काष्ठीला सांगते—एक ब्राह्मण आपल्या राक्षसी पत्नीसमवेत वाचवलेली राजकन्या रत्नावली घेऊन राजा सुद्युम्नाच्या नगरीत येतो. द्वारपाल अबाहू बातमी देतो; राजा गंगातटी येऊन कन्येला भेटून आनंदित होतो. रत्नावली सांगते की राक्षस तल्पथाने तिला अर्णवगिरीवर नेले होते; पण राक्षसी पत्नीच्या बुद्धियोगाने त्याचा अधर्म हेतू उलटला आणि ब्राह्मणही वाचला. मग धर्मविचार उभा राहतो—‘सहासन’ लक्षणामुळे आपण पत्नीधर्मात बांधली गेलो असे मानून रत्नावली ब्राह्मणाला पती म्हणून मागते, धर्मदोष टाळण्यासाठी. सुद्युम्न राक्षसीला विनंती करतो की रत्नावलीला दुसरी पत्नी म्हणून स्वीकारून सौत्सुक्याविना रक्षण करावे. राक्षसी लोकपूजेच्या अटीवर मान्य करते—फाल्गुन शुक्ल अष्टमी ते चतुर्दशी सात दिवस उत्सव, गीत-नाट्यांसह, तसेच सुरा, मांस, रक्त इत्यादी अर्पण; भक्तांचे संरक्षण देण्याचे वचन देते. पुढे लोभ व वैवाहिक संपत्तीचा दृष्टांत—पूर्व पत्नी प्राक्कालिकी दारिद्र्यात पतीला सोडून लज्जित होते; पुनर्मिलनानंतर तिला यातना भोगाव्या लागतात आणि यमाचा उपदेश मिळतो की पतीचे धन व प्राण जपणे हेच स्त्रीधर्माचे केंद्र आहे।
Verse 1
काष्ठीलोवाच । भार्यायास्तद्वचः श्रुत्वा राक्षस्या धर्मसंमितम् । पृष्ठात्करोणुरूपिण्याः सकन्योऽवातरद्द्विजः ॥ १ ॥
काष्ठील म्हणाला—राक्षसी पत्नीचे धर्मसंमत वचन ऐकून तो द्विज ब्राह्मण, कन्येसह, गाढविणीच्या रूपातील तिच्या पाठीवरून खाली उतरला।
Verse 2
अवतीर्णे द्विजे साभूत्सुरूपा प्रमदा पुनः । क्षपाचरी क्षपानाथवक्त्रा पीनोन्नतस्तनी ॥ २ ॥
द्विज उतरल्यावर ती पुन्हा सुरूपा तरुणी झाली—रात्रिचारिणी, चंद्रमुखी, भरदार व उन्नत स्तनांची।
Verse 3
सा कुमारी ततः प्राप्य नगरं स्वपितुः शुभम् । बाह्यरक्षास्थित प्राप्तं पुरपालमुवाच ह ॥ ३ ॥
मग ती कुमारी आपल्या पित्याच्या शुभ नगरास पोहोचून, बाह्य पहाऱ्यावर उभ्या असलेल्या नगरपालाकडे जाऊन बोलली।
Verse 4
गच्छ त्वं नृपतेः पार्श्वं पितुर्मम पुराधिप । ब्रूहि मां समनुप्राप्तां रत्नशालां पुरा हृताम् ॥ ४ ॥
हे पुराधिप! तू माझ्या पित्याच्या, राजाच्या, जवळ जा आणि सांग—मी येथे आले आहे; पूर्वी हिरावून नेलेली ती रत्नशाळा मिळविण्यासाठी।
Verse 5
रत्नावलिं रत्नभूतां सुद्युम्नस्य महीक्षितुः । तल्पथा रक्षसा रात्रौ स्वपुरस्था हृता द्विज ॥ ५ ॥
हे द्विज! राजा सुद्युम्नाची रत्नासारखी रत्नावली, स्वनगरात असतानाच, तल्पथ नावाच्या राक्षसाने रात्री पळवून नेली।
Verse 6
पुनः सा समनुप्राप्ता जीवमानाऽक्षता पितः । समाश्वसिहि शोकं त्वं मा कृथा मत्कृते क्वचित् ॥ ६ ॥
पिताजी! ती पुन्हा परत आली आहे—जिवंत आणि अक्षत. तुम्ही धीर धरा, शोक सोडा; माझ्यामुळे कधीही विलाप करू नका।
Verse 7
अविप्लुतास्मि राजेंद्र गांगा आप इवामलाः । तव कीर्तिकरी तद्वन्मातुः सौशील्यसूचिका ॥ ७ ॥
हे राजेंद्र! मी कलुषित नाही—गंगेच्या निर्मळ जलासारखी शुद्ध आहे. तसेच मी तुमची कीर्ती वाढविते आणि मातृसौशील्यही प्रकट करते।
Verse 8
तत्कुमारीवचः श्रुत्वा पुरापालस्त्वरान्वितः । अबाहुरिति विख्यातः प्राप्तः सुद्युम्रसन्निधौ ॥ ८ ॥
त्या कन्येचे वचन ऐकून, ‘अबाहु’ म्हणून प्रसिद्ध असलेला नगरपाल घाईघाईने सुद्युम्नाच्या सन्निध आला।
Verse 9
कृतप्रणामः संपृष्टः प्राह राजानमादरात् । राजन्नुपागता नष्टा दिहिता तव मानद ॥ ९ ॥
प्रणाम करून, विचारले असता, तो आदराने राजाला म्हणाला—“राजन्, मान देणारी तुमची जी कन्या हरवली होती, ती पुन्हा परत आली आहे।”
Verse 10
रत्नावलीति विख्याता सस्त्रीकद्विदजसंयुता । पुरबाह्ये स्थिता दृष्टा मया ज्ञाता न चाभवत् ॥ १० ॥
ती ‘रत्नावली’ या नावाने प्रसिद्ध होती, आपल्या ब्राह्मण पतीसह. नगराबाहेर उभी असलेली मी पाहिली; तरी ओळखण्याचा प्रयत्न करूनही ती खरेतर कोण आहे हे कळले नाही.
Verse 11
तयाहं प्रेरितः प्रागां त्वां विज्ञापयितुं प्रभो । अविप्लुताहं वदति मां जानातु समागताम् ॥ ११ ॥
तिच्या प्रेरणेने, हे प्रभो, मी आधीच तुम्हाला कळविण्यास आलो आहे. ती म्हणते—“मी सुरक्षित आहे”; मी येथे आले आहे हे जाणावे.
Verse 12
पितरं मम सत्कृत्यै नात्र कार्या विचारणा । तदद्भुतं वचः श्रुत्वा पुरपालस्य तत्क्षणात् ॥ १२ ॥
“माझ्या पित्याचा यथोचित सत्कार करा; येथे विचार करण्याची गरज नाही।” नगरपालाचे ते अद्भुत वचन ऐकताच, त्याच क्षणी…
Verse 13
सामात्यः सकलत्रस्तु सद्विजो निर्ययौ नृपः । स तु गत्वा पुराद्ब्राह्ये गंगातीरे व्यवस्थिताम् ॥ १३ ॥
मग राजा मंत्र्यांसह, राणीसह आणि विद्वान ब्राह्मणांसह निघाला. नगराबाहेर जाऊन तो गंगेच्या तीरावर पोहोचला व तेथे उभा राहिला.
Verse 14
अपश्यद्भास्कराकारां सस्त्रीकद्विजसंयुताम् । सहजे नैव वेषेण भूषितां भूषणप्रियाम् ॥ १४ ॥
त्याने तिला पाहिले—सूर्यासारखी तेजस्वी—स्त्रिया व ब्राह्मणांसह. ती स्वाभाविक रूपातच होती, कोणत्याही वेषांतराशिवाय; तरीही आभूषणांनी सजलेली, आभूषणप्रिय होती.
Verse 15
अम्लानकुसुमप्रख्यां तत्पकांचनसुप्रभाम् । दूराद्दृष्ट्वांतिकं गत्वा पर्यष्वजत भूपतिः ॥ १५ ॥
दूरून तिला पाहून—अम्लान पुष्पासारखी व पिकलेल्या सुवर्णासारखी तेजस्वी—राजा जवळ गेला आणि तिला आलिंगन दिले।
Verse 16
पितरं सापि संहृष्टा समाश्लिष्य ननाम ह । ततश्च मात्रा संगम्य हृष्टया हर्षितांतरा ॥ १६ ॥
तीही आनंदित होऊन पित्याला आलिंगन देऊन नमस्कार केला. नंतर मातेशी भेटून ती हर्षित झाली—अंतःकरण आनंदाने भरून गेले।
Verse 17
प्राह वाक्यं विशालाक्षी संबोध्य पितरं नृपम् । सुप्ताहं रत्नशालायां सखीभिः परिवारिता ॥ १७ ॥
विशाल नेत्रांची कन्या पित्याला—राजाला—संबोधून म्हणाली, “मी रत्नमय राजवाड्यात सख्यांनी वेढलेली झोपले होते.”
Verse 18
उदकूकृत्वा शिरस्ताताधौतांघ्रिर्मंचकोपरि । चिंतयत्नी भर्तृयोगं निशीथे रक्षसा हृता ॥ १८ ॥
डोक्याजवळ पाण्याचा कलश ठेवून व पाय धुऊन ती पलंगावर पडली; पती-संयोगाचा विचार करीत असताना मध्यरात्री राक्षसाने तिला पळवून नेले।
Verse 19
स मां गृहीत्वा स्वपुरं प्रागादर्णवगे गिरौ । नानारत्नमये तत्र गुहायां स्थापिता ह्यहम् ॥ १९ ॥
तो मला घेऊन अर्णवग नावाच्या पर्वतावरील आपल्या नगरात गेला; तेथे अनेक रत्नांनी सजलेल्या गुहेत मला ठेवले गेले।
Verse 20
स तत्रोद्वहनोपायचिंतयांतर्व्यवस्थितः । तस्य भार्या त्वियं सुभ्रूर्या तिष्ठति सुमध्यमा ॥ २० ॥
तो तेथे अंतर्मनात स्थिर होऊन तिला नेण्याचा उपाय विचारू लागला. त्याची ही पत्नी—सुंदर भुवयांची, सडपातळ कटीची—इथेच उभी आहे.
Verse 21
बिभ्रती मानुषं रूपं राक्षसी राक्षसप्रिया । अनया बुद्धियोगेन शक्त्या शक्रस्य भूपते ॥ २१ ॥
हे राजन्, राक्षसांना प्रिय अशी ती राक्षसी मानवी रूप धारण करून राहिली; आणि या बुद्धियोग-शक्तीने तिने शक्र (इंद्र) याचेही बळ जिंकले.
Verse 22
घातितो विप्रहस्तेन क्रूरकर्मा पतिः स्वकः । पुरैव मम तं शैलं प्राप्तो देवेन भूसुरः ॥ २२ ॥
माझा स्वतःचा पती, कर्माने क्रूर, एका ब्राह्मणाच्या हातून मारला गेला. त्याही आधी, हे देवतुल्य भूसुर, आपण माझ्या त्या पर्वतावर येऊन पोहोचला होतात.
Verse 23
इयं तु राक्षसी दृष्ट्वा पतिं स्वं धर्मदूषकम् । विप्रेण संविदं कृत्वा दांपत्ये निजकर्मणा ॥ २३ ॥
परंतु या राक्षसीने आपला पती धर्मदूषक आहे असे पाहून, एका ब्राह्मणाशी करार केला आणि आपल्या कर्माने दांपत्यजीवन तसेच ठरवले.
Verse 24
रूपेणाप्यस्य संमुग्धा घातयामास राक्षसम् । एवं कृत्वा पतिं विप्रं हस्तिनीरूपधारिणी ॥ २४ ॥
तिच्या रूपाने तोही मोहित झाला; आणि तिने त्या राक्षसाचा वध करविला. अशा रीतीने हस्तिनी-रूप धारण केलेल्या तिने आपल्या ब्राह्मण पतीचे रक्षण केले.
Verse 25
गृहीत्वा वास्तुकं वित्तं पृष्ठमारोप्य मामपि । समायातात्र भूपाल मामत्तुं तव मंदिरम् ॥ २५ ॥
वास्तू उभारणीसाठीचे धन घेऊन, आणि मलाही पाठीवर चढवून, हे भूपाल! तू येथे आपल्या घरातच आला आहेस—जणू मला गिळून टाकण्याच्या हेतूने।
Verse 26
अनया रक्षिता राजन् राक्षस्याराक्षसात्ततः । तस्मादिमां पूजयस्व सत्कृत्याग्रजसंयुताम् ॥ २६ ॥
हे राजन्! हिनेच मला त्या राक्षसीपासून आणि त्या राक्षसापासून वाचवले. म्हणून तिच्या ज्येष्ठ भावासह तिचा सत्कार करून मान कर.
Verse 27
अस्या एवामुमत्या मां देह्यस्मै ब्राह्मणाय हि । अनेनैकासनगता जाता भर्ता स मे भवत् ॥ २७ ॥
हिच्याच संमतीने मला या ब्राह्मणाला द्या. मी याच्यासह एकाच आसनावर बसले आहे; तोच माझा पती—तोच माझा स्वामी होवो.
Verse 28
येनैकासनगा नारी भवेद्भर्ता स एव हि । नान्य इत्थँ पुराणेषु श्रूयते ह्यागमेष्वपि ॥ २८ ॥
ज्याच्यासह स्त्री एकाच आसनावर बसते, तोच निश्चयाने तिचा पती. यापलीकडे असा नियम पुराणांतही नाही, आगमांतही नाही, असे ऐकिवात नाही.
Verse 29
अस्याः पृष्ठे निविष्टाहं प्रीत्या सह द्विजन्मना । धर्मत स्तेन मद्भर्ता भवेदेषा मतिर्मम ॥ २९ ॥
हिच्या पाठीवर बसून मी त्या द्विजासह प्रेमाने आहे. धर्माच्या निकषाने तर माझा पती चोर ठरेल—हीच माझी मती आहे.
Verse 30
तस्मादिमां सांत्वयित्वा शास्त्रागमविधानतः । देहि विप्राय मां तात पितमन्यं वृणे न च ॥ ३० ॥
म्हणून शास्त्र-आगमविधीनुसार तिला सांत्वन करून, हे तात, मला एका ब्राह्मणास अर्पण करा. मी दुसरा कोणताही पती निवडत नाही.
Verse 31
तच्छ्रुत्वा दुहितुर्वाक्यं सुद्युम्नो भूपतिस्तदा । सांत्वयामास तन्वंगीं राक्षसीं प्रश्रयानतः ॥ ३१ ॥
दुहितेचे वचन ऐकून राजा सुद्युम्नाने तेव्हा नम्रतेने त्या तन्वंगी राक्षसीस सांत्वन केले.
Verse 32
सुतैषा धर्मभीता मे त्वामेव शरणं गता । यदर्थं निहतः कांतस्त्वया पूर्वतरः सति ॥ ३२ ॥
माझी ही कन्या धर्मभयाने केवळ तुझ्याच शरणी आली आहे. हे सती, कोणत्या कारणासाठी तिचा प्रिय पूर्वी तुझ्याकडून मारला गेला?
Verse 33
त्वदधीना ततो भद्रे जातेयं मत्सुता किल । इममिच्छति भर्तारं योऽयं भर्ता कृतस्त्वया ॥ ३३ ॥
म्हणून, हे भद्रे, माझी ही कन्या खरोखर तुझ्या अधीन झाली आहे. तुझ्याच ठरविलेल्या या पुरुषालाच ती पती म्हणून इच्छिते.
Verse 34
मया प्रणामदानाभ्यां याचिता त्वं निशाचरि । अनुमोदय साहाय्ये सुतां मम सुलोचने ॥ ३४ ॥
हे निशाचरि, मी प्रणाम व दान देऊन तुला विनविले आहे. हे सुलोचने, माझ्या कन्येस सहाय्य करण्यास कृपया संमती दे.
Verse 35
त्वद्वाक्याद्भवतु प्रेष्या मत्सुता ब्राह्मणस्य तु । सापत्नभावं त्यक्त्वा तु सुतां मे परिपालय ॥ ३५ ॥
तुझ्या वचनाने माझी कन्या त्या ब्राह्मणाची सेविका होवो. सवतीभाव टाकून माझ्या मुलीचे नीट पालन-रक्षण कर॥३५॥
Verse 36
सुताया मम भार्याया मद्बलस्य जनस्य च । पुरस्य विषयस्यापि स्वामिनी त्वं न संशयः ॥ ३६ ॥
माझी कन्या, माझी पत्नी, माझे बळ व प्रजा—तसेच नगर व संपूर्ण राज्य यांचीही स्वामिनी तूच आहेस; यात संशय नाही॥३६॥
Verse 37
तव वाक्ये स्थिता ह्येषा सदैवापि भविष्यति । एतच्छ्रुत्त्वा तु वचनं सुद्युम्नस्य निशाचरी ॥ ३७ ॥
‘ती तुझ्या वचनात स्थिर आहे; सदैव तशीच राहील.’ असे सुद्युम्नाचे वचन ऐकून निशाचरीने प्रत्युत्तर दिले॥३७॥
Verse 38
अन्वमोदत शुद्धेन चेतसा सहचारिणी । उवाच च धरापालं प्रदानाय कृतोद्यमम् ॥ ३८ ॥
शुद्ध चित्ताने सहचारिणी (पत्नी) आनंदाने मान्य झाली; आणि दान देण्यास सिद्ध झालेल्या धरापाल (राजा) यास ती म्हणाली॥३८॥
Verse 39
यदर्थं प्रणतस्त्वं मां सद्भावेन नृपोत्तम । तस्माद्द्वितीया भार्येयं भवत्वस्य द्विजन्मनः ॥ ३९ ॥
हे नृपोत्तम! ज्या हेतूने तू सद्भावाने मला प्रणाम केलास, त्या हेतूने ही स्त्री त्या द्विजाची दुसरी पत्नी होवो॥३९॥
Verse 40
अहं च भवता पूज्या कृत्वार्चां देवमंदिरे । सर्वैश्च नागरैः सार्द्धं फाल्गुने धवले दले ॥ ४० ॥
आणि मीही तुझ्याकडून पूजिली जावी—देवमंदिरात प्रभूची अर्चा करून—फाल्गुन महिन्याच्या शुक्लपक्षात, सर्व नगरजनांसह।
Verse 41
सप्ताहमुत्सवः कार्यो ह्यष्टम्या आचतुर्दशीम् । नटनर्तकयुक्तेन गीतवाद्येन भूरिणा ॥ ४१ ॥
अष्टमीपासून चतुर्दशीपर्यंत सात दिवसांचा उत्सव नक्की करावा; त्यात नट-नर्तक असावेत आणि भरपूर गीत-वाद्य असावे।
Verse 42
मैरेयमांसरक्तादिबलिभिश्चापि पूजया । एवं प्रकुर्वते तुभ्यं सदा क्षेमकरी ह्यहम् ॥ ४२ ॥
मैरेय मद्य, मांस, रक्त इत्यादी बलिदानांसह केलेल्या पूजेद्वारेही—अशा रीतीने तुझी उपासना करणाऱ्या भक्तासाठी मी सदैव कल्याण व रक्षण करणारी होते।
Verse 43
भवेयं नृपशार्दूल स्वं वचः प्रतिपालय । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः सुद्युम्नो नृपतिस्तदा ॥ ४३ ॥
“हे नृपशार्दूल! तसेच होवो; तू आपले वचन पाळ.” तिचे वचन ऐकून राजा सुद्युम्न तेव्हा तदनुसार वागला।
Verse 44
अंगीचकार तत्सर्वं यदुक्तं प्रीतया तया । प्रतिपन्ने तु वचसि राज्ञा तुष्टा तु राक्षसी ॥ ३४ ॥
तिने प्रेमाने जे काही सांगितले ते सर्व राजाने मान्य केले; आणि राजाने तिच्या वचनास संमती दिल्यावर ती राक्षसी संतुष्ट झाली।
Verse 45
उवाच ब्राह्मणं प्रेम्णा कुरु भार्यामिमामपि । राजकन्यां द्विजश्रेष्ठ गृह्योक्तविधिना शुभाम् ॥ ४५ ॥
तो प्रेमाने ब्राह्मणास म्हणाला— “हे द्विजश्रेष्ठा, या शुभ राजकन्येलाही गृह्यविधीनुसार विधिपूर्वक पत्नी म्हणून स्वीकार.”
Verse 46
ईर्ष्यां त्यक्त्वा विशालाक्ष्या भवाम्येषा सहोदरी । राक्षस्या वचनेनेह परिणीय नृपात्मजाम् ॥ ४६ ॥
ईर्ष्या सोडून मी या विशालनेत्रीची खरी बहीण होईन; आणि येथे राक्षसीच्या वचनाने राजकन्येला वधू करून आणीन.
Verse 47
बहुवित्तयुतां विप्रो महोदयपुरं ययौ । आरुह्य करिणीरूपां राक्षसीं क्षणमात्रतः ॥ ४७ ॥
बहुधनासह तो ब्राह्मण महोदयपुरास गेला; करिणीचे रूप धारण केलेल्या राक्षसीवर आरूढ होऊन तो क्षणात तिथे पोहोचला.
Verse 48
ततो मया श्रुतं देवि भर्ता ते समुपागतः । धनरत्नसमायुक्तो भार्याद्वयसमन्वितः ॥ ४८ ॥
मग, हे देवी, मी ऐकले की तुमचे पती आले आहेत— धन-रत्नांसह आणि दोन पत्नींसह.
Verse 49
ततोऽहं बंधुवर्गेण पितृभ्यां च सखीगणैः । बहुशो भर्त्सिता रूक्षैर्वचनैर्मर्मभेदिभिः ॥ ४९ ॥
मग मला नातेवाईक, आई-वडील आणि सखीगण यांनी वारंवार धारेवर धरले— कठोर, मर्मभेदी शब्दांनी.
Verse 50
कथं यास्यसि भर्तारं धनलुब्धे श्रिया वृतम् । यस्त्वया निर्द्धनः पूर्वं परित्यक्तः सुदीनवत् ॥ ५० ॥
हे धनलोभी स्त्री! जो पती आता श्रीसमृद्धीने वेढलेला आहे, त्याच्याकडे तू आता कशी जाशील? ज्याला तू पूर्वी अत्यंत निर्धन व दीन समजून टाकून दिलेस।
Verse 51
चंचलानीह वित्तानि पित्र्याणि किल योषिताम् । कांतार्जितानि सुभगे स्थिराणीति निगद्यते ॥ ५१ ॥
या लोकी धन खरोखर चंचल आहे—विशेषतः स्त्रियांचे पितृक धन; पण हे सुभगे, पतीने कमावलेले धन स्थिर राहते असे म्हणतात।
Verse 52
परुषैर्वचनैर्यस्तु क्षिप्तस्तद्भाषणं कथम् । भविष्यति प्रवेशोऽपि दुष्करस्तस्य वेश्मनि ॥ ५२ ॥
ज्याला कठोर शब्दांनी जखमी केले आहे, त्याच्याशी मधुर संवाद कसा होईल? नंतर त्याच्या घरात प्रवेश करणेही कठीण होते।
Verse 53
गताया अपि ते तत्र शयनं पतिना सह । भविष्यति दुराचारे सुखदं न कदाचन ॥ ५३ ॥
हे दुराचारी स्त्री! तू तिथे गेलीस तरी त्या ठिकाणी पतीसोबतचे तुझे शयन कधीही सुखद होणार नाही।
Verse 54
लोकापवादाद्यदि चेद्ग्रहीष्यति पतिस्तव । त्वां स्नेहहीनचित्तस्तु न कदाचिन्मिलिष्यति ॥ ५४ ॥
लोकापवादाच्या भीतीने तुझा पती तुला स्वीकारला तरी, त्याचे मन स्नेहहीन राहील; तो तुझ्याशी कधीही खऱ्या अर्थाने एकरूप होणार नाही।
Verse 55
नेदृशं दुःखदं किंचिद्यादृशं दूरचित्तयोः । दंपकत्योर्मिलनं लोके वैकल्यकरणं महत् ॥ ५५ ॥
ज्यांची मने दूर आहेत अशा पती‑पत्नीचे मिलन याहून दुःखद जगात काही नाही; असे एकत्र येणे जीवनात मोठी विकलता व क्लेश निर्माण करते।
Verse 56
एवं बहुविधा वाचः श्रृण्वाना बंधुभाषिताः । अधोमुख्यस्रुपूर्णाक्षी बभूवाहं सुदुःखिता ॥ ५६ ॥
अशा रीतीने नातलगांनी बोललेली अनेक प्रकारची वचने ऐकून मी अत्यंत दुःखी झाले; मुख खाली झुकले आणि डोळे अश्रूंनी भरले।
Verse 57
चेतसार्चितयं चाहं पूर्वलोभेन मुह्यती । न दत्तं कंकणं पाणेर्न दत्तं कटिसूत्रकम् ॥ ५७ ॥
आणि मीही—मनात मान मिळूनही—पूर्वीच्या लोभाने मोहित झाले; हातासाठी कंकण दिले नाही, कंबरेचे सूत्रही दिले नाही।
Verse 58
न चापि नूपुरे दत्ते येन तुष्टिं व्रजेत्पतिः । धनजीवितयोः स्वामी भर्ता लोकेषु गीयते ॥ ५८ ॥
आणि नूपुरही देऊ नयेत, ज्यामुळे पती अप्रसन्न होईल; कारण पतीला लोकांत धन व जीवनाचाही स्वामी म्हणून गातात।
Verse 59
तन्मयापहृतं वित्तं भवित्री का गतिर्मम । कथं यास्यामि तद्वेश्म कथं संभाषये पुनः ॥ ५९ ॥
“त्याने माझे धन हिरावून घेतले; आता माझी काय गती, माझ्यासाठी कोणता मार्ग उरला? मी पुन्हा त्या घरात कशी जाईन, आणि त्याच्याशी पुन्हा कसे बोलेन?”
Verse 60
यो मया दुष्टया त्यक्तः स प्रत्येति कथं हि माम् । एवं विचिंये यादद्धृदयेन विदूयता ॥ ६० ॥
“ज्याला मी दुष्टपणाने टाकून दिले, तो माझ्याकडे पुन्हा कसा येईल?”—असे विचारत ती, दुःखाने जळणाऱ्या हृदयाने सतत व्याकुळ झाली।
Verse 61
वेष्टिता बंधुवर्गेण तावद्दोला समागता । छत्रेण शशिवर्णेन शोभमाना सुकोमला ॥ ६१ ॥
बंधुवर्गाने वेढलेली ती कोमल कन्या तेव्हा डोलीजवळ आणली गेली। चंद्रासारख्या शुभ्र छत्राखाली शोभून ती अत्यंत मनोहर दिसत होती।
Verse 62
आस्तृता रांकवैः पीनैः पुरुषोर्विधृतांसकैः । ते समागत्य पुरुषाः प्रोचुर्मामसकृच्छभे ॥ ६२ ॥
जाडजूड, समृद्ध कंबळांनी ती आच्छादलेली होती आणि पुरुषांच्या खांद्यांवर उचलली गेली। मग ते पुरुष येऊन, हे मुनिवृषभा, मला वारंवार बोलू लागले।
Verse 63
आकारितासि पत्या ते व्रज शीघ्रं मुदान्विता । धनरत्नयुतो भर्ता सद्धिभार्यः समागतः ॥ ६३ ॥
तुला तुझ्या पतीने बोलावले आहे; आनंदाने लवकर चल. धन-रत्नांनी युक्त तुझा भर्ता आपल्या सत्पत्नीसमवेत आला आहे.
Verse 64
प्रविष्टमात्रेण गृहे त्वामानेतुं वरानने । प्रेषिताः सत्वरं पत्या संस्थितां पितृवेश्मनि ॥ ६४ ॥
हे वरानने, घरात पाऊल टाकताच तुझ्या पतीने तात्काळ माणसे पाठवली—तू पित्याच्या घरी थांबली असतानाही तुला परत आणण्यासाठी.
Verse 65
ततोऽहं व्रीडिता देवि भर्तुस्तद्वीक्ष्य चेष्टितम् । नैवोत्तरमदां तेभ्यः किंचिन्मौनं समास्थिता ॥ ६५ ॥
तेव्हा, हे देवि, पतीचे ते वर्तन पाहून मला लाज वाटली. मी त्यांना काहीच उत्तर दिले नाही आणि मौन धारण करून राहिले.
Verse 66
ततोऽहं बंधुवर्गेण भूयोभूयः प्रबोधिता । आहूता स्वामिना गच्छ सम्मानेन तदंतिकम् ॥ ६६ ॥
मग माझ्या बंधुवर्गाने मला वारंवार समजावून जागृत केले. स्वामीने बोलावल्यावर मी सन्मानाने त्यांच्या जवळ गेले.
Verse 67
स्वामिनाकारिता पत्नी या न याति तदंतिकम् । सा तु ध्वांक्षी भवेत्पुत्रि जन्मानि दश पंच च ॥ ६७ ॥
हे पुत्री, पतीने बोलावले तरी जी पत्नी त्याच्या जवळ जात नाही, ती पंधरा जन्म ध्वांक्षी (कावळी) होते.
Verse 68
एवमुक्त्वा समाश्वास्य मां गृहीत्वा त्वरान्विताः । दोलामारोप्य गच्छेति प्रोचुः स्निग्धा मुहुर्मुर्हुः ॥ ६८ ॥
असे बोलून त्यांनी मला धीर दिला. घाईघाईने मला धरून पालखीत बसवले आणि स्नेहाने वारंवार म्हणाले—“चला, पुढे जा.”
Verse 69
ततस्ते पुरुषा दोलां निधायांसेषु सत्वरम् । जग्मुर्महोदयपुरं यत्र तिष्ठति मे पतिः ॥ ६९ ॥
मग त्या पुरुषांनी पालखी पटकन खांद्यावर उचलली आणि महोदयपुराकडे निघाले, जिथे माझे पती राहतात.
Verse 70
दृष्टं मया गृहं तस्य सर्वतः कांचनावृतम् । आसनीयैश्च भोज्यैश्च धनैर्वस्त्रैर्युतं ततः ॥ ७० ॥
मी त्याचे घर पाहिले—सर्व बाजूंनी सुवर्णाने आच्छादित. तेथे आसने, भोजन, धन आणि वस्त्रे यांची परिपूर्ण समृद्धी होती॥ ७० ॥
Verse 71
अथ सा राक्षसी देवी सा चापि नृपनंदिनी । प्रीत्या च भक्त्या कुरुतां प्रणतिं मम सुन्दरि ॥ ७१ ॥
मग ती राक्षसी देवी आणि ती राजकन्याही, हे सुंदरी, प्रेम व भक्तीने मला नमस्कार करो॥ ७१ ॥
Verse 72
ततस्ताभ्यामहं प्रेम्णा यथार्हमभिपूजिता । भर्तृवाक्येन संप्रीता स्नात्वाभुजं तथाहृता ॥ ७२ ॥
मग त्या दोघींनी प्रेमाने यथोचित माझा पूजन-सत्कार केला. पतीच्या वचनांनी प्रसन्न होऊन स्नानानंतर मला तसेच नेण्यात आले॥ ७२ ॥
Verse 73
ततोऽस्तसमयात्पश्चाद्भर्ता चाहूय सत्वरम् । परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां पर्यंके संन्यवेशयत् ॥ ७३ ॥
मग सूर्यास्तानंतर पतीने मला त्वरेने बोलावले. दोन्ही बाहूंनी दीर्घकाळ आलिंगन करून मला शय्येवर बसविले॥ ७३ ॥
Verse 74
ततो निशाचरीं राजपुत्रीं चाहूय सोऽब्रवीत् । भक्त्या युवाभ्यां कर्तव्यमस्याश्चरणसेवनम् ॥ ७४ ॥
मग त्याने निशाचरी व राजकन्येला बोलावून म्हटले—“तुम्ही दोघींनी भक्तीने हिच्या चरणांची सेवा करावी.”॥ ७४ ॥
Verse 75
इयं प्राक्कालिकी भार्या ज्येष्ठा च युवयोर्द्भुवम् । पत्युर्वाक्यात्ततस्ताभ्यां गृहीतौ चरणौ मम ॥ ७५ ॥
ही माझी पूर्व पत्नी प्राक्कालिकी, तुमा दोघींमध्ये ज्येष्ठ आहे. मग पतीच्या वचनाने त्या दोघींनी माझे चरण धरले.
Verse 76
सापत्नभावजामीर्ष्यां परित्यज्य सुलोचने । ततः प्रेष्यान्समाहूय भर्ता मे वाक्यमब्रवीत् ॥ ७६ ॥
हे सुलोचने, सवतीपणातून उत्पन्न होणारी ईर्ष्या सोडून दे. मग माझ्या पतीने सेवकांना बोलावून मला हे वचन सांगितले.
Verse 77
यत्किंचिद्रक्षसः पार्श्वान्मया प्राप्तं पुरा वसु । सुतामुद्वहतो राज्ञो यच्च लब्धं मयाखिलम् ॥ ७७ ॥
राक्षसाच्या बाजूने मला पूर्वी जे काही धन मिळाले, आणि राजा कन्येचे विवाहासाठी उद्वाहन करीत असताना मला जे सर्व मिळाले—ते सर्व मीच प्राप्त केले.
Verse 78
तत्सर्वं भक्तिभावेन समानयत मा चिरम् । इयं हि स्वामिनी प्राप्ता तस्य वित्तस्य किंकराः ॥ ७८ ॥
ते सर्व भक्ति‑भावाने त्वरित आणा, विलंब करू नका. कारण आता ही स्त्री त्या धनाची स्वामिनी झाली आहे; तुम्ही तर त्याचे किंकर आहात.
Verse 79
तद्वाक्यात्सहसा प्रेष्यैः समानीतं धनं शुभे । भर्ता समर्पयामास प्रीत्या युक्तोऽखिलं तदा ॥ ७९ ॥
हे शुभे, तिच्या वचनाने सेवकांनी तत्क्षणी धन आणले. तेव्हा पती प्रेमयुक्त होऊन आनंदाने ते सर्व धन अर्पण करू लागला.
Verse 80
सत्कृत्य भूषणैर्वस्त्रैख्यलीकेन चेतसा । उभयोस्तत्र पश्यंत्यो राक्षसीराजकन्ययोः ॥ ८० ॥
भूषण-वस्त्रांनी सत्कार करूनही, मनात कपट ठेवून तो तिथेच थांबला; आणि त्या दोन राक्षसी राजकन्या पाहात राहिल्या।
Verse 81
पर्यंकस्थां परिष्वज्य मां चुंचुबाधरे शुभे । तद्दृष्ट्वा चाद्भुतं भर्तुर्देहवित्तसमर्पणम् ॥ ८१ ॥
हे शुभे, सुंदर ओठांची! पलंगावर असलेल्या मला आलिंगन देऊन त्याने एक अद्भुत गोष्ट पाहिली—पतीचे देह व धनासह पूर्ण समर्पण।
Verse 82
उल्लासकरण वाक्यं करेण कुचपीडनम् । छिन्ना गौरिव खङ्गेन गताः प्राणा ममाभवन् ॥ ८२ ॥
त्याची वाणी आनंद उचंबळवणारी होती आणि हाताने त्याने माझा स्तन दाबला; तेव्हा जणू तलवारीने गाय छिन्न झाली, तसे माझे प्राण निघून जातील असे झाले।
Verse 83
ततोऽहं यमनिर्द्दिष्टां प्राप्ता नरकयातनाम् । तामतीत्य सुदुःखार्ता काष्ठीला चाभवं शुभे ॥ ८३ ॥
मग मी यमाने ठरविलेली नरकयातना भोगली. ती यातना पार करून, अतिदुःखाने व्याकुळ होऊन, हे शुभे, मी काष्ठासारखी जड व स्तब्ध झाले।
Verse 84
यास्यामि पुनरेवाहं तिर्यग्योनिं सहस्रशः । या भर्तुर्नापयेद्वित्तं जीवितं च शुभानने ॥ ८४ ॥
‘हे शुभानने! जी स्त्री पतीचे धन आणि त्याचे प्राणही जपत नाही, ती मी—सहस्र वेळा—तिर्यक् योनीत पुन्हा पुन्हा जन्म घेईन.’
Verse 85
सापीदृशीमवस्था वै यास्यत्येव न संशयः । एवं ज्ञात्वानिशं रक्षेत्पत्युर्वित्तं च जीवितम् ॥ ८५ ॥
निःसंशय तीही तशीच अवस्था प्राप्त करील. हे जाणून तिने सदैव पतीचे धन आणि त्याचे प्राण जपावेत.
Verse 86
पतिर्माता पिता वित्तं जीवितं च गुरुर्गतिः ॥ ८६ ॥
तिच्यासाठी पतीच माता-पिता; तोच धन आणि प्राण; तोच गुरु, आणि तोच आश्रय व परम गती आहे.
Verse 87
प्रयाति नारी बहुभिः सुपुण्यैः सहैव भर्त्रा स्वशरीरदाहात् । विष्णोः पदं वित्तशरीरलुब्धा प्रयाति यामीं च कुयोनिपीडाम् ॥ ८७ ॥
अनेक श्रेष्ठ पुण्यांनी युक्त स्त्री स्वतःच्या देहदाहाने पतीसह प्रस्थान करून विष्णुपद प्राप्त करते. पण जी धन व देहसुखाची लोभी, ती यमलोकास जाते आणि नीच योनीचे दुःख भोगते.
Verse 88
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलाचरितं नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३० ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या उत्तरभागातील मोहिनीचरितात ‘काष्ठीलाचरित’ नावाचा त्रिंशत्तम अध्याय समाप्त झाला.
It functions as a narrative legal-argument (dharma-nyāya) to justify Ratnāvalī’s requested marriage settlement and to avert perceived dharma-fault; the text presents it as a remembered rule-claim within Purāṇic/Āgamic discourse, used to resolve a crisis of legitimacy.
It is framed as a protective covenant: public worship (8th–14th tithi of the bright fortnight) with performance arts and specified offerings establishes the rākṣasī as a welfare-giving guardian for the king, city, and devotees.
Both: the abducting rākṣasa embodies adharma, while the rākṣasī wife becomes a dharma agent through buddhi-yoga, negotiated vows, and protection—showing the Purāṇic tendency to encode moral transformation and social integration.