Kāmākṣā-māhātmya (Glory of Kāmākṣā) with Siddhanātha Account

Verse 1

अथ सिद्धनाथचरित्रसहितं कामाक्षा माहात्म्यं प्रारभ्यते । मोहिन्युवाच । श्रुतं कामोदकाख्यानं पापघ्नं पुण्यदं नृणाम् । सांप्रतं श्रोतुमिच्छामि कामाक्षायाः फलं द्विज ॥ १ ॥

आता सिद्धनाथ-चरित्रासहित कामाक्षा-माहात्म्य आरंभ होते. मोहिनी म्हणाली—मी ‘कामोदक’ आख्यान ऐकले आहे; ते पापनाशक व मनुष्यांना पुण्य देणारे आहे. आता, हे द्विज, मला कामाक्षेचे फळ ऐकायचे आहे.

Verse 2

वसुरुवाच । कामाक्षा परमा देवी पूर्वस्यां दिशि संस्थिता । सागरानूपतटगा कलौ सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ २ ॥

वसु म्हणाले—कामाक्षा ही परमा देवी पूर्व दिशेस प्रतिष्ठित आहे. सागरकाठ व अनूप प्रदेशात स्थित राहून ती कलियुगात मनुष्यांना सिद्धी प्रदान करते.

Verse 3

यस्तत्र गत्वा कामाक्षां संपूज्य नियताशनः । तिष्ठेदेकां निशां भद्रे स पश्येत्तां दृढासनः ॥ ३ ॥

जो तेथे जाऊन कामाक्षी देवीची विधिपूर्वक पूजा करतो, नियत आहार पाळतो आणि हे भद्रे, एक रात्र दृढ आसनावर राहतो—तो देवीचे साक्षात् दर्शन घेतो।

Verse 4

सा देवी भीमरूपेण याति संदर्शनं नृणाम् । तां दृष्ट्वा न चलेद्यो वै स सिद्धिं वांछितां लभेत् ॥ ४ ॥

ती देवी मनुष्यांना भयानक रूपाने दर्शन देते. तिला पाहून जो किंचितही डगमगत नाही, तोच निश्चयाने इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 5

यस्तु दृष्ट्वा सुरेशानीं कामाक्षां भीमरूपिणीम् । आसनाच्चलितः सद्यः स विक्षिप्तो भवेद्ध्रुवम् ॥ ५ ॥

जो सुरेशानी कामाक्षीला तिच्या उग्र रूपात पाहून ताबडतोब आसनावरून उठतो, तो निश्चयाने विक्षिप्त व चित्ताने अस्थिर होतो।

Verse 6

तत्रास्ते पार्वतीपुत्रः सिद्धनाथो वरानने । उग्रे तपसि लोकैः स प्रेक्ष्यते न कदाचन ॥ ६ ॥

हे वरानने, तेथे पार्वतीपुत्र सिद्धनाथ वास करतात. ते उग्र तपश्चर्येत मग्न असल्याने सामान्य लोकांना कधीच दिसत नाहीत।

Verse 7

कृतत्रेताद्वापरेषु प्रत्यक्षं दृश्यतेऽखिलैः । कलावंतर्हितस्तिष्ठेद्यावत्पादः कलेर्व्रजेत् ॥ ७ ॥

कृत, त्रेता आणि द्वापर युगांत हे सर्वांना प्रत्यक्ष दिसते; पण कलियुगात हे अंतर्हित राहते—जोपर्यंत कलीचा अंतिम पाद संपत नाही।

Verse 8

कलेः पादे गते चैकस्मिन्घोरे च धरातले । स वै प्रत्यक्षतां प्राप्य साधयेदखिलं जनम् ॥ ८ ॥

कलीचा एक पाद प्रविष्ट झाला आणि पृथ्वी घोर झाली की, तो सर्वांसमोर प्रत्यक्ष प्रकट होऊन अखिल जनांना आपल्या वशात आणतो.

Verse 9

मोहिनाद्यैरुपायैस्तु म्लेच्छप्रायाञ्जनांस्तदा । कृत्वा वशे महाभागे गमयेत्त्रिपदं कलेः ॥ ९ ॥

तेव्हा, हे महाभाग, मोह इत्यादी उपायांनी तो म्लेच्छप्राय जनांना वश करून कलीच्या त्रिपद मार्गात नेतो.

Verse 10

यस्तत्र गत्वा सिद्धेशं भक्तिभावसमन्वितः । चिंतयेद्वर्षमात्रं तु कामाक्षां नित्यदार्चयन् ॥ १० ॥

जो तेथे जाऊन भक्तिभावाने सिद्धेशाचे चिंतन करतो आणि कामाक्षेची नित्य एक वर्ष आराधना करतो, तो त्या साधनेचे वचनबद्ध फल प्राप्त करतो.

Verse 11

स लभेद्दर्शनं स्वप्ने दर्शनांते समाहितः । सूचितां तेन सिद्धिं स लब्ध्वा सिद्धो भवेद्भुवि ॥ ११ ॥

तो स्वप्नात दर्शन प्राप्त करतो; आणि त्या दर्शनाच्या शेवटी चित्त स्थिर करून, त्यातून सूचित सिद्धी मिळवून पृथ्वीवर सिद्ध होतो.

Verse 12

विचरेत्सर्वलोकानां कामनाः पूरयञ्शुभे । त्रिलोक्यां यानि वस्तूनि तानि संकर्षयेद्वरात् ॥ १२ ॥

हे शुभे, तो सर्व लोकांत फिरून त्यांच्या कामना पूर्ण करतो; आणि त्रिलोकीतील जे जे वस्तू आहेत, वराच्या सामर्थ्याने त्या स्वतःकडे ओढून घेतो.

Verse 13

स मत्स्यनाथः किल तत्र संस्थो विज्ञानपारंगम एव भद्रे । चचार लोकाभिमतं वितन्वंस्तपोऽतिघोरं न च याति दृष्टिम् ॥ १३ ॥

हे भद्रे! तेथे मत्स्यनाथ निश्चयच स्थित होते, उच्च विज्ञानात पारंगत. लोकांची अभिलाषा पूर्ण करीत ते अतिघोर तप करीत, तरीही सामान्य दृष्टीस पडत नसत।

Verse 14

युगान्यनेकानि पुरा भ्रमित्वा लोकान्समग्रानहतेष्टगत्या । तपस्थितोऽद्यास्ति महानुभावो न कालवेगेन शुभेऽभिभूतः ॥ १४ ॥

हे शुभे! तो महानुभाव पूर्वी अनेक युगें सर्व लोकांत अबाधित, इच्छित गतीने भ्रमण करून, आज तपात स्थित आहे; काळाच्या वेगानेही तो पराभूत होत नाही, शुभत्वातच स्थिर आहे।

Verse 15

गंडांतजातस्तु पुराभवेऽभूद्द्विजस्य कस्यापि सुतः सुभद्रे । स जातमात्रः किल पुष्कराख्ये द्वीपेऽस्य पित्रा ह्युदधौ विसृष्टः ॥ १५ ॥

हे सुभद्रे! पूर्वी गंडांत संधिकाळी एका द्विजाचा पुत्र जन्मला. जन्मताच, असे म्हणतात, त्याच्या पित्याने पुष्कर नावाच्या द्वीपावर त्याला समुद्रात टाकून दिले।

Verse 16

प्रक्षिप्तमात्रं किल तत्र बालं मत्स्योऽग्रसीत्कोऽपि विधेर्नियोगात् । तत्र स्थितोऽनेकयुगानि सोऽभूत्कालस्य गत्या ह्यजरामरांगः ॥ १६ ॥

तेथे पाण्यात टाकताच, विधीच्या नियोगाने, एका माशाने त्या बालकाला गिळले. त्यातच अनेक युगें राहून, काळाच्या गतीने तो जरा-मरणरहित देहधारी झाला।

Verse 17

ततः कदाचित्प्रियया प्रदिष्टो महेश्वरः सार्द्धमगप्रसूत्या । तत्त्वोपदेशाय जगाम भद्रे स लोकलोकाच लमप्रमेयः ॥ १७ ॥

मग कधीतरी, प्रियेच्या प्रेरणेने, महेश्वर पर्वतपुत्रीसह—हे भद्रे—तत्त्वोपदेश देण्यासाठी निघाले; तो अप्रमेय प्रभू लोकालोक पर्वतास पोहोचला।

Verse 18

तत्सौम्यश्रृंगे मणिभिः प्रदीप्ते स्थित्वा क्षणार्द्धं हरिमग्नचेताः । देवीमुमां संप्रतिबोध्य शक्त्या तालत्रयेणाप्यभिभूय सत्त्वान् ॥ १८ ॥

रत्नांनी तेजस्वी त्या रम्य शिखरावर तो अर्धक्षण उभा राहिला; हरिमध्ये मन पूर्ण लीन झाले. आपल्या शक्तीने त्याने देवी उमेचे प्रबोधन केले आणि तीन तालपर्यंतच्या सत्त्वांनाही जिंकून तो प्रबळ ठरला।

Verse 19

उवाच तत्त्वं सुरहस्यभूतं यद्द्वादशार्णार्थनिजस्वरूपम् । ततस्तु सा शैलसुता महेशं मारांतक यावदभिप्रणम्य ॥ १९ ॥

मग त्याने देवांनाही गुप्त असे परम तत्त्व सांगितले—द्वादशाक्षरी मंत्राच्या अर्थात निहित असलेले निजस्वरूप. तेव्हा शैलसुता पार्वतीने मारांतक महेशाला पूर्ण प्रणाम करून पुढे श्रवण केले।

Verse 20

अज्ञाय तत्त्वं समवस्थिताऽभूत्तावत्स मत्स्यस्तु महार्णवस्थः । द्रुतं समुत्प्लुत्य जगाम श्रृंगं यो विप्रबालो ह्युदरे स्थितोऽस्य स तत्त्वसिद्धोऽखिलबंधमुक्तः ॥ २० ॥

तत्त्व कळताच तो दृढपणे स्थित झाला. मग महासागरात राहणारा तो मासा वेगाने उडी मारून शिखरावर गेला. त्याच्या पोटात असलेला विप्रबाल तत्त्वसिद्ध होऊन सर्व बंधनांतून मुक्त झाला।

Verse 21

निर्गम्य मत्स्योदरतः शुभास्ये नमः प्रचक्रे भवयोः पुरस्तात् । विज्ञाततत्त्वोऽपि महेश्वरस्तं पप्रच्छ तद्गर्भगतेर्निदानम् ॥ २१ ॥

शुभमुख तो मत्स्याच्या उदरातून बाहेर येऊन दोन्ही भवांच्या समोर नमस्कार करू लागला. आणि तत्त्व जाणणारा महेश्वरही त्याला त्याच्या गर्भप्रवेशाचे कारण विचारू लागला।

Verse 22

स वर्णयामास यथार्थमेव तयोः पुरः सर्वमपि प्रवृत्तम् । आकर्ण्य तद्वृत्तमनुप्रसन्ना सोमा महेशानुमतिं च कृत्वा ॥ २२ ॥

त्याने त्या दोघांच्या समोर जे काही घडले ते सर्व यथार्थपणे सांगितले. तो वृत्तांत ऐकून सोमा अत्यंत प्रसन्न झाली आणि महेशाची अनुमती घेऊन तिने यथोचित आचरण केले।

Verse 23

तं कल्पयामास सुतं शुभांगे सोत्संग आस्थाप्य चुचुंब वक्त्रम् । सुतो ममायं किल मत्स्यनाथो विज्ञाततत्त्वोऽखिलसिद्धनाथः ॥ २३ ॥

त्या शुभांगिनीने त्याला आपला पुत्र मानून मांडीवर बसविले व त्याच्या मुखाचे चुंबन केले. ती म्हणाली—“हा माझाच पुत्र—मत्स्यनाथ; तत्त्वज्ञ, सर्व सिद्धांचा नाथ.”

Verse 24

निजेच्छया संप्रति यातु लोकान्कीर्तिं वितन्वन्सुखमावयोश्च । ततः प्रभृत्येष सुतोंऽबिकाया लोकान्समग्रान्प्रविहृत्य कामम् ॥ २४ ॥

आता तो आपल्या इच्छेने लोकलोकांत जावो, कीर्ती पसरवो आणि आम्हा दोघांना सुख देओ. तेव्हापासून अंबिकेचा हा पुत्र सर्व लोकांत मनासारखा विहार करू लागला।

Verse 25

तत्सिद्धपीठं समवाप्य तत्र तपस्युपादिष्ट इवास्थितोऽस्ति । तं सिद्धनाथं मनसा विचिंत्य नरो भवेत्सिद्धसमस्तकामः ॥ २५ ॥

त्या सिद्धपीठास प्राप्त होऊन मनुष्य तेथे जणू तपस्येचा उपदेश मिळाल्यासारखा स्थिर होतो. त्या सिद्धनाथाचे मनाने चिंतन केल्यास सर्व कामनांत सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 26

संप्राप्य विद्यां निजवाक्यवाहे निमज्जयेत्पंडितवर्गजातम् । एतां कथां तस्य जगत्पवित्रां श्रृणोति यः कर्णपथप्रयाताम् ॥ २६ ॥

विद्या प्राप्त करून आपल्या वाणीच्या प्रवाहात पंडितसमूहाला निमग्न करावे. जी ही जगत्पावन कथा कानांच्या मार्गाने ऐकतो, तोही पवित्र होतो.

Verse 27

स चाभिकामं समवाप्य भूमौ स्वर्गं प्रयात्येव सुरार्चितांघ्रिः । एतन्मया ते कथितं सुनेत्रे श्रीसिद्धनाथस्य चरित्रयुक्तम् । कामाक्षमाहात्म्यमघघ्नमाद्यं भूयोऽपि किं ते प्रवदामि भद्रे ॥ २७ ॥

आणि ज्यांच्या चरणांची देवही पूजा करतात, तो पृथ्वीवर अभिष्ट फल मिळवून निश्चयाने स्वर्गास जातो. हे सुनेत्रे, श्रीसिद्धनाथाच्या चरित्रासह पापहारी, आद्य कामाक्षीचे माहात्म्य मी तुला सांगितले; हे भद्रे, आणखी काय सांगू?

Verse 28

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे सिद्धनाथचरित्रयुक्तं कामाक्षामाहात्म्यं । नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणातील बृहदुपाख्यानाच्या उत्तरभागात वसु–मोहिनी संवादात सिद्धनाथचरित्रयुक्त ‘कामाक्षामाहात्म्य’ नावाचा एकोणसत्तरावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ६९ ॥