्हांकित; नांगर हे अस्त्र धारण करणारा तो महाबली देव ‘अनंत’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 58
देवदानवगंधर्वयक्षविद्याधरोरगैः । न विज्ञातो हि तस्यांतस्तेनानंत इति स्मृतः ॥ ५८ ॥
देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, विद्याधर आणि नाग—यांपैकी कोणालाही त्याचा अंत कळत नाही; म्हणून तो ‘अनंत’ म्हणून स्मरला जातो.
Verse 59
भगिनीं वासुदेवस्य रुक्मवर्णां सुशोभनाम् । तृतीयां वै सुभद्रां च सर्वलक्षणलक्षिताम् ॥ ५९ ॥
आणि वासुदेवाची भगिनी—रुक्मवर्ण, अत्यंत शोभिवंत—तसेच तिसऱ्या रूपात सुभद्रा, जी सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आहे.
Verse 60
श्रुत्वैतद्वचनं तस्य विश्वकर्मा सुकर्मकृत् । तत्क्षणात्कारयामास प्रतिमाः शुभलक्षणाः ॥ ६० ॥
त्याचे वचन ऐकून सुकर्मनिपुण विश्वकर्म्याने तत्क्षणी शुभलक्षणयुक्त प्रतिमा घडवून घेतल्या।
Verse 61
कुण्डलाभ्यां विचित्राभ्यां कर्णाभ्यां सुविराजिताः । चक्रलांगलविन्यासहताभ्यां भानुसंमताः ॥ ६१ ॥
विचित्र कुंडलांनी कर्ण अत्यंत शोभून दिसत; चक्र व लांगल यांच्या आघात-चिन्हांनी अंकित होऊन ते भानु (सूर्य) यांस मान्य ठरले।
Verse 62
प्रथमं शुक्लवर्णानां शारदेंदुसमप्रभम् । सुरक्ताक्षं महाकायं फटाविकटमस्तकम् ॥ ६२ ॥
पहिली प्रतिमा श्वेतवर्णाची, शरद्चंद्रासारखी प्रभायुक्त; अतिरक्त नेत्रांची, महाकाय देहाची व फणायुक्त विकट मस्तकाची होती।
Verse 63
नीलांबरधरं चोग्रं बलमद्भुतकुंडलम् । महाहलधरं दिव्यं महामुसलधारिणम् ॥ ६३ ॥
नीलांबरधारी तो उग्र होता; अद्भुत बल व विचित्र कुंडलांनी युक्त—दिव्य, महाहल धारण करणारा आणि महामुसळ (गदा) धारण करणारा।
Verse 64
द्वितीयं पुंडरीकाक्षं नीलजीमृतसन्निभम् । अतसीपुष्पसंकाशं पद्मपत्रायतेक्षणम् ॥ ६४ ॥
दुसरा पुंडरीकाक्ष—कमलनयन; नील मेघासारखा श्याम, अतसीपुष्पासारखा दीप्त व पद्मपत्रासारखे दीर्घ नेत्र असलेला।
Verse 65
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्पीतवाससमच्युतम् । चक्रकम्बुकरं दिव्यं सर्वपापहरं हरिम् ॥ ६५ ॥
मी अच्युत भगवान् हरि यांची वंदना करतो—ज्यांच्या वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आहे, जे पीतांबराने शोभतात, ज्यांच्या करांत चक्र व शंख आहेत; ते दिव्य असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहेत।
Verse 66
तृतीयां स्वर्णवर्णाभां पद्मपत्रायतेक्षणाम् । विचित्रवस्त्रसंछन्नां हारकेयूरभूषिताम् ॥ ६६ ॥
तिसरी कन्या सुवर्णवर्ण तेजाने उजळत होती; तिचे नेत्र कमळपानासारखे दीर्घ होते. ती विचित्र, सुंदर वस्त्रांनी आच्छादित आणि हार व केयूरांनी भूषित होती।
Verse 67
विचित्राभरणोपेतां रत्नमालावलंबिताम् । पीनोन्नतकुचां रम्यां विश्वकर्मा विनिर्ममे ॥ ६७ ॥
विश्वकर्म्याने तिला रम्य स्त्रीरूपात घडविले—ती विचित्र आभरणांनी युक्त, रत्नमाळा लोंबती धारण करणारी, आणि पीन व उन्नत स्तनांनी शोभणारी होती।
Verse 68
स तु राजाद्भुतं दृष्ट्वा क्षणेनैकेन निर्मिताः । दिव्यवस्त्रयुगाच्छन्ना नानारत्नैरलंकृताः ॥ ६८ ॥
राजाने ते अद्भुत दृश्य पाहिले—जे सर्व एका क्षणातच निर्मिले गेले होते. ती दिव्य वस्त्रांच्या जोड्यांनी आच्छादित आणि नानाविध रत्नांनी अलंकृत होती।
Verse 69
सर्वलक्षणसंपन्नाः प्रतिमाः सुमनोहराः । विस्मयं परमं गत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ६९ ॥
सर्व शुभलक्षणांनी संपन्न व अत्यंत मनोहर अशा त्या प्रतिमा पाहून तो परम विस्मयास पावला आणि हे वचन बोलला।
Verse 70
किं देवौ समनुप्राप्तौ द्विजरूपधरावुभौ । द्वावप्यद्भुतकर्माणौ देववृत्तौ त्वमानुषौ ॥ ७० ॥
हे काय—दोन देव येथे आले आहेत काय, दोघेही द्विजरूप धारण करून? दोघेही अद्भुत कर्म करणारे; आचरण देवतुल्य, तरीही मनुष्याप्रमाणे दिसतात.
Verse 71
देवौ वा मानुषौ वापि यक्षविद्याधरौ वरौ । किंवा ब्रह्महृषीकेशौ वसुरुद्रावुताश्विनौ ॥ ७१ ॥
ते दोन देव असोत वा दोन मनुष्य, किंवा यक्ष-विद्याधरांसारखे श्रेष्ठ जीव; अथवा ब्रह्मा आणि हृषीकेश (विष्णु), किंवा वसु आणि रुद्र, किंवा अश्विन—जे कोणी असोत, त्यांची स्तुती अशीच उच्च आहे.
Verse 72
न वेद्मि सत्यवद्भावौ मायरूपेण संस्थितौ । युवां गतोऽस्मि शरणमात्मानं वदतं मम ॥ ७२ ॥
मला तुमचे सत्य स्वरूप कळत नाही, कारण तुम्ही मायारचित रूपांत स्थित आहात. मी तुमच्या दोघांच्या शरण आलो आहे—कृपा करून तुमचे खरे स्वरूप मला सांगा.
Verse 73
द्विज उवाच । नाहं देवो न यक्षो वा न दैत्यो न च देवराट् । न ब्रह्मा न च रुद्रोऽहं विद्धि मां पुरुषोत्तमम् ॥ ७३ ॥
द्विज म्हणाला—मी देव नाही, यक्षही नाही; दैत्य नाही, देवांचा अधिपतीही नाही. मी ब्रह्मा नाही, रुद्रही नाही—मला पुरुषोत्तम (परम पुरुष) म्हणून जाण.
Verse 74
आर्तिघ्नं सर्वलोकानामनंतबलपौरुषम् । अर्चनीयो हि भूतानामंतो यस्य न विद्यते ॥ ७४ ॥
जो सर्व लोकांचे दुःख-आर्तता नाश करतो, ज्याचे बल व पराक्रम अनंत आहे—तोच सर्व भूतांचा पूज्य आहे, कारण त्याचा अंत नाही.
Verse 75
पठ्यते सर्वशास्त्रेषु वेदांतेषु निगद्यते । यदुक्त ध्यानगम्यं च वासुदेवेति योगिभिः ॥ ७५ ॥
हे सर्व शास्त्रांत वाचिले जाते आणि वेदान्तांत सांगितले जाते—योगी ज्याला ध्यानाने प्राप्त होणारा म्हणतात, तो वासुदेवच आहे।
Verse 76
अहमेव स्वयं ब्रह्मा अहं विष्णुः शिवो ह्यहम् । इद्रोऽहं देवराजश्च जगत्संयमनो यमः ॥ ७६ ॥
मीच स्वयं ब्रह्मा आहे; मी विष्णू आहे; आणि मीच शिव आहे. मी इंद्र—देवराज—आहे आणि जगताचे संयमन करणारा यमही मीच आहे।
Verse 77
पृथिव्यादीनि भूतानि त्रेताग्निर्हुतभुग्यथा । वरुणोऽपांपतिश्चाह धरित्री च महीधराः ॥ ७७ ॥
जशी पवित्र त्रेता-अग्नी हवि भक्षण करतो, तशी पृथ्वीपासून आरंभ होणारी भुते धारण केली जातात; वरुण जलांचा अधिपती म्हणतात, आणि पृथ्वीला धात्री व महीधरा असेही म्हणतात।
Verse 78
यत्किंचिद्वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजंगमम् । विश्वरूपं च मां विद्धि मत्तोऽन्यन्नास्ति किचन ॥ ७८ ॥
लोकी वाणी व वाङ्मय म्हणून जे काही आहे, आणि स्थावर-जंगमयुक्त हे सर्व जगत—हे माझे विश्वरूप आहे असे जाण; माझ्यावाचून अन्य काहीच नाही।
Verse 79
प्रीतोऽहं ते नृपश्रेष्ठ वरं वरय सुव्रत । यदिष्टं तत्प्रयच्छामि हृदि यत्ते व्यवस्थितम् ॥ ७९ ॥
हे नृपश्रेष्ठ! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. हे सुव्रत! वर माग; जे तुला इष्ट आहे, जे तुझ्या हृदयात दृढ आहे, तेच मी तुला देईन।
Verse 80
मद्दर्शनमपुण्यानां स्वप्नांतेऽपि न जायते । त्वं पुनर्द्दढभक्तित्वात्प्रत्यक्षं दृष्टवानसि ॥ ८० ॥
अपुण्यजनांना स्वप्नाच्या शेवटीही माझे दर्शन होत नाही; पण तू दृढ भक्तीमुळे मला प्रत्यक्ष, समोर पाहिले आहेस।
Verse 81
श्रुत्वैवं वासुदेवस्य वचनं तस्य मोहिनि । रोमांचिततनुर्भूत्वा इदं स्तोत्रं जगौ नृपः ॥ ८१ ॥
हे मोहिनी! वासुदेवाचे हे वचन ऐकून राजाचे अंग रोमांचित झाले आणि त्याने हे स्तोत्र गायिले।
Verse 82
राजोवाच । श्रियःकांत नमस्तेऽस्तु श्रीपते पीतवाससे । श्रीदश्रीश श्रीनिवास नमस्ते श्रीनिकेतन ॥ ८२ ॥
राजा म्हणाला— हे श्रीकांत! तुला नमस्कार असो. हे श्रीपते, पीतांबरधारी! हे श्रीद, श्रीश, श्रीनिवास, श्रीनिकेतन—तुला नमस्कार।
Verse 83
आद्यं पुरुषमीशानं सर्वेशं सर्वशं सर्वतोमुखम् । निष्कलं परमं देवं प्रणतोऽस्मि सनादनम् ॥ ८३ ॥
मी आद्य पुरुष, ईशान, सर्वेश, सर्वव्यापी सर्वतोमुख—त्या निष्कल, परम देव, सनातन प्रभूला प्रणाम करतो।
Verse 84
शब्दातीतं गुणातीतं भावाभावविवर्जितम् । निर्लेपं निर्गुणं सूक्ष्मं सर्वज्ञं सर्वभावनम् ॥ ८४ ॥
जो शब्दातीत, गुणातीत, भाव-अभाववर्जित; निर्लेप, निर्गुण, सूक्ष्म, सर्वज्ञ आणि सर्वभावांचा प्रेरक आहे—त्याला मी वंदन करतो।
Verse 85
शंशचक्रधरं देवं गदामुसलधारिणम् । नमस्ये वरदं देवं नीलोत्पलदलच्छविम् ॥ ८५ ॥
शंख-चक्र धारण करणाऱ्या, गदा व मुसळ धारण करणाऱ्या, वर देणाऱ्या त्या देवाला मी नमस्कार करतो; ज्याची छटा निळ्या कमळपाकळीप्रमाणे आहे।
Verse 86
नागपर्यंकशयनं क्षीरोदार्णववासिनम् । नमस्येऽहं हृषीकेशं सर्वपापहरं हरिम् ॥ ८६ ॥
नागशय्येवर शयन करणारे, क्षीरसागरात वास करणारे, इंद्रियांचे स्वामी हृषीकेश हरि—सर्व पाप हरून नेणाऱ्या—त्यांना मी नमस्कार करतो।
Verse 87
पुनस्त्वां देवदेवेश नमस्ये वरदं विभुम् । सर्वलोकेश्वरं विष्णुं मोक्षकारणमव्ययम् ॥ ८७ ॥
हे देवदेवेश! मी पुन्हा तुला नमस्कार करतो—हे वरद, हे विभु! सर्व लोकांचा ईश्वर, अव्यय मोक्षकारण विष्णूला प्रणाम।
Verse 88
एवं स्तुत्वा तु तं देवं प्रणिपत्य कृतांजलिः । उवाच प्रणतो भूत्वा निपत्य वसुधातले ॥ ८८ ॥
अशा रीतीने त्या देवाची स्तुती करून, हात जोडून त्याने दंडवत् प्रणाम केला; आणि वसुधातळी लोटांगण घालून, नम्र होऊन पुन्हा बोलला।
Verse 89
प्रीतोऽसि यदि मे नाथ वृणोमि वरमुत्तमम् । देवाः सुराः सगंधर्वा यक्षरक्षोमहोरगाः ॥ ८९ ॥
हे नाथ! आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर मी उत्तम वर मागतो—देव, सुर, गंधर्वांसह, यक्ष, राक्षस आणि महोरगही (या कृपेत सामील होवोत).
Verse 90
सिद्धविद्याधराः साध्याः किन्नरा गुह्यकास्तथा । ऋषयो ये महाभागा नानाशास्त्रविशारदाः ॥ ९० ॥
सिद्ध, विद्याधर, साध्य, किन्नर तसेच गुह्यक—आणि नानाशास्त्रांत पारंगत असे महाभाग ऋषीही तेथे एकत्र जमले आहेत।
Verse 91
प्रव्रज्यायोगयुक्ताश्च वेदतत्त्वानुचिंतकाः । मोक्षमार्गविदो येऽन्ये ध्यांयति परमं पदम् ॥ ९१ ॥
जे प्रव्रज्या-योगात संयमी आहेत, वेदतत्त्वाचे निरंतर चिंतन करतात, आणि मोक्षमार्ग जाणणारे अन्यही—ते परम पदाचे ध्यान करतात।
Verse 92
निर्मलं निर्गुणं शांतं यत्पश्यंति मनीषिणः । तत्पदं गंतुमिच्छामि प्रसादात्ते सुदुर्लभम् ॥ ९२ ॥
जे पद मनीषीजन निर्मळ, निर्गुण आणि शांत असे पाहतात—त्या पदास मी जाऊ इच्छितो; जे तुमच्या प्रसादावाचून अत्यंत दुर्लभ आहे।
Verse 93
श्रीभगवानुवाच । सर्वं भवतु भद्रं ते यथेष्टं सर्वमाप्नुहि । भविष्यति यथाकामं मत्प्रसादान्न संशयः ॥ ९३ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—तुझे सर्व मंगल होवो। जसे तुला इष्ट आहे तसे सर्व प्राप्त कर. माझ्या प्रसादाने तुझी इच्छा यथाकाम पूर्ण होईल; यात संशय नाही।
Verse 94
दश वर्षसहस्राणि तथा नव शतानि च । अविच्छिन्नं महाराज्यं कुरु त्वं नृपसत्तम ॥ ९४ ॥
हे नृपश्रेष्ठ! दहा हजार वर्षे आणि आणखी नऊशे वर्षे—इतका काळ तू अविच्छिन्न असे महाराज्य (सार्वभौम राज्य) प्रस्थापित कर।
Verse 95
प्रपद्य परमं दिव्यं दुर्लभं यत्सुरासुरैः । पूर्णं मनोरथं शांतं गुह्यमव्यक्तमव्ययम् ॥ ९५ ॥
देव-असुरांनाही दुर्लभ अशा परम दिव्य तत्त्वाला शरण जा. त्याच्यात शरणागत झाल्यावर सर्व मनोरथ पूर्ण होतात—ते शांत, गुह्य, अव्यक्त व अविनाशी आहे.
Verse 96
परात्परतरं सूक्ष्मं निर्लेपं निर्गुण ध्रुवम् । चिंताशोकविनिर्मुक्तं क्रियाकारणवर्जितम् ॥ ९६ ॥
ते परात्पर, अतिसूक्ष्म, निर्लेप, निर्गुण व ध्रुव आहे. ते चिंता-शोकमुक्त असून क्रिया व कारण-कर्तृत्वापासून रहित आहे.
Verse 97
तदहं दर्शयिष्यामि विज्ञेयाख्यं परं पदम् । संप्राप्य परमानंदं प्राप्स्यसे परमां गतिम् ॥ ९७ ॥
‘विज्ञेय’ असे ज्याचे नाव आहे ते परम पद मी तुला दाखवीन. ते प्राप्त करून तू परमानंद लाभशील आणि परम गतीला पोहोचशील.
Verse 98
कीर्तिश्च तव राजेंद्र भवत्वत्र महीतले । यावद्धरा नभो यावद्यावच्चंद्रार्कतारकाः ॥ ९८ ॥
हे राजेंद्र! या पृथ्वीवर तुझी कीर्ती टिकून राहो—जोवर धरा व नभ आहेत, आणि जोवर चंद्र-सूर्य-तारे आहेत.
Verse 99
यावत्समुद्राः सप्तैव यावन्मेर्व्वादिपर्वताः । तिष्ठंति दिवि देवाश्च यावत्सर्वत्र चाव्ययाः ॥ ९९ ॥
जोवर सात समुद्र आहेत, जोवर मेरू इत्यादी पर्वत स्थिर आहेत, आणि जोवर स्वर्गात देव वास करतात—तोवर सर्वत्र अव्यय दिव्य तत्त्वे/शक्ती प्रबळ राहतात.
Verse 100
इंद्रद्युस्मसरो नाम तीर्थँ यज्ञाज्यसंभवम् । यत्र स्नात्वा सकृल्लोकः शक्रलोकमवाप्स्यति ॥ १०० ॥
इंद्रद्युस्मसरस नावाचे तीर्थ यज्ञातील घृतापासून उत्पन्न झाले आहे। तेथे एकदाही स्नान केल्यास मनुष्य शक्र (इंद्र) लोक प्राप्त करतो।
Verse 101
दापयिष्यति यः पिंडं तटेऽस्मिन्नंबुधेः शुभे । कुसैकविंशमुद्धृत्य शक्रलोकं गमिष्यति ॥ १०१ ॥
जो या शुभ समुद्रतटी पिंडदान करवील, एकवीस कुशा उचलून, तो शक्र (इंद्र) लोकास जाईल.
Verse 102
पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च गधवैर्गीतनिः स्वनैः । विमानेन चरेत्तत्र यावदिंद्राश्चतुर्दशा ॥ १०२ ॥
अप्सरा त्याचा सन्मान करतात आणि मधुर गीतनाद करणारे गंधर्व साथ देतात; तो तेथे विमानाने चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत विचरतो.
Verse 103
सरसो दक्षिणे भागे नैर्ऋत्यां तु समाश्रिते । न्यग्रोधोऽस्ति द्रुमस्तत्र तत्समीपे तु मंडपः ॥ १०३ ॥
सरसाच्या दक्षिण भागात, नैऋत्य दिशेकडे, तेथे वट (न्यग्रोध) वृक्ष आहे आणि त्याच्या जवळ एक मंडप आहे.
Verse 104
केतकीवनसंछन्नो नानापादपसंकुलः । आषाढस्य सिते पक्षे पंचम्यां पितृदैवते ॥ १०४ ॥
केतकीवनाने आच्छादित व नाना पक्षी-पशूंनी भरलेले—हे (व्रत/दर्शन) आषाढ शुक्ल पक्षातील पंचमी, पितृदैवत दिवशी (करावे).
Verse 105
ऋक्षे नेष्यंति नस्तत्र नीत्वा सप्त दिनानि वै । मंडपे स्थापयिष्यंति सुवेश्याभिः सुशोभनैः ॥ १०५ ॥
तेथे ते आम्हांला ऋक्ष-देशी नेतील; आणि तेथे नेऊन खरोखर सात दिवस। सुंदर वेशभूषेने शोभलेल्या मंडपात आम्हांला स्थापतील॥
Verse 106
क्रीडाविशेषबहुलैर्नृत्यगीतमनोहरैः । चामरैः स्वर्णदंडैश्च व्यजनै रत्नभूषणैः ॥ १०६ ॥
अनेक प्रकारच्या विशेष क्रीडा-विनोदांनी, मनोहर नृत्य-गीतांनी युक्त। सुवर्णदंडयुक्त चामरांनी, व्यजनांनी व रत्नजडित भूषणांनी॥
Verse 107
व्यंजयंत्यस्तदास्मभ्यं स्थास्यंति परमांगनाः । ब्रह्मचारी यतिश्चैव स्नातकाश्च द्विजोत्तमाः ॥ १०७ ॥
तेव्हा परमसुंदरी स्त्रिया आमच्यासाठी स्वतःला अर्पित करून समोर उभ्या राहतील। तसेच ब्रह्मचारी, यती आणि स्नातक—श्रेष्ठ द्विजही तेथे उपस्थित असतील॥
Verse 108
वानप्रस्था गृहस्थाश्च सिद्धाश्चान्ये च वै द्विजाः । नानावर्णपदैः स्तोत्रैर्ऋग्यजुः सामनिःस्वनैः ॥ १०८ ॥
वानप्रस्थ, गृहस्थ, सिद्ध आणि इतर द्विजही। नाना वर्ण-पदांनी रचलेल्या स्तोत्रांनी, ऋग्-यजुः-सामच्या नादाने निनादत स्तुती करतील॥
Verse 109
करिष्यंति स्तुतिं राजन्रामकेशवयोः पुनः । ततः स्तुत्वा च दृष्ट्व च संप्रणम्य च भक्तितः ॥ १०९ ॥
हे राजन्, ते पुन्हा राम आणि केशव यांची स्तुती करतील। मग स्तुती करून, दर्शन घेऊन, भक्तीने साष्टांग प्रणाम करतील॥
Verse 110
नरो वर्षायुतं दिव्यं श्रीमद्धरिपुरे वसेत् । पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च गंधर्वैर्गीतनिःस्वनैः ॥ ११० ॥
मनुष्य दिव्य दहा हजार वर्षे श्रीमद्धरिपुरीत वास करतो; अप्सरा त्याचा सत्कार करतात आणि मधुर गान करणारे गंधर्व त्याच्यासह असतात।
Verse 111
हरेरनुचरस्तत्र क्रीडते केशवेन वै ॥ १११ ॥
तेथे हरिचा अनुचर निश्चयच केशवासह क्रीडा करतो व आनंदित होतो।
Verse 112
विमानेनार्कवर्णेन रत्नहारेण राजते । सर्वे कामा महाभागे तिष्ठंति भवनोत्तमे ॥ ११२ ॥
सूर्यवर्ण दिव्य विमान व रत्नहार यांमुळे ते तेजस्वी दिसते. हे महाभागे, त्या उत्तम धामात सर्व इच्छित भोग उपलब्ध असतात।
Verse 113
तपःक्षयादिहागत्य मनुष्यो ब्राह्मणो भवेत् । कोटीधनपतिः श्रीमांश्चतुर्वेदो भवेद्ध्रुवम् ॥ ११३ ॥
तपाचे पुण्य क्षीण झाल्यावर येथे येऊन मनुष्य ब्राह्मण होतो; तो निश्चयच कोट्यवधी धनाचा स्वामी, श्रीसमृद्ध आणि चारही वेदांचा ज्ञाता होतो।
Verse 114
एवं तस्मै वरं दत्त्वा कृत्वा च समयं हरिः । जगामादर्शनं भद्रे सहितो विश्वकर्मणा ॥ ११४ ॥
अशा रीतीने त्याला वर देऊन आणि करार/समय ठरवून, हे भद्रे, हरि विश्वकर्म्यासह अदृश्य झाले।
Verse 115
स तु राजा तदा हृष्टो रोमांचिततनूरुहः । कृतकृत्यमिवात्मानं मेने संदर्शनाद्धरेः ॥ ११५ ॥
तेव्हा तो राजा परम हर्षित झाला; अंगावर रोमांच उभे राहिले. हरिच्या दर्शनमात्रानेच आपण कृतकृत्य, जीवनार्थ सिद्ध झाला असे त्याने मानले.
Verse 116
ततः कृष्णं च रामं च सुभद्रां च वरप्रदाम् । रथैर्विमानसंकाशैर्मणिकांचनचित्रितैः ॥ ११६ ॥
त्यानंतर कृष्ण, राम आणि वरदायिनी सुभद्रादेवी यांचा सन्मान केला; रत्नजडित व सुवर्णचित्रित, विमानासारख्या तेजस्वी रथांवर त्यांना विराजमान केले.
Verse 117
संवाह्य तास्ततो राजा जयमंगलनिःस्वनैः । आनया मास मतिमान्सामात्यः सपुरोहितः ॥ ११७ ॥
मग बुद्धिमान राजा—मंत्री आणि पुरोहितांसह—जयजयकार व मंगलध्वनींनी त्यांना सन्मानपूर्वक वाहून आणू लागला.
Verse 118
नानावादित्रनिर्घोषैर्नानावेदस्वनैः शुभैः । संस्थाप्य च शुभे देशे पवित्रे सुमनोहरे ॥ ११८ ॥
अनेक वाद्यांच्या निनादासह आणि शुभ वेदमंत्रांच्या घोषासह, ते पवित्र, शुभ व मनोहर स्थानी प्रतिष्ठित करावे.
Verse 119
ततः शुभे तिथौ स्वर्क्षे काले च शुभलक्षणे । प्रतिष्ठां कारयामास सुमुहूर्ते द्विजैः सह ॥ ११९ ॥
मग शुभ तिथीला, अनुकूल नक्षत्री आणि शुभ लक्षणयुक्त काळी, उत्तम मुहूर्तावर, ब्राह्मणांसह त्याने प्रतिष्ठाविधी करविला.
Verse 120
यथोक्तेन विधानेन विधिदृष्टेन कर्मणा । आचार्यानुमतेनैव सर्वं कृत्वा महीपतिः ॥ १२० ॥
उक्त विधीनुसार, शास्त्रदृष्ट कर्माने व आचार्यांच्या अनुमतीने, महीपतीने सर्व विधी पूर्ण करून व्रत समाप्त केले।
Verse 121
आचार्याय तदा दत्त्वा दक्षिणां विधिवत्प्रभुः । ऋत्विग्भ्यः सविधानेन तथान्येभ्यो धनं ददौ ॥ १२१ ॥
मग प्रभूंनी विधिपूर्वक आचार्यांना दक्षिणा दिली आणि त्याच विधाने ऋत्विजांना व इतरांनाही धनदान केले।
Verse 122
कृत्वा प्रतिष्ठां विधिवत्प्रासादे भवनोत्तमे । स्थापयामास तान्सर्वान्विश्वकर्मविनिर्मितान् ॥ १२२ ॥
उत्तम प्रासाद-भवनात विधिपूर्वक प्रतिष्ठा करून, विश्वकर्म्याने निर्मिलेल्या त्या सर्वांची स्थापना केली।
Verse 123
ततः संपूज्य विधिना नानापुष्पैः सुगंधिभिः । सुवर्णमणिमुक्ताद्यैर्नानावस्त्रैः सुशोभनैः ॥ १२३ ॥
त्यानंतर विधिपूर्वक सुगंधी नानाफुलांनी, तसेच सुवर्ण, मणी, मोती इत्यादींनी व नानाविध शोभिवंत वस्त्रांनी (भगवंताची) सम्यक पूजा केली।
Verse 124
ददौ द्विजेभ्यो विषयान्पुराणि नगराणि च । एवं बहुविधान्दत्त्वा राज्यं कृत्वा यथोचितम् ॥ १२४ ॥
त्याने द्विजांना प्रदेश, जुनी भूमी व नगरेही दान दिली। अशा रीतीने अनेक प्रकारची दाने देऊन, धर्मानुसार राज्यकारभार केला।
Verse 125
इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दत्त्वा दानान्यनेकशः । कृतकृत्यस्ततो राजा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । जगाम परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२५ ॥
विविध यज्ञ करून आणि अनेकदा दान देऊन, कृतकृत्य झालेला तो राजा सर्व परिग्रह त्यागून भगवान विष्णूचे परम पद—परम धाम—प्राप्त करून गेला।
Verse 126
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे श्रीपुरुषोत्तममाहात्म्ये चतुष्पंचाशत्तमोऽध्यायाः ॥ ५४ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या उत्तरभागात, मोहिनी–वसु संवादांतर्गत, श्री पुरुषोत्तम माहात्म्याचा चोपन्नावा अध्याय समाप्त झाला।
It is presented as a direct bhakti-sādhana whose recitation, hearing, or sponsorship purifies sin and yields the puruṣārthas, culminating in mokṣa and entry into Viṣṇu’s eternal realm—thus functioning as a condensed mokṣa-dharma practice within tīrtha-mahātmya.
The text restricts transmission: it should not be given to nāstikas (atheists), fools, the ungrateful, the proud, the wicked-intentioned, or the devotionless; it should be given to virtuous, well-conducted Vaiṣṇavas devoted to religious observance—an adhikāra-based ethic of instruction and charity.
The dream command, the divine artisan (Viśvakarmā), and Viṣṇu’s self-disclosure establish the images as ritually valid embodiments for worship; the subsequent pratiṣṭhā, dāna, and righteous rule culminate in renunciation and attainment of Viṣṇu’s supreme abode, making temple devotion a complete soteriological arc.