मोहीनी–रुक्मांगद कथेत यम शोक करतो की त्याची युक्ती फसली; कारण विष्णुव्रताचे अल्प पालनही जीवांना वैकुंठास नेते. ब्रह्मा व देव मोहीनीला जागविण्यास/सांत्वन देण्यास येतात आणि तिला लज्जित व क्षीण पाहतात. दीर्घ उपमांच्या मालिकेतून शिकविले जाते की शुद्धी, योग्य साधन, करुणा, सल्ला व सम्यक विधी नसता धर्म, ज्ञान, वाणी व कर्मकांड निष्फळ ठरते. देव वैशाख शुक्लपक्षातील मोहीनी एकादशी व राजाची अढळ सत्यनिष्ठा स्तुतितात; अखेरीस विष्णू तिघांना आपल्या धाम वैकुंठी नेतो. पुढे वेतन, ऋण-कर्तव्य आणि अन्न/उपजीविका रोखण्याचे पाप यांवर नीतिउपदेश होतो. मोहीनी विलाप करून उन्नत विष्णुस्तुती करते. परत आलेला तपस्वी/पुरोहित लोकनिंदा व अधर्म समजून क्रुद्ध होतो; ब्राह्मणवचनाच्या बळाने जल-शाप देऊन मोहीनीला भस्म करतो—हा ‘शापप्राप्ति’ अध्याय।
Verse 1
यम उवाच । विबुधेश जगन्नाथ चराचरगुरो प्रभो । मोहिनी निष्फला जाता वंध्या स्त्री जनने यथा ॥ १ ॥
यम म्हणाला—हे विबुधेश, हे जगन्नाथ, हे चराचरगुरो प्रभो! ही मोहिनी माया निष्फळ झाली आहे, जशी प्रसूतीत वंध्या स्त्री।
Verse 2
रुक्मांगदप्रणीतेन मार्गेण कुशलांछन । लोकः प्रयाति वैकुंण्ठं न मां कश्चित्प्रपद्यते ॥ २ ॥
हे कुशलदृष्टी! रुक्मांगदाने दाखविलेल्या मार्गाने लोक वैकुंठास जातात; पण माझी शरण कोणीही घेत नाही।
Verse 3
गतेऽपि भूमिनाथेशे देहं देवस्य चक्रिणः । तथापि सर्वभूतानां न बुद्धिः परिवर्तते ॥ ३ ॥
भूमिनाथ निघून गेल्यावरही, आणि चक्रधारी देवाचा देह अप्रकट झाल्यावरही, तरी सर्व प्राण्यांची बुद्धी बदलत नाही।
Verse 4
उपोष्य वासरं विष्णोराकुमारात्तु मानवाः । प्रयांति परमं लोकं लुप्तपापाः पितामह ॥ ४ ॥
हे पितामह! जे मानव बालपणापासून विष्णूसाठी एक दिवस उपवास करतात, ते पापक्षय होऊन परम लोकास जातात।
Verse 5
पुत्री ते व्रीडिता देवी मोहिनी मोहमागता । नायाति तव सामीप्यं न भुंक्ते लोकगर्हिता ॥ ५ ॥
तुमची कन्या देवी मोहिनी लज्जित होऊन मोहग्रस्त झाली आहे. लोकनिंदेमुळे ती ना तुमच्या जवळ येते, ना अन्न ग्रहण करते।
Verse 6
निर्व्यापारस्त्वहं जातः किं करोमि प्रशाधि माम् । रविपुत्रवचः श्रुत्वा प्रोवाच कमलासनः ॥ ६ ॥
मी निष्क्रिय झालो आहे; आता काय करू? कृपा करून मला आज्ञा द्या। रविपुत्राचे वचन ऐकून कमलासन ब्रह्मा बोलले।
Verse 7
गच्छामः सहिताः सर्वे मोहिनीं प्रतिबोधितुम् । मोहिन्यां प्रतिबुद्धायां करिष्यामो दिवाकरे ॥ ७ ॥
चला, आपण सर्वजण एकत्र मोहिनीला जागवायला जाऊ. मोहिनी जागी झाल्यावर दिवाकर (सूर्य) विषयी जे करायचे ते करू.
Verse 8
तव कार्यं न संदेहः संभ्रमस्त्यज्यतामयम् । ततो देव गणाः सर्वे शतक्रतुपुरोगमाः ॥ ८ ॥
तुझे कार्य निःसंशय सिद्ध होईल; हा संभ्रम त्वरित सोड. मग शतक्रतु (इंद्र) पुढे असता सर्व देवगण पुढे निघाले।
Verse 9
ब्रह्मणा सहिताः पृथ्वीं विमानैः सूर्यसप्रभैः । समायाता महीपाल नारीं तां प्रतिबोधितुम् ॥ ९ ॥
हे राजन्, ब्रह्मासह ते सूर्यसमान तेजस्वी विमानांतून पृथ्वीवर आले, त्या स्त्रीला जागविण्यास/बोध करण्यास।
Verse 10
ते विमानैः समंतात्तु परिवार्य शुभाननाम् । तेजोहीनां निरानंदां शुष्कतोयां नदीमिव ॥ १० ॥
विमानांनी सर्व बाजूंनी त्या शुभमुखीला वेढून त्यांनी तिला तेजहीन व आनंदहीन केले—जणू पाणी आटलेली नदी।
Verse 11
शशिहीनां निशां भूप ऋत्विग्घीनां क्रियामिव । पराजितो यथा मर्त्यः प्रम्लानकुसुमं यथा ॥ ११ ॥
हे भूपा, जशी चंद्रहीन रात्र, जशी ऋत्विजांविना यज्ञक्रिया; जसा पराभूत मनुष्य, जसे कोमेजलेले फूल—तसे ते सर्व शोभाहीन होते।
Verse 12
निवृत्तोत्सववेदीव विद्रुमं धवलं यथा । गतशालिस्तु केदारो निष्प्र यथा ॥ १२ ॥
जसा उत्सव संपल्यावर वेदी ओस पडते, जसा प्रवाळ फिकट होतो; आणि जसा धान्य कापल्यावर केदार—तसे ते निस्तेज व श्रीहीन होते।
Verse 13
मंड वा गतोद्वा यथा सरः । मंथानं नवनीते वा उद्धृते धरणीपते ॥ १३ ॥
हे धरणीपते, जसा सरोवरावरील मळ दूर होतो, किंवा लोणी निघाल्यावर रवी काढून घेतात; तसेच प्रयोजन सिद्ध झाल्यावर उरलेले सोडून द्यावे।
Verse 14
असंस्कृता यथा वाणी मर्दिता च यथा चमूम् । हत नाथां तु युवतीं धान्यहीनां प्रजां यथा ॥ १४ ॥
जशी असंस्कृत वाणी व्यर्थ, आणि चिरडलेली सेना दुर्बळ; जशी रक्षकहीन युवती असहाय, आणि धान्यहीन प्रजा दीन—तसेच साधन-संस्कारविना धर्मकर्म निष्फळ ठरते।
Verse 15
मंत्रहीनविधिं युद्धं धर्मं च दयया विना । पृथ्वीं भूपालहीना वा मंत्रही नोयथा नृप ॥ १५ ॥
हे नृपा, जसा मंत्र्यांविना राजा निष्फळ; तसा विधी-युक्तीविना युद्ध, दयाविना धर्म, आणि भूपालविना पृथ्वी—हे सर्व व्यर्थ ठरते।
Verse 16
धनधान्यविहीनं वा गृहं नृपवरोत्तम । जलहीनं यथा कुंभं पंकस्थं गोपतिं यथा ॥ १६ ॥
हे नृपश्रेष्ठ! धन-धान्यविहीन घर जलहीन कुंभासारखे; आणि चिखलात अडकलेल्या गोपतीसारखे निष्फळ ठरते।
Verse 17
गृहस्थं भार्यया हीनं राष्ट्रभ्रष्टं च भूपतिम् । भग्नक्रियं यथा वैद्यं भग्नशाखं यथा द्रुमम् ॥ १७ ॥
जसा पत्नीविहीन गृहस्थ, जसा राज्यभ्रष्ट राजा; जसा उपचारक्रिया भंगलेला वैद्य, आणि जसा तुटलेल्या फांद्यांचा वृक्ष—तसेच सर्व क्षीण व निष्प्रभ।
Verse 18
तेजोहीनं यथागारं निर्जलं वा घनं यथा । विधूम इव सप्तार्चिर्विरश्मिरिव भास्करः ॥ १८ ॥
जसे तेजहीन घर, जसा जलरहित मेघ; जशी धूररहित सप्तज्वाला अग्नी, आणि जसा किरणहीन सूर्य—तसे तेज व प्राणशक्ती नसता अवस्था निष्प्रभ होते।
Verse 19
मतिभ्रष्टो यथा मर्त्यः पर्वसंगी यथा नरः । अतृप्तः कांतया कांतः पन्नगश्च विषोज्झितः ॥ १९ ॥
जसा मतीभ्रष्ट मनुष्य, जसा जुगारासक्त नर; जसा प्रियेच्या संगतीतही अतृप्त प्रियकर, आणि जसा विषहीन सर्प—तसा तो शक्तिहीन व अस्थिर होतो।
Verse 20
लूनपक्षो यथा पक्षी वृत्तिहीनो यथा द्विजः । शिरोभ्रष्टा यथा माला पर्वतो धातुवर्जितः ॥ २० ॥
जसा कापलेल्या पंखांचा पक्षी, जसा उपजीविकाहीन द्विज; जशी शिरोभूषण गळालेली माळ, आणि जसा धातुवर्जित पर्वत—तसेच ते प्रभावहीन व शोभाहीन होते।
Verse 21
प्रभ्रष्टलिपि शास्त्रं वा ऋग्यजुर्विस्वरं यथा । स्वरहीनं यथा साम पद्महीनं यथा सरः ॥ २१ ॥
ज्याची लिपी भ्रष्ट झाली असे शास्त्र ऋग्-यजुर्वेदातील स्वरभ्रंशासारखे दोषयुक्त; स्वरहीन साम व पद्महीन सरोवरासारखे।
Verse 22
यथा मार्गं तृणै रुद्धं पद्मं पत्रविवर्जितम् । ज्ञानं ममत्वसंयुक्तं पुमांसं प्रकृतिं विना ॥ २२ ॥
जसा तृणांनी अडलेला मार्ग दुर्गम होतो आणि पानांविना कमळ शोभाहीन होते, तसा ‘माझेपणा’ जोडलेले ज्ञान, प्रकृती-तत्त्वाविना पुरुषाला मार्ग दाखवत नाही।
Verse 23
सांख्यानि तत्त्वहीनानि धर्मं दंभान्वितं यथा । तेजोहीनां तथापश्यन् मोहिनीं ते दिवौकसः ॥ २३ ॥
जसे तत्त्वहीन सांख्य-विचार आणि दंभयुक्त धर्म तेजहीन असतो, तसेच देवांनी मोहिनीला तेजविहीन पाहिले।
Verse 24
ध्यायमानां निरुत्साहां दृश्यमानां जनैः प्रभो । आक्रोशवचनैः क्रूरैः पुत्रहत्यासमन्विताम् ॥ २४ ॥
हे प्रभो! लोकांनी तिला ध्यानमग्न, निरुत्साही बसलेली पाहिली; आणि पुत्रहत्येच्या आरोपाने ग्रस्त तिला क्रूर, कठोर शिव्यांनी झोडपले।
Verse 25
दुःशीलां धर्मसंत्यक्तां तद्वाक्यपरिमोषिताम् । स्ववाक्यपालनां चंडामुचुर्देवाः समागताः ॥ २५ ॥
देव एकत्र येऊन चंडाला म्हणाले—जी दुर्वृत्ती, धर्मत्यागी आणि त्या वचनांनी फसवलेली होती; तरीही स्वतःच्या वचनपालनात दृढ होती।
Verse 26
मां शोकं कुरु वामोरु पौरुषं हि त्वया कृतम् । नहि माधवभक्तानां विद्यते मानखण्डनम् ॥ २६ ॥
हे वामोरु, माझ्यासाठी शोक करू नकोस; तू खरोखर पराक्रम दाखविलास. माधवभक्तांमध्ये मानभंग वा अपमान होत नाही.
Verse 27
सा त्वं हरिणशावाक्षि देवकार्यार्थमागता । तन्न सिद्धं वरारोहे स प्रयातोऽधुनाभवम् ॥ २७ ॥
हे हरिणशावाक्षि, तू देवकार्याकरिता आली होतीस. पण हे वरारोहे, ते कार्य सिद्ध झाले नाही; म्हणून तो आता निघून गेला आहे.
Verse 28
विघ्नविध्वंसिनीं पूर्वं कृता रुक्मांगदेन हि । एकादशी महापुण्या मोहिनी माधवे सिते ॥ २८ ॥
पूर्वी रुक्मांगदाने ही ही एकादशी आचरली; ती विघ्नांचा नाश करणारी आहे. ही महापुण्यदायिनी ‘मोहिनी’ एकादशी, माधव मासाच्या शुक्ल पक्षात येते.
Verse 29
संवत्सरं विशालाक्षि कृच्छ्रपादप्रपूजिता । तस्यैवाध्युष्टिरतुला यत्सत्याचच्चलितो न हि ॥ २९ ॥
हे विशालाक्षि, तिने पूर्ण एक वर्ष कृच्छ्र-व्रताने पूजा केली. सत्यावर तिची अतुल, अचल निष्ठा होती; ती कधीही सत्यापासून ढळली नाही.
Verse 30
विघ्नराज्ञी तु वै नारी लोकेषु परिगीयते । कर्मणा मनसा वाचा पुत्रव्यापादने मतिम् ॥ ३० ॥
ती स्त्री लोकांत ‘विघ्नराज्ञी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; कारण ती कर्माने, मनाने व वाणीने आपल्या पुत्राच्या विनाशाकडेच बुद्धी लावते.
Verse 31
कृत्वा चोद्धृत्य खङ्गं च त्यक्त्वा स्नेहं सुदूरुरतः । तादृशं निकषं प्रोक्ष्य भगवान्मधुसूदनः ॥ ३१ ॥
असे करून त्यांनी खड्ग उपसून उंचावला; स्नेह फार दूर टाकून निर्विकार राहिले. मग भगवान मधुसूदनांनी तसा कठोर निकष लावून सर्व गोष्ट शुद्ध व निश्चित केली.
Verse 32
हनिष्यति प्रियं पुत्रं न भुङ्क्ते हरिवासरे । पुत्रस्य च प्रियायाश्च भावं प्रेक्ष्य नृपस्य च ॥ ३२ ॥
तो प्रिय पुत्राचा वध करील आणि हरिवासरी भोजन करणार नाही. पुत्र, प्रिया (पत्नी) आणि राजाचा भाव पाहून तो यथोचित आचरण करतो.
Verse 33
विष्णुना परेतुष्टेन नीताः स्वभवने त्रयः । सदेहाः क्षीणकर्माणोह्यंगारोऽग्निरिवाहितः ॥ ३३ ॥
अतिशय प्रसन्न विष्णूंनी त्या तिघांना आपल्या धामात नेले—देहासहित, कर्म क्षीण झालेले—जसे धगधगता निखारा अग्नीत नेला जातो तसे.
Verse 34
फलं कर्मणि चारब्धे यदि देवी न सिद्ध्यति । सर्वयत्नेन सुभगे दोषः कोऽत्र तवाधुना ॥ ३४ ॥
आरंभ केलेल्या कर्मातही देवी सिद्धी देत नसेल आणि फळ प्रकट होत नसेल—हे सुभगे, तू सर्व प्रयत्न केलेस—आता यात तुझा दोष कोणता?
Verse 35
एतस्माद्वरदाः सर्वे संप्राप्ता विबुधाः शुभे । सिद्धौ वाप्यथ वासिद्धौ कर्मकृत्स्याद्दृथा न हि ॥ ३५ ॥
म्हणून, हे शुभे, वर देणारे सर्व देव येथे आले आहेत. सिद्धी मिळो वा न मिळो, कर्म करणारा कधीही व्यर्थ ठरत नाही.
Verse 36
भर्तव्यो भृत्यवर्गश्च भूभुजा धर्ममिच्छता । सद्भावे घटमानस्य यदि कर्म न सिद्ध्यति ॥ ३६ ॥
धर्म इच्छिणाऱ्या राजाने आपल्या सेवकवर्गाचे पालन-पोषण अवश्य करावे. सद्भावाने व योग्य आचरणाने प्रयत्न करूनही कार्य सिद्ध न झाल्यासही हा धर्म सोडू नये.
Verse 37
देयं वेतनमात्रं तु न च तुष्टिफलं भवेत् । यो न तस्मै प्रयच्छेत जीवनं जीवनाय वै ॥ ३७ ॥
किमान नियत वेतन तरी द्यावे; अन्यथा संतोषाचे पुण्यफळ मिळत नाही. जो त्याला जीवननिर्वाहासाठी उपजीविका देत नाही, तो कर्तव्यच्युत होतो.
Verse 38
गोवधं समवाप्नोति स नरो नात्र संशयः । तस्माद्देयं वरारोहे अभीष्टं वरसुन्दरि ॥ ३८ ॥
तो मनुष्य गोवधाचे पाप प्राप्त करतो—यात संशय नाही. म्हणून, हे सुडौल जंघेची सुंदरी, जे अभिष्ट आहे ते अवश्य दान द्यावे.
Verse 39
सद्भावेन कृते सम्यग्विघ्नं कार्यं दिवौकसाम् । किं न कुर्वंति विबुधास्त्वया सह वरानने ॥ ३९ ॥
देवतांनी सद्भावाने योग्य रीतीने विघ्न घडविले असता, ते विबुध काय करू शकत नाहीत? हे सुंदरमुखी, ते तुझ्यासह सर्व काही करू शकतात.
Verse 40
द्वादश्यास्तेजसा भग्ना यामाहुर्विघ्रनाशिनीम् । विबुधैरेवमुक्ता तु मोहिनी लोकमोहिनी ॥ ४० ॥
द्वादशीच्या तेजाने ती भग्न झाली—जिला ज्ञानी विघ्ननाशिनी म्हणतात. देवांनी तिला असे ‘मोहिनी’ म्हटले—जी लोकांना मोहित करणारी आहे.
Verse 41
उवाच सा निरानन्दा पतिहीनातिदुःखिता । धिगिदं जीवितं मह्यं येन कार्यं न साधितम् ॥ ४१ ॥
ती पतीवियोगाने अतिशय दुःखी, आनंदरहित होऊन म्हणाली—धिक्कार असो माझ्या या जीवनाला; ज्याने माझे कार्य सिद्ध झाले नाही.
Verse 42
न कृतो जनसंबाधो यममार्गोऽमराधिपाः । न तु लुप्तं हरिदिनं न भुक्तं हरिवासरे ॥ ४२ ॥
हे देवाधिपतीहो! माझ्यामुळे यममार्ग कधी लोकांनी गजबजला नाही; मी हरिदिन कधीही लोप पावू दिला नाही, आणि हरिवासरी कधीही भोजन केले नाही.
Verse 43
भूभुजा तेन वीरेण कृतः पुत्रवधो मुदा । गतो मूर्ध्नि पदं दत्वा मम रुक्माङ्गदो हरिम् ॥ ४३ ॥
त्या वीर राजाने दृढ निश्चयाने स्वतःच्या पुत्राचा वध केला; मग माझा रुक्माङ्गद मस्तकी पाऊल ठेवून (प्रणाम स्वीकारून) हरिकडे निघून गेला.
Verse 44
अप्रमेयगुणं विष्णुं निर्मलं निर्मलाश्रयम् । हंसं शुचिपदं व्योम प्रणवं बीजमव्ययम् ॥ ४४ ॥
अप्रमेय गुणांचे, निर्मळ व निर्मळांचा आश्रय असलेल्या विष्णूस मी नमस्कार करतो; तो परमहंस, शुचिपद, सर्वव्यापी व्योम, पवित्र प्रणव ‘ॐ’ आणि अव्यय बीज आहे.
Verse 45
निराकारं निराभासं निष्प्रपंचं निरंजनम् । शून्यं वियत्स्वरूपं च ध्येयध्यानविवर्जितम् ॥ ४५ ॥
तो निराकार, निराभास, निष्प्रपंच व निरंजन आहे; शून्यसम, आकाशस्वरूप, आणि ध्येय व ध्यान—दोन्हींपासून परे आहे.
Verse 46
अस्ति नास्तीति यं प्राहुर्न दूरे नापि चान्तिके । परं धाम मनोग्राह्यं पुरुषाख्यं जगन्मयम् ॥ ४६ ॥
ज्याला कोणी ‘आहे’ तर कोणी ‘नाही’ असे म्हणतात, तो न दूर आहे न जवळ. तो मनोग्राह्य परम धाम—‘पुरुष’ म्हणून प्रसिद्ध, सर्व जगत् व्यापून असलेला।
Verse 47
हृत्पंकजसमासीनं तेजोरूपंसनातनम् । तस्मिँल्लयमनुप्राप्ते किं नु मे जीविते फलम् ॥ ४७ ॥
हृदयकमळावर विराजमान, तेजोमय सनातन प्रभू जेव्हा लयास प्राप्त होतात (माझ्या जाणिवेतून लोपतात), तेव्हा माझ्या जीवनाचे फळ तरी काय उरते?
Verse 48
असाधिते तु यः कार्ये नरो गृह्णाति वेतनम् । स्वामिनं तु परित्यज्य प्रयाति नरकं ध्रुवम् ॥ ४८ ॥
जो मनुष्य नेमलेले कार्य सिद्ध न करता वेतन घेतो आणि स्वामीला त्यागतो, तो निश्चयच नरकास जातो।
Verse 49
न साधयंति ये कार्यं स्वामिनां तु दिवौकसः । भृत्या वेतनभोक्तारो जायंते भूतले हयाः ॥ ४९ ॥
जे दिव्यलोकातील सेवक स्वामिनांचे कार्य साधत नाहीत, ते पृथ्वीवर घोडे होऊन जन्म घेतात—फक्त वेतन भोगणारे भृत्य म्हणून।
Verse 50
असाधिनीयं कार्यस्य भर्तृपुत्रविनाशिनी । कथं वरं तु गृह्णामि भवतां नाकवासिनाम् ॥ ५० ॥
हे (मागणी) साध्य नाही; यामुळे माझ्या पती व पुत्राचा विनाश होईल. हे स्वर्गवासीहो, मग मी तुमच्याकडून वर कसा स्वीकारू?
Verse 51
देवा ऊचुः । ब्रूहि मोहिनि दास्यामि यत्ते हृदि समीहितम् । अनृणास्तु भविष्यामः कृत्वा चोपकृतिं तव ॥ ५१ ॥
देव म्हणाले—हे मोहिनी, सांग; तुझ्या हृदयात जे अभिलषित आहे ते आम्ही देऊ. तुझ्या उपकाराचा प्रत्युपकार करून आम्ही ऋणमुक्त होऊ.
Verse 52
परिश्रमः कृतो देवि त्वया राजप्रयोजने । तस्य त्वं फलभाग्देवि तादृशार्थे कृतस्य तु ॥ ५२ ॥
हे देवी, राजाच्या कार्यासाठी तू परिश्रम केला आहेस; म्हणून हे देवी, त्या हेतूसाठी केलेल्या कर्माच्या फळात तुझा योग्य वाटा आहे।
Verse 53
एवमुच्चरमाणानां देवतानां महीपते । नृपतेराजगामाथ पुरोधाः पावकप्रभः ॥ ५३ ॥
हे महीपते, देवता असे उच्चार करीत असता, अग्निप्रमाणे तेजस्वी राजपुरोहित तेव्हा राजाकडे आला।
Verse 54
उषितो जलमध्ये तु प्राणायामरतो मुनिः । द्वादशाब्दे ततः पूर्णे निर्गतो जलमध्यतः ॥ ५४ ॥
मुनि जलाच्या मध्यभागी वास करून प्राणायामात रत होता. बारा वर्षे पूर्ण होताच तो जलमधून बाहेर आला।
Verse 55
निर्गतेन श्रुतं तेन मोहिनीचेष्टितं नृप । सक्रोधो मुनिशार्दूलो देववृंदमुपागतः ॥ ५५ ॥
हे नृप, बाहेर येताच त्याने मोहिनीचे कृत्य ऐकले. क्रोधाने भरलेला तो मुनिशार्दूल देवांच्या सभेकडे गेला।
Verse 56
उवाच विबुधान्सर्वान्मोहिनीवरदायिनः । धिगिमां धिग्देवसंघं कर्म धिक्पापसंज्ञितम् ॥ ५६ ॥
वरदायिनी मोहिनी सर्व देवांना म्हणाली— “धिक्कार असो! या देवसमूहाला धिक्कार! या पापसंज्ञित कर्माला धिक्कार!”
Verse 57
भवतां भावनाशाय पुरुषार्थे प्ररोहकम् । भवंतो यच्च दातारो मोहिन्या वांछितं वरम् ॥ ५७ ॥
तुमच्या (सांसारिक) भावना-कल्पनांचा नाश होऊन खरा पुरुषार्थ फुलावा म्हणून, आणि तुम्ही वरदाता आहात म्हणून— मोहिनीला अभिप्रेत वर द्या।
Verse 58
हत्यायुता भर्तृसुतोपघातिनी विहिनवृत्तिश्च नराशिरूपा । नास्या हि लोके भवतीह शुद्धिः समिद्धवह्नौ पतनेऽपि देवाः ॥ ५८ ॥
असंख्य हत्यांनी भारलेली, पती व पुत्राला उपघात करणारी, धर्मवृत्तीविना जगणारी, मनुष्यरूपातील पापराशी— अशा स्त्रीला या लोकी शुद्धी नाही; प्रज्वलित अग्नीत पडली तरी देव शुद्धी देत नाहीत।
Verse 59
हत्यायुतं भर्तृवधो निरर्थकमेतत्समं विप्रवरैः पुराकृतम् । न चापि चास्या भवतीह शुद्धिः समिद्भवह्नौ पतनेऽपि देवाः ॥ ५९ ॥
पतीवध हा दहा हजार हत्यांसमान, सर्वथा विनाशकारी कर्म आहे— असे पूर्वी श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी सांगितले आहे. अशा स्त्रीला येथे शुद्धी नाही; यज्ञसमिधांनी प्रज्वलित अग्नीत पडली तरी देव ते प्रायश्चित्त मानत नाहीत।
Verse 60
विमोयित्वा वचनैः सुधामयैरुक्माङ्गदं धर्मंविभूषणं च । प्रियायुतं मोक्षपदं निहत्य चकार भूमिं नृपवर्जितां च ॥ ५९ ॥
अमृतासारख्या मधुर वचनांनी भुलवून त्याने उक्माङ्गदाला, तसेच धर्माचा भूषण असलेल्या धर्मालाही ठार केले; आणि प्रियेसह मोक्षपदाचा वध करून पृथ्वी राजाविना केली।
Verse 61
न चापि वासो नरकेषु देवा अस्याः स्थितिः क्क त्रिदिवेऽल्पबुद्धेः । न चापि राज्ञो निकटे च देवा नाप्येतु विष्णोः पदमव्ययं यत् ॥ ६० ॥
हे देवांनो, हिचा नरकातही वास नाही; मग या अल्पबुद्धीचा स्वर्गात कोठे निभाव लागेल? ही राजाच्या जवळ राहण्यासही पात्र नाही आणि विष्णूच्या अविनाशी पदालाही ती प्राप्त करू शकत नाही.
Verse 62
न लोकवादेन विदूषिताया लोकेषु कुत्रापि भवेच्च वासः । धिग्रजीवनं कर्ग्मविगर्हिताया देवाः सदा पापसमारतायाः ॥ ६१ ॥
लोकनिंदेने दूषित झालेल्या हिचा लोकात कोठेही वास होत नाही. निंदनीय कर्म करणाऱ्या आणि सदा पापात मग्न असणाऱ्या हिच्या जीवनाचा धिक्कार असो, जिला देवही नाकारतात.
Verse 63
पतिं हत्वा सुतं हत्वा सपत्नीं जननीसमाम् । हत्वा धरां समस्तां वा कां गतिं यास्यते सुराः ॥ ६२ ॥
पतीची हत्या, पुत्राची हत्या, मातेसमान असलेल्या सवतीची हत्या, किंवा संपूर्ण पृथ्वीची हत्या करून, हे देवांनो, ही कोणत्या गतीला प्राप्त होईल?
Verse 64
इयं पापतरा देवा धर्मविध्वंसिनी हरेः । सर्वदाप्यनया प्रोक्तं भुज्यतां हरिवासरे ॥ ६३ ॥
हे देवांनो, ही अत्यंत पापी आहे आणि हरीच्या धर्माचा नाश करणारी आहे. तरीही ही नेहमी असेच सांगते की 'हरीच्या दिवशी (एकादशीला) भोजन करावे'.
Verse 65
प्राणसंवर्द्धनार्थाय तेषामेवाप्यधोगतिः । भुज्यतां वासरे विष्णोर्हन्यतां गौर्द्विजान्विता ॥ ६४ ॥
प्राण वाचवण्याच्या बहाण्याने जे असे करतात, त्यांची अधोगतीच होते. विष्णूच्या दिवशी भोजन करणे हे गोहत्या आणि ब्राह्मण हत्येसारखेच आहे.
Verse 66
अपेयं पीयता मुक्त्वा कथं वासं लभेद्दिवि । एतदज्ञानिनां प्रोक्तं ज्ञाननां तु न निर्णयः ॥ ६५ ॥
अपेय सोडून पेय पिल्यास मनुष्याला स्वर्गवास कसा मिळणार नाही? हे मत अज्ञान्यांसाठी सांगितले आहे; ज्ञानीजनांसाठी यात अंतिम निर्णय नाही.
Verse 67
अज्ञानाव्द्याहृते वाक्ये भुज्यतां हरिवासरे । तस्यापि शुद्धिर्गदिता प्राणायामशतेन हि ॥ ६६ ॥
अज्ञानाने ‘हरिवासरी भोजन करावे’ असे शब्द निघाले तरी त्याचीही शुद्धी सांगितली आहे—शंभर प्राणायामांनी.
Verse 68
अथवाप्युपवासेन एकादश्या दिवौकसः । ऋक्षेण संयुतायास्तु ज्येष्ठकुंडाप्लवेन वा ॥ ६७ ॥
किंवा एकादशीचा उपवास केल्याने देवगण प्रसन्न होतात. तसेच योग्य नक्षत्रयोग असल्यास, किंवा ज्येष्ठकुंडात स्नान केल्यानेही पुण्य मिळते.
Verse 69
शौकरस्पर्शनाद्वापि नरो देवार्चनेन वा । व्याहृते कथितं विप्रैः सेयमद्य सुनिष्ठुरा ॥ ६८ ॥
डुकराच्या स्पर्शाने असो वा देवपूजनाने असो—उच्चारलेल्या (विधी/मंत्रा) विषयी विप्रांनी असे सांगितले आहे; आज हा नियम फारच कठोर वाटतो.
Verse 70
भोजने पापनिरता दिने विष्णोर्दुरासदे । भर्तुर्वाक्यं व्यपोह्यैव घातयित्वा सुतं प्रियम् ॥ ६९ ॥
विष्णूच्या पवित्र दिवशी—ज्याचे प्रायश्चित्त कठीण—भोजनात पापासक्त होऊन तिने पतीची आज्ञा झुगारली आणि आपल्या प्रिय पुत्राचा वध करविला.
Verse 71
वाक्यज्ञं वाक्यनिरतं मातॄणां तु हिते रतम् । विष्णुधर्मप्रलोप्त्रीयं बहुपापसमन्विता ॥ ७० ॥
ती वाक्यज्ञ व सदैव वचनांत रत, मातृजनांच्या हितासाठी तत्पर होती; तरीही ती विष्णुधर्माचा लोप करणारी व अनेक पापांनी युक्त होती।
Verse 72
नैषा स्पृश्यास्ति देवेशाः कथमस्या वरप्रदाः । भवंतो न्याययुक्तेषु धर्मयुक्तेषु तत्पराः ॥ ७१ ॥
हे देवेशांनो! ही स्पर्श करण्यास योग्य नाही; मग तुम्ही तिला वर कसा द्याल? तुम्ही तर न्याययुक्त व धर्मयुक्त कार्यांत सदैव तत्पर आहात।
Verse 73
पालनं पापयुक्तस्य न कुर्वंति दिवौकसः । धर्माधाराः स्मृता देवा धर्मो वेदेसमास्थितः ॥ ७२ ॥
दिवौकस देव पापयुक्त व्यक्तीचे पालन करीत नाहीत. देव धर्माधार मानले गेले आहेत, आणि धर्म वेदांत दृढ प्रतिष्ठित आहे।
Verse 74
वेदैः शुश्रूषणं भर्तुः स्त्रीणां धर्मः प्रकीर्तितः । यद्ब्रवीति पतिः किंचित्तत्कार्यमाविशंकया ॥ ७३ ॥
वेदांमध्ये स्त्रियांचा धर्म म्हणून पतीची शुश्रूषा (सेवा) सांगितली आहे. पती जे काही बोले—अल्पही—ते अविशंकपणे करावे।
Verse 75
शुक्लं शुक्लमिति ब्रूयात्कृष्णं कृष्णेति चामराः । शुश्रूषा सा हि विज्ञेया न शुश्रूषा हि सेवनम् ॥ ७४ ॥
सेवकाने ‘शुक्ल ते शुक्ल’ आणि ‘कृष्ण ते कृष्ण’ असेच म्हणावे. हीच खरी शुश्रूषा समजावी; केवळ हजेरी किंवा दासवत वाट पाहणे शुश्रूषा नव्हे।
Verse 76
भर्तुराज्ञा हता देवा आत्माज्ञास्थापनेच्छया । तस्मात्पापा न संदेहो मोहिनी सर्वयोषिताम् । सत्यस्य साधनार्थाय शपथैर्यंत्रितो नृपः ॥ ७५ ॥
स्वामीची आज्ञा मोडून स्वतःची सत्ता स्थापण्याच्या इच्छेने देवगण पराभूत झाले. म्हणून सर्व स्त्रियांना मोहविणारी ती ‘मोहिनी’ पापमयी आहे, यात संशय नाही. आणि राजा देखील सत्य उघड करण्यासाठी शपथांनी बांधला जाऊन तसाच आचरण करीत होता.
Verse 77
उवाच विविधं वाक्यं सा नैच्छत्पुत्रघातिनी । तेन मोक्षं गतो राजा पापमस्यां विसृज्य च ॥ ७६ ॥
ती पुत्रघातिनी स्त्री अनेक प्रकारची वचने बोलली, तरीही तिने संमती दिली नाही. यामुळे राजा तिच्यावर आपले पाप सोडून मोक्षाला गेला.
Verse 78
सेयं पापशरीरा हि हत्यायुतसमन्विता ॥ ७७ ॥
निश्चयच ती पापमय देहधारिणी आहे, असंख्य हत्यापापांनी युक्त आहे.
Verse 79
दातारं सर्वदानानां ब्रह्मण्यं हरिदैवतम् । प्रजारंजनशीलं च हरिवासरसेविनम् ॥ ७८ ॥
तो सर्व दानांचा मूळ दाता, ब्राह्मण्यधर्माचा रक्षक, ज्याचे दैवत हरि आहे; प्रजेला आनंद देणारा आणि हरिवासर (एकादशी) व्रताचा सेवक आहे.
Verse 80
परदारेषु निःस्नेहं विषये विगतस्पृहम् । परार्थत्यक्तकामं च सदा मखनिषेविणम् ॥ ७९ ॥
परस्त्रीविषयी आसक्तिरहित राहावे, विषयांची स्पृहा सोडावी, परहितासाठी स्वतःच्या इच्छा त्यागाव्यात, आणि सदैव यज्ञसेवेत तत्पर राहावे.
Verse 81
सदैव दुष्टदमने वर्तमानं धरातले । व्यसनैः सप्तभिर्घोरैरनाक्रांतं महीपतिम् ॥ ८० ॥
पृथ्वीवर सदैव दुष्टांचे दमन करण्यात तत्पर असलेला तो राजा, भूमिपती असूनही, सात भयंकर व्यसनांनी ग्रासला गेला।
Verse 82
संनिरस्य दुराचारा वरयोग्या कथं भवेत् । योऽस्याः पक्षेतु वर्तेत देवो वा दानवोऽपि वा ॥ ८१ ॥
तिने दुराचार सोडला तरी ती वरयोग्य कशी होईल? जो तिच्या बाजूने उभा राहतो—देव असो वा दानव—तो अनुचितालाच पाठिंबा देतो।
Verse 83
तं चापि भस्मसात्कुर्यां क्षणेन सुरसत्तमाः । मोहिन्या रक्षणे यस्तु प्रयत्नं कुरुते सुराः ॥ ८२ ॥
हे देवश्रेष्ठांनो! मी त्यालाही क्षणात भस्म करू शकतो. पण जो देव मोहिनीच्या रक्षणासाठी प्रयत्न करील—हे देवांनो—तो करावा।
Verse 84
तस्य तज्जायते पापं यन्मोहिन्यां व्यवस्थितम् ॥ ८३ ॥
त्याच्यासाठी तेच पाप उत्पन्न होते जे मोहिनीत (मोहात) स्थित आहे; कारण मोहाच्या अधीन केलेले कर्म निश्चयच पापकारक ठरते।
Verse 85
स एवमुक्त्वा नृपते द्विजेंद्रः संगृह्य पाणौ सलिलं च तीव्रम् । क्रोधेन संवीक्ष्य विधिप्रसूतां चिक्षेप तन्मूर्घ्न्यनलप्रकाशम् ॥ ८४ ॥
हे नृप! असे बोलून द्विजेंद्राने हातात जल घेतले; मग क्रोधाने विधिप्रसूता त्या कन्येकडे पाहून, अग्निप्रकाशासारखे ते जल तिच्या मस्तकावर टाकले।
Verse 86
निक्षिप्तमात्रे सलिले महीप सद्यः प्रजज्वाल च तच्छरीरम् । संपश्यतां नाकनिवासिनां तु तृण्या यथा वह्निशिखावलीढा ॥ ८५ ॥
हे राजन्! पाण्यात टाकताच त्याचे शरीर तत्क्षणी प्रज्वलित झाले; स्वर्गवासीयांच्या डोळ्यांसमोर अग्निशिखेने चाटलेल्या गवताच्या काडीप्रमाणे ते जळून गेले।
Verse 87
कोपं विभो संहर संहरेति यावद्गिरः खे मरुतां बभूवुः । तावत्स वह्निर्द्विजवाक्यमृष्टो भस्मावशेषां प्रमदां चकार ॥ ८६ ॥
आकाशात मरुतांची वाणी ‘हे विभो, कोप संहर, संहर!’ अशी घुमत असतानाच, द्विजवचनाच्या अमोघतेने प्रेरित झालेल्या अग्नीने त्या युवतीला केवळ भस्मशेष केले।
Verse 88
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनी चरिते शापप्राप्तिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या उत्तरभागातील मोहिनीचरित्रात ‘शापप्राप्ती’ नामक पंचत्रिंशावा अध्याय समाप्त झाला।
It is presented as a highly meritorious vrata observed by Rukmāṅgada, explicitly linked to obstacle-destruction and Vaikuṇṭha attainment. The narrative uses it to demonstrate that even stringent worldly tests cannot overturn the salvific power of Hari-vrata when performed with truthfulness and resolve.
Through an extended simile-catalog, the chapter argues that rites and dharma fail when divorced from proper refinement, correct procedure, adequate means, wise counsel, and compassion; likewise, knowledge fails when bound to possessiveness (‘mine-ness’) rather than right understanding.
It frames supporting servants and paying due wages as a dharma-duty for rulers and householders; withholding sustenance is treated as a grave sin (likened to cow-slaughter), implying that ritual piety without social obligation is defective.
Mohinī is reduced to ashes by a brāhmaṇa’s water-curse, illustrating the Purāṇic theme that speech-acts backed by tapas and Vedic authority have decisive karmic force, and that public reproach and perceived adharma can precipitate severe consequences within narrative jurisprudence.