मोहिनी कुरुक्षेत्रातील पुण्यवन, नद्या आणि संपूर्ण तीर्थयात्रा-मार्ग यांचे क्रमबद्ध वर्णन मागते. वसू सुव्यवस्थित तीर्थयात्रा-विधी सांगतो—सात मुख्य वने (काम्यक, अदितिवन, व्यासवन, फलकीवन, सूर्यवन, मधुवन, सीतावन) आणि ऋतुनद्या, ज्यांच्या स्पर्शाने व पानाने पुण्य मिळते. यात्रा द्वारपाल यक्ष रंतुकाला नमस्कार करून सुरू होते व विमल/विमलेश्वर, पारिप्लव, पृथिवीतीर्थ, दक्षाश्रम (दक्षेश्वर), शालकिनी, नागतीर्थ, पंचनद, कोटितीर्थ/कोटीश्वर, अश्वितीर्थ, वराहतीर्थ, सोमतीर्थ आणि अनेक शिवलिंग-स्थाने येथे स्नान, पूजा, दान व ब्राह्मणभोजन यांचा विधी करते. तीर्थकर्मांना अग्निष्टोम, अश्वमेध, राजसूय, सोमयज्ञ यांस तुल्य मानून चैत्रव्रत, कार्तिकातील कन्यादान, पितृपक्ष/महालय श्राद्ध व ग्रहणकाळातील दान यांचे नियमही दिले आहेत. शेवटी ‘कुरुक्षेत्रासारखे तीर्थ नाही’ असे प्रतिपादन करून स्थाणुतीर्थ मोक्षाचे परम शिखर म्हणतात. फलश्रुतीत या माहात्म्याचे श्रवण-पाठ पापनाशक व मोक्षमार्गदर्शक असल्याचे सांगितले आहे।
Verse 1
मोहिन्युवाच । वनानि कानि विप्रेंद्र तत्र संति शुभावहाः । सरितश्च क्रमाद्यात्रां वद मे सर्वसिद्धिदाम् ॥ १ ॥
मोहिनी म्हणाली—हे विप्रेंद्र! तेथे कोणकोणती वने शुभफल देणारी आहेत, आणि कोणकोणत्या नद्या आहेत? क्रमाने मला ती यात्रा-मार्ग सांगावी, जी सर्वसिद्धी प्रदान करते ॥ १ ॥
Verse 2
यानि तीर्थानि संत्यत्र कुरुक्षेत्रे सुपुण्यदे । तानि सर्वाणि मे ब्रूहि गतिदस्त्वं गुरुंर्यतः ॥ २ ॥
हे परम पुण्यदाते! येथे कुरुक्षेत्रात जी जी तीर्थे आहेत ती सर्व मला सांगा; कारण आपणच गती (सन्मार्ग) देणारे आणि माझे पूज्य गुरु आहात ॥ २ ॥
Verse 3
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि कुरुक्षेत्रस्य पुण्यदम् । यात्राविधानं यत्कृत्वा लभते गतिमुत्तमाम् ॥ ३ ॥
वसु म्हणाला—हे मोहिनी! ऐक, मी कुरुक्षेत्राची पुण्यप्रदा यात्रा-विधी सांगतो; ती केल्याने मनुष्य उत्तम गती (परम पद) प्राप्त करतो ॥ ३ ॥
Verse 4
वनानि सप्त संतीह कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः । तेषां नामानि वक्ष्यामि पुण्यदानां नृणामिह ॥ ४ ॥
येथे कुरुक्षेत्राच्या मध्यभागी सात वने आहेत. आता मी त्यांची नावे सांगतो; ती या लोकी मनुष्यांना पुण्य प्रदान करतात ॥ ४ ॥
Verse 5
काम्यकं च वनं पुण्यं तथादितिवनं महत् । व्यासस्य च वनं पुण्यं फलकीवनमेव च ॥ ५ ॥
काम्यक वन पवित्र आहे; तसेच महान् अदितिवनही। व्यासांचे वनही पुण्यदायी आहे, आणि फलकीवनसुद्धा।
Verse 6
तथा सूर्यवनं चात्र पुण्यं मधुवनं च वै । सीतावनं तथा ख्यातं नृणां कल्मषनाशनम् ॥ ६ ॥
तसेच येथे सूर्यवन पवित्र आहे आणि मधुवनही निश्चयच। प्रसिद्ध सीतावन मनुष्यांचे पाप नष्ट करणारे आहे।
Verse 7
वनान्येतानि सप्तात्र तेषु तीर्थान्यनेकशः । सरस्वती नदी पुण्या तथा वैतरणी नदी ॥ ७ ॥
येथे ही सात वने आहेत; त्यांत अनेक तीर्थे आहेत. सरस्वती नदी पवित्र आहे आणि वैतरणी नदीही पवित्र आहे.
Verse 8
गंगा मंदाकिनी पुण्या तथैवान्या मधुस्रवा । दृषद्वती कौशिकी च पुण्या हैरण्वती नदी ॥ ८ ॥
गंगा व मंदाकिनी पवित्र आहेत; तसेच मधुस्रवा नावाची दुसरी नदीही. दृषद्वती व कौशिकीही पवित्र आहेत; आणि हैरण्वती नदीही पावन आहे.
Verse 9
वर्षकालवहाश्चैता वर्जयित्वा सरस्वतीम् । एतासामुदकं पुण्यं स्पर्शे पाने समाप्नुतौ ॥ ९ ॥
या सर्व नद्या वर्षाकाळात वाहतात; सरस्वतीला वगळून, यांचे जल पुण्यदायी आहे—स्पर्शाने व पानाने त्याचे फल मिळते.
Verse 10
रजस्वलात्वं नैतासां पुण्यक्षेत्रप्रभावतः । रंतुकं तु पुरासाद्य द्वारपालं महाबलम् ॥ १० ॥
त्या पुण्यक्षेत्राच्या प्रभावाने त्या स्त्रियांना रजस्वलत्व आले नाही. मग प्राचीनप्रसिद्ध महाबलवान द्वारपाल ‘रंतुक’ यास भेटून त्या पुढे निघाल्या.
Verse 11
यक्षं समभिवाद्याथ तत्र यात्रां समारभेत् । ततो गच्छेन्नरः पुण्यं भद्रेऽदिति वनं महत् ॥ ११ ॥
तेथे त्या यक्षास विधिपूर्वक नमस्कार करून यात्रा आरंभावी. नंतर मनुष्य भद्र या शुभ प्रदेशातील ‘अदितिवन’ नावाच्या अत्यंत पुण्यदायक महान वनात जावे.
Verse 12
अदित्या तत्र पुत्रार्थं सम्यक् चीर्णं महत्तपः । तत्र स्नात्वा समभ्यर्च्य देवमातरमंगना ॥ १२ ॥
तेथे अदितीने पुत्रप्राप्तीसाठी विधिपूर्वक महान तप आचरले. तेथे स्नान करून देवमातेस सम्यक् अर्चन करून त्या साध्वीने आपले इष्ट साध्य केले.
Verse 13
सूते पुत्रं महाशूरं सर्वलक्षण संयुतम् । ततो गच्छेद्वरारोहे विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ॥ १३ ॥
ती सर्वलक्षणसंपन्न महाशूर पुत्रास जन्म देते. मग, हे वरारोहे, ती विष्णूच्या अनुत्तम धामास जाते.
Verse 14
विमलं नाम विख्यातं यत्र सन्निहितो हरिः । विमले तु नरः स्नात्वा दृष्ट्वा च विमलेश्वरम् ॥ १४ ॥
‘विमल’ नावाने विख्यात असे पुण्यक्षेत्र आहे, जिथे हरि सन्निहित आहेत. विमलात स्नान करून आणि विमलेश्वराचे दर्शन घेऊन मनुष्य पवित्रता व पुण्य प्राप्त करतो.
Verse 15
विमलः स लभेल्लोकं देवदेवस्य चक्रिणः । हरिं च बलदेवं च दृष्ट्वैकासनमास्थितौ ॥ १५ ॥
तो निर्मळ होऊन देवदेव चक्रधारी भगवान विष्णूचे लोक प्राप्त करतो; आणि हरि व बलदेव यांना एकाच सिंहासनावर विराजमान पाहतो।
Verse 16
मुच्यते किल्बिषात्सद्यो मोहिन्यत्र न संशयः । ततः पारिप्लवं गच्छेत्तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् ॥ १६ ॥
या मोहिनी तीर्थात तो तत्क्षणी पापातून मुक्त होतो—यात संशय नाही; त्यानंतर जगात प्रसिद्ध पारिप्लव तीर्थास जावे।
Verse 17
तत्र स्नात्वा च पीत्वा यो ब्राह्मणं वेदपारगम् । संतोष्यदक्षिणाद्येन ब्राह्मयज्ञफलं लभेत् ॥ १७ ॥
जो तेथे स्नान करून ते पवित्र जल प्राशन करतो आणि वेदपारंगत ब्राह्मणास दक्षिणा इत्यादी देऊन संतुष्ट करतो, तो ब्रह्मयज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।
Verse 18
यत्रास्ति संगमो भद्रे कौशिक्याः पापनाशनः । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या प्राप्नोति प्रियसंगमम् ॥ १८ ॥
हे भद्रे! जिथे कौशिकीचा पापनाशक संगम आहे, तिथे भक्तीने स्नान केल्यास मनुष्य प्रिय (प्रभू/प्रेय) यांचा संग प्राप्त करतो।
Verse 19
ततस्तु पृथिवीतीर्थमासाद्य क्षांतिमान्नरः । स्नातो भक्त्या महाभागे प्राप्नोति गतिमुत्तमाम् ॥ १९ ॥
त्यानंतर, हे महाभागे! क्षमाशील मनुष्य पृथिवीतीर्थास जाऊन भक्तीने स्नान करतो आणि उत्तम गती (परम पद) प्राप्त करतो।
Verse 20
धरम्यामपराधा ये कृताः स्युः पुरुषेण वै । तान्सर्वान्क्षमते देवी तत्र स्नातस्य देहिनः ॥ २० ॥
धर्माविरुद्ध मनुष्याने जे काही अपराध केले असतील, तेथे स्नान केलेल्या देहधारीचे ते सर्व अपराध देवी क्षमा करते।
Verse 21
ततो दक्षाश्रमे पुण्ये दृष्ट्वा दक्षेश्वरं शिवम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ २१ ॥
त्यानंतर पुण्यदक्ष-आश्रमात दक्षेश्वर शिवाचे दर्शन घेतल्याने मनुष्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त होते।
Verse 22
ततः शालकिनीं गच्छेत्तत्र स्नात्वा समर्चयेत् । हरिं हरेण संयुक्तं वांछितार्थस्य लब्धये ॥ २२ ॥
मग शालकिनीला जाऊन तेथे स्नान करून, इच्छितार्थसिद्धीसाठी हरि-हर (शिव) संयुक्त रूपाचे विधिपूर्वक पूजन करावे।
Verse 23
नागतीर्थं ततः प्राप्य स्नात्वा तत्र विधानवित् । सर्पिश्चास्य दधि प्राश्य नागेभ्यो ह्यभयं लभेत् ॥ २३ ॥
त्यानंतर नागतीर्थास पोहोचून विधिज्ञाने तेथे स्नान करावे; आणि तूप व दही प्राशन करून नागांपासून (सर्पांपासून) अभय प्राप्त करावे।
Verse 24
ततः सायमुपावृत्य रंतुकं द्वारपालकम् । एकरात्रोषितस्तत्र पूजयेत्तं परेऽहनि ॥ २४ ॥
मग सायंकाळी परत येऊन द्वारपाल रंतुकाजवळ जावे; तेथे एक रात्र राहून दुसऱ्या दिवशी त्याचे पूजन करावे।
Verse 25
गंधाद्यैरुपचारैस्तु ब्राह्मणं प्रार्च्य भोजयेत् । ततः पंचनदं गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ २५ ॥
गंध इत्यादी उपचारांनी ब्राह्मणाचे विधिपूर्वक पूजन करून त्यास भोजन घालावे; नंतर त्रैलोक्यात प्रसिद्ध अशा पंचनद तीर्थास जावे।
Verse 26
पंच नादाः कृता यत्र हरेणासुरभीषणाः । तेन पंचनदं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥ २६ ॥
जिथे हरिने असुरांना भयभीत करणारे पाच महान नाद निर्माण केले; म्हणून ते स्थान ‘पंचनद’ म्हणून ओळखले जाते, जे सर्व पापांचा नाश करते।
Verse 27
तत्र स्नानेन दानेन निर्भयो जायते नरः । कोटितीर्थँ ततो गच्छेद्यत्र रुद्रेण मोहिनि ॥ २७ ॥
तेथे स्नान व दान केल्याने मनुष्य निर्भय होतो. हे मोहिनी! नंतर कोटितीर्थास जावे, जिथे रुद्र (भगवान) विराजमान आहेत.
Verse 28
कोटितीर्थान्युपाहृत्य स्थापितानि महात्मना । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं हरम् ॥ २८ ॥
असंख्य तीर्थांचे पुण्य एकत्र करून त्या महात्म्याने तेथे स्थापित केले. त्या तीर्थात स्नान करून व कोटीश्वर रूपातील हरिचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य त्या कोटी तीर्थांचे फळ प्राप्त करतो.
Verse 29
पंचयज्ञभवं पुण्यं तत्प्रभत्याप्नुयात्सदा । तत्रैव वामनो देवः सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितः ॥ २९ ॥
त्या स्थळाच्या प्रभावाने मनुष्याला सदैव पंचमहायज्ञजन्य पुण्य प्राप्त होते. आणि त्याच ठिकाणी सर्व देवांनी प्रतिष्ठित केलेले वामनदेव विराजमान आहेत.
Verse 30
तस्मात्तं तत्र संपूज्य अग्निष्टोमफलं लभेत् । ततोऽश्वितीर्थमासाद्ये श्रद्धावान्विजितेन्द्रियः ॥ ३० ॥
म्हणून तेथे त्यांचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते। नंतर श्रद्धावान व इंद्रियजयी पुरुष अश्वितीर्थास पोहोचून यथाविधी पुढे आचरण करावा॥३०॥
Verse 31
स्नात्वा तत्र यशस्वी च रूपवांश्च नरो भवेत् । ततो वाराहतीर्थं च प्राप्य विष्णुप्रकल्पितम् ॥ ३१ ॥
तेथे स्नान केल्याने मनुष्य यशस्वी व रूपवान होतो। नंतर भगवान विष्णूंनी स्थापिलेल्या वाराहतीर्थास प्राप्त होऊन यथोचित पुढे जावे॥३१॥
Verse 32
आप्लुत्य श्रद्धया तत्र नरः सद्गतिमाप्नुयात् । ततो व्रजेत्सोमतीर्थँ यत्र सोमो वरानने ॥ ३२ ॥
तेथे श्रद्धेने स्नान केल्यास मनुष्य सद्गती प्राप्त करतो। मग, हे सु-मुखी, जिथे सोमदेव विराजमान आहेत त्या सोमतीर्थास जावे॥३२॥
Verse 33
तपस्तप्त्वा ह्यरोगोऽभूत्तत्र स्नानं समाचरेत् । दत्वा च तत्र गामेकां राजसूयफलं लभेत् ॥ ३३ ॥
तपश्चर्या केल्याने तो तेथे खरोखर निरोग झाला; म्हणून त्या तीर्थात स्नान करावे। आणि तेथे एक गाय दान केल्यास राजसूय यज्ञासमान फळ मिळते॥३३॥
Verse 34
भूतेश्वरं च तत्रैव ज्वालामालेश्वरं तथा । तांडलिंगं समभ्यर्च्य न भूयो भवमाप्नुयात् ॥ ३४ ॥
तेथेच भूतेश्वर, तसेच ज्वालामालेश्वर आणि तांडलिंग यांचे सम्यक् अर्चन केल्यास मनुष्य पुन्हा संसार-भव प्राप्त करत नाही, म्हणजे पुनर्जन्मातून मुक्त होतो॥३४॥
Verse 35
एकहंसे नरः स्नात्वा गो सहस्रफलं लभेत् । कृतशौचे नरः स्नात्वा पुंडरीकफलं लभेत् ॥ ३५ ॥
एकहंस तीर्थी स्नान करणारा पुरुष हजार गायी दान केल्याइतके पुण्य मिळवितो. कृतशौच येथे स्नान करणारा पुरुष पुंडरीक (श्वेत कमळ) अर्पणाचे फळ प्राप्त करतो.
Verse 36
ततो मुंजवटं नाम प्राप्य देवस्य शूलिनः । समुष्य च निशामेकां प्रार्च्येशं गणपोभवेत् ॥ ३६ ॥
त्यानंतर शूलधारी देव (शिव) यांच्या पावन ‘मुंजवट’ नामक स्थानी जाऊन एक रात्रि निवास करावा. तेथे ईश (शिव) यांची विधिपूर्वक पूजा केल्यास तो गणांचा अधिपती (गणप) होतो.
Verse 37
प्रसाद्य यक्षिणीं तत्र द्वारस्थामुपवासकृत् । स्नात्वाभ्यर्च्याशयेद्विप्रान्महापातकशांतये ॥ ३७ ॥
तेथे उपवास करून द्वारस्थ यक्षिणीला प्रसन्न करावे. नंतर स्नान करून पूजा करून महापातकांच्या शांतीसाठी ब्राह्मणांना भोजन घालावे.
Verse 38
प्रदक्षिणमुपावृत्य पुष्करं च ततो व्रजेत् । तत्र स्नात्वा पितॄन्प्रार्च्य कृतकृत्यो नरो भवेत् ॥ ३८ ॥
प्रदक्षिणा पूर्ण करून परत येऊन नंतर पुष्करास जावे. तेथे स्नान करून पितरांची विधिपूर्वक पूजा केल्याने मनुष्य कृतकृत्य होतो.
Verse 39
कन्यादानं च यस्तत्र कार्तिक्यां वै समाचरेत् । प्रसन्ना देवतास्तस्य यच्छंत्यभिमतं फलम् ॥ ३९ ॥
जो तेथे कार्तिक महिन्यात विधिपूर्वक कन्यादान करतो, त्याच्यावर देवता प्रसन्न होऊन इच्छित फळ प्रदान करतात.
Verse 40
कपिलश्च महायक्षो द्वारपालोऽत्र संस्थितः । विघ्नं करोति पापानां सुकृतं च प्रयच्छति ॥ ४० ॥
येथे द्वारपाल म्हणून महायक्ष कपिल उभा आहे। तो पापीजनांना विघ्न करतो आणि सुकृतांना पुण्य प्रदान करतो।
Verse 41
पत्नी तस्य महाभागा नाम्नोलूखलमेखला । आहत्य दुंदुभिं सा तु भ्रमते नित्यमेव हि ॥ ४१ ॥
त्याची महाभागा पत्नी ‘उलूखलमेखला’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। ती दुंदुभी वाजवून नित्यच भ्रमण करते।
Verse 42
वारयेत्पापिनः स्नानात्तथा सुकृतिनो नयेत् । ततो रामह्रदं गच्छेत्स्नात्वा तत्र विधानतः ॥ ४२ ॥
पापीजनांना तेथे स्नान करू देऊ नये आणि सुकृतांना स्नानासाठी नेले पाहिजे। नंतर रामह्रदास जाऊन विधिपूर्वक स्नान करून कर्म करावे।
Verse 43
देवान्पितॄनृषीनिष्ट्वा भुक्तिं मुक्तिं च विंदति । राममभ्यर्च्य सच्छद्धः स्वर्णं दत्त्वा धनी भवेत् ॥ ४३ ॥
देव, पितर आणि ऋषी यांचे विधिपूर्वक पूजन केल्याने भुक्ती व मुक्ती दोन्ही मिळतात। तसेच जो सच्च्या श्रद्धेने रामाची आराधना करून सुवर्णदान करतो तो धनवान होतो।
Verse 44
वंशमूलं समासाद्य स्रात्वा स्वं वंशमुद्दरेत् । कायशोधनके स्नात्वा शुद्धदेहो हरिं विशेत् ॥ ४४ ॥
वंशमूल तीर्थास जाऊन तेथे स्नान केल्याने मनुष्य आपल्या वंशाचा उद्धार करतो। कायशोधन तीर्थात स्नान करून शुद्ध देहाने हरिच्या धामात प्रवेश मिळतो।
Verse 45
लोकोद्धारं ततः प्राप्य स्नात्वाभ्यर्च्य जनार्दनम् । प्राप्नोति शाश्वतं लोकं यत्र विष्णुः सनातनः ॥ ४५ ॥
त्यानंतर लोकोद्धार तीर्थास जाऊन स्नान करून आणि जनार्दनाचे विधिपूर्वक पूजन करून, जिथे सनातन विष्णु विराजमान आहेत तो शाश्वत लोक तो प्राप्त करतो।
Verse 46
श्रीतीर्थं च ततः प्राप्य शालग्राममनुत्तमम् । स्नात्वाभ्यर्च्य हरिं नित्यं पश्यति स्वांतिके स्थितम् ॥ ४६ ॥
मग श्रीतीर्थ व अनुपम शालग्राम प्राप्त करून स्नान करून नित्य हरिचे पूजन करतो, आणि त्यांना आपल्या अगदी निकट स्थित पाहतो।
Verse 47
कपिलाह्रदमासाद्य स्नात्वाभ्यर्च्य सुरान्पितॄन् । सहस्रकपिलापुण्यं लभते नात्र संशयः ॥ ४७ ॥
कपिलाह्रदास जाऊन तेथे स्नान करून देव व पितरांचे पूजन केल्यास, सहस्र कपिला (हजार गायी) दानासमान पुण्य मिळते—यात संशय नाही।
Verse 48
कपिलं तत्र विश्वेशं समभ्यर्च्य विधानतः । देवैश्च सत्कृतो भद्रे साक्षाच्छिवपदं लभेत् ॥ ४८ ॥
हे भद्रे! तेथे कपिलरूप विश्वेशाचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास, देवांकडून सत्कार होऊन, तो साक्षात् शिवपद प्राप्त करतो।
Verse 49
सूर्यतीर्थे ततो भानुं सोपवासः समर्चयेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं लब्ध्वा व्रजेद्दिवम् ॥ ४९ ॥
त्यानंतर सूर्यतीर्थात उपवास करून भानू (सूर्यदेव) यांचे पूजन करावे; अग्निष्टोम यज्ञासमान फल मिळवून तो स्वर्गास जातो।
Verse 50
पृथिवीविवरद्वारि स्थितो गणपतिः स्वयम् । तं दृष्ट्वाथ समभ्यर्च्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ॥ ५० ॥
पृथ्वीच्या विवर-द्वारी स्वयं गणपती उभा आहे। त्याचे दर्शन करून विधिपूर्वक पूजन केल्यास यज्ञाचे फळ प्राप्त होते॥५०॥
Verse 51
देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम् । ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मज्ञानमवाप्नुयात् ॥ ५१ ॥
देवीच्या तीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य उत्तम रूप-लावण्य प्राप्त करतो. आणि ब्रह्मावर्तात स्नान केल्याने ब्रह्मज्ञान मिळते॥५१॥
Verse 52
सुतीर्थके नरः स्नात्वा देवर्षिपितृमानवान् । समभ्यर्च्याश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ॥ ५२ ॥
सुतीर्थक येथे स्नान करून जो देव, देवर्षी, पितर आणि मानव-अतिथी यांचे विधिपूर्वक पूजन करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो॥५२॥
Verse 53
कामेश्वरस्य तीर्थे तु स्नात्वा श्रद्धासमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्म प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ ५३ ॥
कामेश्वराच्या तीर्थात श्रद्धायुक्त होऊन स्नान केल्यास सर्व व्याधींमधून मुक्त होऊन शाश्वत ब्रह्म प्राप्त होते॥५३॥
Verse 54
स्नातस्य मातृतीर्थे तु श्रद्धयाभ्यर्चकस्य तु । आसप्तमं कुलं देवि वर्द्धते श्रीरनुत्तमा ॥ ५४ ॥
हे देवी! मातृतीर्थात स्नान करून जो श्रद्धेने पूजन करतो, त्याच्या कुलात सातव्या पिढीपर्यंत अनुपम श्री-समृद्धी वाढते॥५४॥
Verse 55
ततः सीतावनं गच्छेत्तत्र तीर्थं महच्छुभे । पुनातिदर्शनादेवपुरुषानेकविशतिंम् ॥ ५५ ॥
त्यानंतर सीतावनास जावे; तेथे महान् व शुभ तीर्थ आहे. केवळ दर्शनानेच एकवीस पुरुष पावन होतात.
Verse 56
केशान्प्रक्षिप्य वै तत्र पूतो भवति पापतः । दशाश्वमेधिकं तत्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ ५६ ॥
तेथे केश अर्पण केल्याने मनुष्य पापापासून शुद्ध होतो. तेथील ‘दशाश्वमेधिक’ तीर्थ त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे.
Verse 57
दर्शनात्तस्य तीर्थस्य मुक्तो भवति किल्बिषैः । मानुषाह्वें ततस्तीर्थं प्राप्य स्रानं समाचरेत् ॥ ५७ ॥
त्या तीर्थाचे केवळ दर्शन झाले तरी पापांपासून मुक्ती मिळते. म्हणून ‘मानुषाह्व’ नावाच्या तीर्थास जाऊन विधिपूर्वक स्नान करावे.
Verse 58
यदीच्छेन्मानुषं जन्म पुनश्च विधिनंदिनि । मानुषाच्च ततस्तीर्थात्कोशमात्रे महानदी ॥ ५८ ॥
हे विधिनंदिनी, जर कोणाला पुन्हा मानवी जन्म हवा असेल, तर ‘मानुष’ त्या तीर्थापासून केवळ एक कोस अंतरावर एक महान नदी आहे.
Verse 59
आपगा नाम विख्याता तत्र स्नात्वा विधानतः । श्यामाकं पयसा सिद्धं भोजयद्द्विजसत्तमान् ॥ ५९ ॥
तेथे ‘आपगा’ नावाने प्रसिद्ध प्रवाह आहे. तेथे विधिपूर्वक स्नान करून, दुधात शिजवलेले श्यामाक अन्न श्रेष्ठ द्विजांना भोजन द्यावे.
Verse 60
तस्य पापं क्षयं याति पितॄणां श्राद्धतो गतिः । नभस्ये मासि कृष्णे तु पितृपक्षे महालये ॥ ६० ॥
त्या श्राद्धकर्माने त्याचे पाप क्षय पावते आणि श्राद्धामुळे पितरांना उत्तम गती प्राप्त होते। विशेषतः नभस्य मासाच्या कृष्णपक्षात, पितृपक्षातील महालयकाळी हे अधिक फलदायी ठरते।
Verse 61
चतुर्दश्यां तु मध्याह्ने पिंडदो मुक्तिमाप्नुयात् । ब्राह्मोदुंबरकं गच्छेद्ब्रह्मणः स्थानकं ततः ॥ ६१ ॥
चतुर्दशीच्या दिवशी मध्याह्नी जो पिंडदान करतो तो मुक्ती प्राप्त करतो। त्यानंतर तो ब्राह्मोदुंबरकास जातो; ते ब्रह्मदेवाचे पवित्र स्थान आहे।
Verse 62
तत्र ब्रह्मर्षिकुंडेषु स्नातः सोमफलं लभेत् । वृद्धकेदारके तीर्थे स्थाणुं दंडिसमन्वितम् ॥ ६२ ॥
तेथे ब्रह्मर्षिकुंडांत स्नान केल्यास सोमयागासमान फळ मिळते। आणि वृद्धकेदारक तीर्थी दंडधारी तपस्वींनी युक्त स्थाणु (शिव) यांचे दर्शन-पूजन घडते।
Verse 63
समर्च्य यत्र चाप्नोति नरोंऽतर्द्धानमिच्छया । कलश्यां च ततो गच्छेद्यत्र देवी स्वयं स्थिता ॥ ६३ ॥
ज्या स्थानी विधिपूर्वक समर्चन केल्याने मनुष्य इच्छेनुसार अंतर्धान होण्याची शक्ती प्राप्त करतो। तेथून तो कलश्याकडे जावा, जिथे देवी स्वतः विराजमान आहे।
Verse 64
स्नात्वास्यामंबिकां प्रार्च्य तरेत्संसारसागरम् । सरके कृष्णभूतायां दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥ ६४ ॥
येथे स्नान करून आणि अंबिकेची विधिपूर्वक आराधना केल्याने मनुष्य संसारसागर तरून जातो। आणि सरक येथे, जेव्हा प्रवाह कृष्णवर्ण होतो, तेव्हा महेश्वर देवाचे दर्शन होते।
Verse 65
शैवं पदमवाप्नोति नरः श्रद्धासमन्वितः । तिस्रः कोट्यस्तु तीर्थानां सरके संति भामिनि ॥ ६५ ॥
श्रद्धायुक्त मनुष्य शैव पद प्राप्त करतो। हे सुंदरी, सरक येथे तीर्थांच्या तीन कोटी असल्याचे सांगितले आहे॥
Verse 66
रुद्रकोटिस्तथा कूपे सरोमध्ये व्यस्थिता । तस्मिन्सरसि यः स्नात्वा रुद्रकोटिं स्मरेन्नरः ॥ ६६ ॥
तसेच रुद्रकोटी सरोवराच्या मध्यभागी असलेल्या कूपात प्रतिष्ठित आहे। जो मनुष्य त्या सरोवरात स्नान करून रुद्रकोटीचे स्मरण करतो॥
Verse 67
पूजिता रुद्रकोटिस्तु तेन स्यान्नात्र संशयः । ईहास्पदं च तत्रैव तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ ६७ ॥
त्याच्याद्वारे रुद्रकोटीची पूजा होते—यात संशय नाही। आणि तेथेच साधनेचे स्थान, पापांचा नाश करणारे ते तीर्थ आहे॥
Verse 68
यस्मिन्मुक्तिमवाप्नोति दर्शनादेव मानवः । तत्रस्थानर्चयित्वा च देवान्पितृगणानपि ॥ ६८ ॥
ज्याच्या केवळ दर्शनाने मनुष्य मुक्ती प्राप्त करतो—त्या स्थानी राहून देव तसेच पितृगण यांचीही पूजा करावी॥
Verse 69
न दुर्गतिमवाप्नोति मनसा चिंतितं लभेत् । केदारं च महातीर्थं सर्वकल्मषनाशनम् ॥ ६९ ॥
मनुष्य दुर्गतीला जात नाही आणि मनात जे चिंतिले ते प्राप्त करतो। केदार हे महातीर्थ असून सर्व कल्मषांचा नाश करणारे आहे॥
Verse 70
तत्र स्नात्वा च पुरुषः सर्वदानफलं लभेत् । अन्यजन्मेति विख्यातं सरकस्य तु पूर्वतः ॥ ७० ॥
तेथे स्नान केल्याने मनुष्याला सर्व दानांचे फळ मिळते। सरकाच्या पुढे ते ‘अन्यजन्म’ नावाचे तीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे।
Verse 71
सरो महत्स्वच्छजलं देवौ हरिहरौ यतः । विष्णुश्चतुर्भुजस्तत्र लिंगाकारः शिवः स्थितः ॥ ७१ ॥
तेथे स्वच्छ जलाचे एक महान सरोवर आहे, जिथे हरि आणि हर हे दोन्ही देव विराजमान आहेत। तेथे विष्णू चतुर्भुज रूपाने स्थित असून शिव लिंगरूपाने प्रतिष्ठित आहेत।
Verse 72
तत्र स्नात्वा च तौ दृष्ट्वा स्तुत्वा मोक्षं लभेन्नरः । नागह्रदे ततो गत्वा स्नात्वा चैत्रे सितांतके ॥ ७२ ॥
तेथे स्नान करून, त्या दोघांचे दर्शन घेऊन व स्तुती करून मनुष्य मोक्ष प्राप्त करतो। नंतर नागह्रदास जाऊन चैत्र शुक्लपक्षाच्या शेवटी स्नान केल्यास (उक्त) पुण्य मिळते।
Verse 73
श्राद्धदो मुक्तिमाप्नोति यमलोकं न पश्यति । ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत्तीर्थं देवनिषेवितम् ॥ ७३ ॥
श्राद्ध देणारा मनुष्य मुक्ती प्राप्त करतो आणि यमलोक पाहत नाही। त्यानंतर देवांनी सेविलेल्या त्या तीर्थातून तो त्रिविष्टप (स्वर्ग) गाठतो।
Verse 74
यत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रमोचिनी । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम् ॥ ७४ ॥
जिथे पवित्र वैतरणी नदी वाहते—जी पापांचा नाश करते—तेथे स्नान करून त्रिशूलधारी, वृषध्वज शिवाचेही पूजन करावे।
Verse 75
सर्वपाप विशुद्धात्मा गच्छत्येव परां गतिम् । रसावर्ते नरः स्नात्वा सिद्धिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ ७५ ॥
सर्व पापांपासून शुद्ध झालेला मनुष्य निश्चयाने परम गतीला पोहोचतो। रसावर्तात स्नान केल्याने त्याला अनुपम सिद्धी प्राप्त होते॥
Verse 76
चैत्रस्य सितभूतायां स्नानं कृत्वा विलेपके । पूजयित्वा शिवं भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ७६ ॥
चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील शुभ तिथीला विलेपक येथे स्नान करून भक्तिभावाने शिवाची पूजा केली असता सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते॥
Verse 77
ततो गच्छेन्नरो देवि फलकीवनमुत्तमम् । यत्र देवाः सगंधर्वास्तप्यंते परमं तपः ॥ ७७ ॥
त्यानंतर, हे देवी, मनुष्याने उत्तम फलकीवनाकडे जावे, जिथे देव गंधर्वांसह परम तपश्चर्या करीत असतात॥
Verse 78
तत्र नद्यां दृषद्वत्यां नरः स्नात्वा विधानतः । देवान्पितॄंस्तर्पयित्वा ह्यग्निष्टोमातिरात्रभाक् ॥ ७८ ॥
तेथे दृषद्वती नदीत विधिपूर्वक स्नान करून आणि देव व पितरांना तर्पण दिल्यास मनुष्य अग्निष्टोम व अतिरात्र सोमयागांचे फळ प्राप्त करतो॥
Verse 79
दर्शे तथा विधुदिने तत्र श्राद्धं करोति यः । गयाश्राद्ध समं तत्र लभते फलमुत्तमम् ॥ ७९ ॥
जो तेथे अमावास्या (दर्श) तसेच चंद्राशी संबंधित पवित्र तिथीला (विधुदिन) श्राद्ध करतो, त्याला गयाश्राद्धाइतके उत्तम फळ मिळते॥
Verse 80
श्राद्धे फलमरण्यस्य स्मरणं पितृतृप्तिदम् । पाणिघाते ततस्तीर्थे पितॄन्संतर्प्य मानवः ॥ ८० ॥
श्राद्धकर्मात फलमरण्याचे स्मरण पितरांना तृप्त करणारे आहे। त्यानंतर पाणिघाट नामक तीर्थी जाऊन मनुष्याने विधिपूर्वक पितरांचे तर्पण करावे।
Verse 81
राजसूय फलं प्राप्य सांख्यं योगं च विंदति । ततस्तु मिश्रके तीर्थे स्नात्वा मर्त्यो विधानतः ॥ ८१ ॥
राजसूय यज्ञासमान फल प्राप्त करून मनुष्य साङ्ख्य व योग प्राप्त करतो। नंतर मिश्रक तीर्थी विधिपूर्वक स्नान केल्यास तो ते फळ भोगतो।
Verse 82
सर्वतीर्थफलं प्राप्य लभते गतिमुत्तमाम् । ततो व्यासवने गत्वा स्नात्वा तीर्थे मनोजवे ॥ ८२ ॥
सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त करून मनुष्य उत्तम गती पावतो। नंतर व्यासवनात जाऊन मनोजव नामक तीर्थात स्नान केल्याने तो अधिक शुद्ध होतो।
Verse 83
मनीषिणं विभुं दृष्ट्वा मनसा चिंतितं लभेत् । गत्वा मधुवनं चैव देव्यास्तीर्थे नरः शुचिः ॥ ८३ ॥
सर्वसमर्थ मनीषी ऋषीचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य मनात चिंतिलेले फळ मिळवतो। तसेच मधुवन व देवीच्या तीर्थी जाऊन शुद्ध झालेला नर अभिष्ट फळ प्राप्त करतो।
Verse 84
स्नात्वा देवानृषीनिष्ट्वा लभते सिद्धिमुत्तमाम् । कौशिकीसंगमे तीर्थे दृषद्वत्यां नरः प्लुतः ॥ ८४ ॥
तेथे स्नान करून आणि देव व ऋषी यांचे विधिपूर्वक पूजन करून मनुष्य उत्तम सिद्धी प्राप्त करतो। कौशिकी-संगम तीर्थी दृषद्वतीत डुबकी घेणारा नर हे फळ पावतो।
Verse 85
नियतो नियताहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो व्यासस्थलीं गच्छेद्यत्र व्यासेन धीमता ॥ ८५ ॥
जो संयमी असून नियमबद्ध आहार करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो. त्यानंतर त्याने व्यासस्थलीस जावे, जिथे धिमान व्यासांनी निवास करून पावन कार्य केले.
Verse 86
पुत्रशोकाभिभूतेन देहत्यागो विनिश्चितः । पुनरुत्थापितो देवैस्तत्र गत्वा न शोकभाक् ॥ ८६ ॥
पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन त्याने देहत्यागाचा निश्चय केला; परंतु देवांनी त्याला पुन्हा जीवन दिले. तेथे गेल्यावर तो पुन्हा शोकाचा भागी होत नाही.
Verse 87
किंदुशूकूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाप्य च । गच्छेद्धि परमां सिद्धिं मृतो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ८७ ॥
किंदुशूकूपास जाऊन तिळांचा एक प्रस्थ अर्पण करावा. असे केल्याने तो परम सिद्धी प्राप्त करतो आणि मृत्यूनंतर मोक्षही मिळवू शकतो.
Verse 88
आह्नं च मुदितं चैव द्वै तीर्थे भुवि विश्रुते । तयोः स्नात्वा विशुद्धात्मा सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ ८८ ॥
‘आह्न’ आणि ‘मुदित’ ही पृथ्वीवर प्रसिद्ध अशी दोन तीर्थे आहेत. दोन्ही ठिकाणी स्नान केल्यास विशुद्ध अंतःकरणाचा पुरुष सूर्यलोक प्राप्त करतो.
Verse 89
मृगमुच्यं ततो गत्वा गंगायां प्रणतः स्थितः । अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ॥ ८९ ॥
त्यानंतर मृगमुच्य येथे जाऊन गंगेत नम्र होऊन उभा राहावा. तेथे महादेवाची अर्चना केल्यास अश्वमेध यज्ञासमान फल मिळते.
Verse 90
कोटितीर्थं ततो गत्वा स्नात्वा कोटीश्वरं शिवम् । दृष्ट्वा स्तुत्वा श्रद्दधानः कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ ९० ॥
नंतर कोटितीर्थास जाऊन तेथे स्नान करून, श्रद्धेने कोटीश्वर शिवाचे दर्शन व स्तुती करणारा कोटी यज्ञांइतके पुण्यफळ प्राप्त करतो।
Verse 91
ततो वामनकं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यत्र वामनजन्माभूद्बलेर्यज्ञजिहीर्षया ॥ ९१ ॥
नंतर त्रिलोकीत विख्यात वामनक क्षेत्रास जावे; जिथे बलीच्या यज्ञाचे हरण (समाप्ती) करण्यासाठी भगवान वामनांचा जन्म झाला।
Verse 92
तत्र विष्णुपदे स्नात्वा पूजयित्वा च वामनम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते ॥ ९२ ॥
तेथे विष्णुपदात स्नान करून वामनभगवानांची पूजा केल्यास, सर्व पापांपासून शुद्ध अंतःकरण असलेला भक्त विष्णुलोकात गौरविला जातो।
Verse 93
ज्येष्ठाश्रमं च तत्रैव सर्वपातकनाशनम् । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासः परेऽहनि ॥ ९३ ॥
तेथेच ज्येष्ठाश्रम नावाचे तीर्थ आहे, जे सर्व पातकांचा नाश करते. ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीला उपवास करून दुसऱ्या दिवशी पारणे (व्रतसमापन) करावे।
Verse 94
स्नात्वा तत्र विधानेन श्रेष्ठत्वं लभते नृषु । श्राद्धं तत्र कृतं देवि पितॄणामतितुष्टिदम् ॥ ९४ ॥
तेथे विधिपूर्वक स्नान केल्याने मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठत्व प्राप्त होते. आणि हे देवी, तेथे केलेले श्राद्ध पितरांना परम तृप्ती देणारे आहे।
Verse 95
तत्रैव कोटितीर्थं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ ९५ ॥
तेथेच कोटितीर्थ आहे, जे त्रिलोकी विख्यात आहे। त्या तीर्थात स्नान केल्यास मनुष्याला कोटी यज्ञांचे सम पुण्यफळ प्राप्त होते।
Verse 96
तत्र कोटीश्वरं नाम देवदेवं महेश्वरम् । समभ्यर्च्य विधानेन गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ९६ ॥
तेथे कोटीश्वर नावाच्या देवदेव महेश्वराची विधिपूर्वक पूजा केल्यास साधकाला गणपतीचा अनुग्रह, म्हणजे गाणपत्यभाव, प्राप्त होतो।
Verse 97
सूर्यतीर्थं च तत्रैव स्नात्वात्र रविलोकभाक् । कुलोत्तारणके तीर्थे गत्वा स्नानं समाचरन् ॥ ९७ ॥
तेथेच सूर्यतीर्थात स्नान करून तो रविदर्शनाचे भाग्य मिळवतो. नंतर ‘कुलोत्तारणक’ नावाच्या तीर्थात जाऊन विधिपूर्वक स्नान करतो।
Verse 98
उद्धृत्य स्वकुलं स्वर्गे कल्पांतं निवसेत्ततः । पवनस्य ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥ ९८ ॥
स्वकुलाचा उद्धार करून तो पुढे कल्पांतापर्यंत स्वर्गात निवास करतो. पवनह्रदात स्नान करून आणि देव महेश्वराचे दर्शन घेऊन (असे फळ मिळते)।
Verse 99
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शैवं पदमवाप्नुयात् । स्नात्वा च हनुमत्तीर्थे नरो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ९९ ॥
सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो शिवपद प्राप्त करतो. तसेच हनुमत्तीर्थात स्नान केल्यास मनुष्य निश्चयच मुक्ती प्राप्त करतो।
Verse 100
शालहोत्रस्य राजर्षेस्तीर्थे स्नात्वाघवर्जितः । श्रीकुंभाख्ये सरस्वत्यास्तीर्थए स्नात्वाथ यज्ञवाक् ॥ १०० ॥
राजर्षी शालहोत्र यांच्या तीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य पापमुक्त होतो. नंतर सरस्वतीच्या ‘श्री-कुंभ’ नावाच्या तीर्थात स्नान करून यज्ञास योग्य अशी पवित्र वाणीशक्ती प्राप्त करतो.
Verse 101
स्नातश्च नैमिषे कुंडे नैमिषस्नानपुण्यभाक् । स्नात्वा वेदवतीतीर्थे स्त्री सतीत्वमवाप्नुयात् ॥ १०१ ॥
नैमिष कुंडात स्नान करणारा नैमिष-स्नानाचे पुण्य प्राप्त करतो. आणि वेदवती तीर्थात स्नान केल्याने स्त्रीला सतीत्व—पतिव्रता धर्माची सिद्धी—लाभते.
Verse 102
ब्रह्मतीर्थे नरः स्रात्वा ब्राह्मण्यं लभते नरः । ब्रह्मणः परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥ १०२ ॥
ब्रह्मतीर्थात स्नान केल्याने मनुष्याला ब्राह्मण्याचे पुण्य व तेज प्राप्त होते. ते ब्रह्म्याचे परम धाम आहे; तेथे गेल्यावर शोक उरत नाही.
Verse 103
सोमतीर्थे नरः स्नात्वा स्वर्गतिं समवाप्नुयात् । सप्तसारस्वतं तीर्थं प्राप्य स्नात्वा च मुक्तिभाक् ॥ १०३ ॥
सोमतीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य स्वर्गगती प्राप्त करतो. आणि ‘सप्त-सारस्वत’ नावाच्या तीर्थात जाऊन तेथे स्नान केल्याने मुक्तीचा भागी होतो.
Verse 104
यत्र सप्त सरस्वत्यः सम्यगैक्यं समागताः । सुप्रभा कांचनाक्षी च विशाला च मनोहरी ॥ १०४ ॥
जिथे सात सरस्वत्या सम्यक् रीतीने एक संगमात एकत्र आल्या आहेत—सुप्रभा, कांचनाक्षी, विशाला आणि मनोहरी.
Verse 105
सुनंदा च सुवेणुश्च सप्तमी विमलोदका । तथैवौशनसे तीर्थे स्नात्वा मुच्येत पातकैः ॥ १०५ ॥
सुनंदा, सुवेणु, सप्तमी व विमलोदका या पवित्र जलांत तसेच औशनस तीर्थात स्नान केल्यास मनुष्य पापांतून मुक्त होतो।
Verse 106
कपाल मोचने स्नात्वा ब्रह्महापि विशुध्यति । वैश्वामित्रे नरः स्नातो ब्राह्मण्यं समवाप्नुयात् ॥ १०६ ॥
कपालमोचनात स्नान केल्यास ब्रह्महत्येचा दोषीही शुद्ध होतो. आणि वैश्वामित्र तीर्थात स्नान करणारा नर ब्राह्मण्याचे पुण्य प्राप्त करतो.
Verse 107
ततः पृथूदके स्नात्वा मुच्यते भवबंधनात् । अवकीर्णे नरः स्नात्वा ब्रह्मचर्यफलं लभेत् ॥ १०७ ॥
त्यानंतर पृथूदकात स्नान केल्यास भवबंधनातून मुक्ती मिळते. आणि अवकीर्ण तीर्थात स्नान करणारा ब्रह्मचर्याचे फळ प्राप्त करतो.
Verse 108
मधुस्रावेऽथप्रयातः स्नातो मुच्यते पातकैः । स्नात्वा तीर्थे च वासिष्ठे वासिष्ठं लोकमाप्नुयात् ॥ १०८ ॥
मग मधुस्राव येथे जाऊन जो स्नान करतो तो पातकांपासून मुक्त होतो. आणि वासिष्ठ तीर्थात स्नान करून वसिष्ठलोक प्राप्त करतो.
Verse 109
अरुणासंगमे स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नरः । स्नात्वा मुक्तिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १०९ ॥
अरुणा-संगमावर तीन रात्र उपवास करून जो नर स्नान करतो तो मोक्ष प्राप्त करतो; याविषयी विचार करण्याचे कारण नाही.
Verse 110
समुद्रास्तत्र चत्वारस्तेषु स्नातो नरः शुभे । गोसहस्रफलं लब्ध्वा स्वग्रलोके महीयते ॥ ११० ॥
हे शुभे! तेथे चार समुद्र आहेत. त्यांत स्नान करणारा मनुष्य सहस्र गोदानासमान पुण्य मिळवून स्वर्गलोकी गौरविला जातो.
Verse 111
सोमतीर्थं च तत्रान्यत्तस्मिन्स्नात्वा च मोहिनि । चैत्रे षष्ठ्यां च शुक्लायां श्राद्धं कृत्वोद्धरेत्पितॄन् ॥ १११ ॥
हे मोहिनी! तेथे सोमतीर्थ नावाचे दुसरे तीर्थ आहे. तेथे स्नान करून चैत्र मासातील शुक्ल पक्षाच्या षष्ठीला श्राद्ध केल्यास पितरांचा उद्धार होतो.
Verse 112
अथ पञ्चवटे स्नात्वा योगमूर्तिधरं शिवम् । समभ्यर्च्य विधानेन दैवतैः सहमोदते ॥ ११२ ॥
नंतर पंचवटीत स्नान करून योगमूर्तिधारी शिवाचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास तो देवतांसह आनंदित होतो.
Verse 113
कुरुतीर्थे ततः स्नातः सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । स्वर्गद्वारे प्लुतो मर्त्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ ११३ ॥
त्यानंतर कुरुतीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य सर्व सिद्धी प्राप्त करतो. ‘स्वर्गद्वार’ येथे डुबकी मारल्यावर तो स्वर्गलोकी पूज्य होतो.
Verse 114
स्नातो ह्यनरके तीर्थे मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । ततो गच्छेन्नरो देवि काम्यकं वनमुत्तमम् ॥ ११४ ॥
अनरक तीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो. नंतर, हे देवी, त्याने उत्तम काम्यक वनात जावे.
Verse 115
यस्मिन्प्रविष्टमात्रस्तु मुच्यते सर्वसंचयैः । अथादित्यवनं प्राप्य दर्शनादेव मुक्तिभाक् ॥ ११५ ॥
ज्या पवित्र स्थानी केवळ प्रवेश करताच मनुष्य सर्व पापसंचयातून मुक्त होतो. म्हणून आदित्यवनास पोहोचून त्याचे दर्शनमात्र केले तरी तो मोक्षाचा भागी होतो.
Verse 116
स्नानं रविदिने कृत्वा तत्र वांछितमाप्नुयात् । यज्ञोपवीतिके स्नात्वा स्वधर्मफलभाग्भवेत् ॥ ११६ ॥
रविवारी तेथे स्नान केल्यास मनुष्य इच्छित फल प्राप्त करतो. यज्ञोपवीतिक येथे स्नान केल्याने तो आपल्या स्वधर्मफळाचा भागी होतो.
Verse 117
ततश्चतुःप्रवाहाख्ये तीर्थे स्नात्वा नरोत्तमः । सर्वतीर्थफलं प्राप्य मोदते दिवि देववत् ॥ ११७ ॥
नंतर, हे नरश्रेष्ठा, चतुःप्रवाह नावाच्या तीर्थात स्नान करून तो सर्व तीर्थांचे फल प्राप्त करतो आणि स्वर्गात देवासारखा आनंद मानतो.
Verse 118
स्नातस्तीर्थे विहारे तु सर्वसौख्यमवाप्नुयात् । दुर्गातीर्थे नरः स्नात्वा न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ११८ ॥
तीर्थात स्नान करून आणि तेथे पवित्र विहार केल्यास मनुष्य सर्व सुख प्राप्त करतो. तसेच दुर्गातीर्थात स्नान करणारा मनुष्य दुर्गतीला जात नाही.
Verse 119
ततः सरस्वतीकूपे पितृतीर्थापराह्वये । स्नात्वा संतर्प्य देवादींल्लभते गतिमुत्तमाम् ॥ ११९ ॥
यानंतर पितृतीर्थ म्हणूनही प्रसिद्ध असलेल्या सरस्वतीकूपात स्नान करून आणि देवतादींना तर्पण देऊन मनुष्य उत्तम गती प्राप्त करतो.
Verse 120
स्नात्वा प्राचीसरस्वत्यां श्राद्धं कृत्वा विधानतः । दुर्लभं प्राप्नुयात्कामं देहांते स्वर्गतिं लभेत् ॥ १२० ॥
प्राची सरस्वतीत स्नान करून आणि विधिपूर्वक श्राद्ध केल्यास मनुष्य दुर्लभ असेही इच्छित फल प्राप्त करतो; देहांतास स्वर्गगती मिळते.
Verse 121
शुक्रतीर्थे नरः स्नात्वा श्राद्धदः प्रोद्धरेत्पितॄन् । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां चैत्रे कृष्णे विशेषतः ॥ १२१ ॥
शुक्रतीर्थात स्नान करून तेथे श्राद्धदान केल्यास मनुष्य पितरांचा उद्धार करतो—विशेषतः चैत्र महिन्यातील कृष्णपक्षातील अष्टमी किंवा चतुर्दशीस.
Verse 122
सोपवासो ब्रह्मतीर्थे मुक्तिभाङ्नात्र संशयः । स्थाणुतीर्थे ततः स्नात्वा दृष्ट्वा स्थाणुवटं नरः ॥ १२२ ॥
ब्रह्मतीर्थात उपवास करून राहिल्यास मनुष्य मोक्षाचा भागी होतो—यात संशय नाही. नंतर स्थाणुतीर्थात स्नान करून स्थाणुवटाचे दर्शन घेतल्यास पुण्य प्राप्त होते.
Verse 123
मुच्यते पातकैर्घोरैरितिप्राह पितामहः । दर्शनात्स्थाणुलिंगस्य यात्रा पूर्णा प्रजायते ॥ १२३ ॥
पितामह (ब्रह्मा) म्हणाले—‘स्थाणुलिंगाच्या दर्शनाने मनुष्य घोर पापांतून मुक्त होतो.’ केवळ स्थाणुलिंगाचे दर्शन झाले तरी यात्रा पूर्ण होते.
Verse 124
कुरुक्षेत्रस्य देवेशि सत्यं सत्यं मयोदितम् । कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥ १२४ ॥
हे देवेशी! मी सत्य, सत्यच सांगतो—कुरुक्षेत्रासारखे तीर्थ ना कधी झाले आहे, ना कधी होईल.
Verse 125
तत्र द्वादश यात्रास्तु कृत्वा भूयो न जन्मभाक् । पूर्तमिष्टं तपस्तप्तं हुतं दत्तं विधानतः ॥ १२५ ॥
तेथे बारा यात्रा करून मनुष्याला पुन्हा जन्म येत नाही। त्या कर्माने पूर्त‑इष्ट, तप, हवन आणि विधिपूर्वक दान—सर्व पूर्ण होते।
Verse 126
तत्र स्यादक्षयं सर्वमिति वेदविदो विदुः । मन्वादौ च युगादौ च ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ १२६ ॥
तेथे सर्व काही अक्षय फल देणारे होते—असे वेदवेत्ते सांगतात। विशेषतः मन्वंतरारंभी, युगारंभी आणि चंद्र‑सूर्यग्रहणकाळी।
Verse 127
महापाते च संक्रांतौ पुण्ये चाप्यन्यवासरे । स्नातस्तत्र कुरुक्षेत्रे फलानंत्यमवाप्नुयात् ॥ १२७ ॥
महापर्व, संक्रांत किंवा अन्य कोणत्याही पुण्यदिनी—जो कुरुक्षेत्रात तेथे स्नान करतो, तो अनंत फल प्राप्त करतो।
Verse 128
कलिजानां तु पापानां पावनाय महात्मनाम् । ब्रह्मणा कल्पितं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सुखावहम् ॥ १२८ ॥
कलियुगात जन्मलेल्या जनांच्या पापशुद्धीसाठी आणि महात्म्यांच्या कल्याणासाठी ब्रह्म्याने ‘कुरुक्षेत्र’ हे सुखावह तीर्थ कल्पिले।
Verse 129
य इमां कीर्तयेत्पुण्यां कथां पापप्रणाशिनीम् । श्रृणुयाद्वा नरो भक्त्या सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ १२९ ॥
जो ही पापनाशिनी पुण्यकथा कीर्तन करतो, किंवा भक्तिभावाने ऐकतो—तोही पापांतून मुक्त होतो।
Verse 130
यद्यद्ददाति यस्तत्र कुरुक्षेत्रे रविग्रहे । तत्तदेव सदाप्नोति नरो जन्मनि जन्मनि ॥ १३० ॥
कुरुक्षेत्रात सूर्यग्रहणकाळी जो मनुष्य जे जे दान देतो, ते तेच फळ तो जन्मोजन्मी निश्चयाने प्राप्त करतो।
Verse 131
अथ किं बहुनोक्तेन विधिजे श्रृणु निश्चितम् । सेवेतैव कुरुक्षेत्रं यदीच्छेद्भवमोक्षणम् ॥ १३१ ॥
आता अधिक बोलून काय? हे विधिजपुत्रा, निश्चयाने ऐक—जर भवमोक्ष हवा असेल तर कुरुक्षेत्राचेच आश्रय घेऊन सेवा करावी।
Verse 132
एतदेव महत्पुण्यमेतदेव महत्तपः । एतदेव महज्ज्ञानं यद्व्रजेत्स्थाणुतीर्थकम् ॥ १३२ ॥
हेच महान पुण्य, हेच महान तप, हेच महान ज्ञान—की ‘स्थाणुतीर्थ’ नावाच्या पवित्र तीर्थास जावे।
Verse 133
कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं नान्यद्भुवि शुभावहम् । साचारो वाप्यनाचारो यत्र मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ १३३ ॥
पृथ्वीवर कुरुक्षेत्रासारखे दुसरे तीर्थ नाही, अन्य कोणतेही स्थान इतके शुभदायक नाही; तेथे आचारवान असो वा अनाचारवान, मनुष्य मोक्ष प्राप्त करू शकतो।
Verse 134
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघे । कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं सर्वपापनिकृंतनम् ॥ १३४ ॥
हे अनघे, तू विचारलेले सर्व मी सांगितले. हे कुरुक्षेत्राचे माहात्म्य आहे, जे सर्व पापांचे छेदन करणारे आहे।
Verse 135
पुण्यदं मोक्षदं चैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १३५ ॥
हे पुण्य देणारे आणि मोक्ष देणारेही आहे—आणखी काय ऐकावयास इच्छितोस?
Verse 136
इति श्रीहृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे कुरुक्षेत्रमाहात्म्ये तीर्थयात्रावर्णनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणातील बृहदुपाख्यानाच्या उत्तरभागात, वसु-मोहिनी संवादांतर्गत कुरुक्षेत्र-माहात्म्यात ‘तीर्थयात्रा-वर्णन’ नामक पंचसष्टितम अध्याय समाप्त झाला।
The chapter uses a standard Purāṇic equivalence strategy: it preserves the authority of Vedic sacrifice while making its fruits accessible in Kali-yuga through tīrtha-yātrā, where snāna, pūjā, dāna, and śrāddha—performed in a consecrated kṣetra—are declared to yield the same (or greater) merit as costly śrauta rites.
Gatekeeper-yakṣas function as liminal guardians of the kṣetra: salutation marks entry into a regulated sacred domain, affirms ritual eligibility, and aligns the pilgrim with dharmic conduct; the text also frames them as obstructing the sinful and assisting the virtuous, reinforcing ethical prerequisites for tīrtha benefit.
Key Pitṛ-oriented elements include bathing and śrāddha near Āpagā during Pitṛpakṣa/Mahālaya (Nabhasya), offering piṇḍa on the 14th tithi at midday for liberation, tarpaṇa at Dṛṣadvatī and other fords, and specified tithis (e.g., Caitra dark fortnight 8th/14th) for śrāddha at Śukra-tīrtha.