Adhyaya 23
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
এই অধ্যায়ত নাৰদে ব্ৰাহ্মণসকলক শৃঙ্খলাবদ্ধ বৈষ্ণৱ পূজাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে পাদপ্ৰক্ষালন, আচমন, মৌন আৰু ৰক্ষাকৰ্ম; তাৰপিছত পূৰ্বমুখ আসন, মুদ্ৰা আৰু বীজধ্যান—নাভিত ‘যং’ উগ্ৰ বায়ুৰূপ, হৃদয়ত ‘ক্ষৌং’ তেজস্বী নিধিৰূপ—দিশাদাহ অগ্নিৰে অশুদ্ধি দহন, আকাশস্থ চন্দ্ৰসম অমৃতধাৰা নামি সূক্ষ্মদেহস্নান আৰু সুষুম্না-নাড়ীৰে তাৰ সঞ্চাৰ। তাৰপিছত কৰশুদ্ধি, অস্ত্ৰমন্ত্ৰ আৰু ব্যাপক স্থাপন, লগতে হৃদয়-শিৰঃ-শিখা-কৱচ-অস্ত্ৰ-নেত্ৰ আদি অঙ্গত পূৰ্ণ ন্যাস। বেদীৰ ব্যৱস্থা (বৰ্ধনী বাঁওফালে, দ্ৰব্য সোঁফালে), মন্ত্ৰপ্ৰোক্ষণে সংস্কাৰ, আৰু যোগপীঠ নিৰ্মাণত দিশানুসাৰে গুণ আৰু প্ৰতিগুণৰ বিন্যাস। পদ্মমণ্ডল ধ্যান কৰি হৃদয়ৰ পৰা দেবতাক আহ্বান কৰি মণ্ডলত স্থাপন; পুণ্ডৰীকাক্ষ-বিদ্যা অনুসাৰে অৰ্ঘ্য, পাদ্য, আচমন, মধুপৰ্ক, স্নান, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, ধূপ, দীপ আদি উপচাৰ। পাছত আয়ুধচিহ্ন, পৰিবাৰ আৰু দিক্পাল পূজা; জপ, প্ৰদক্ষিণা, স্তৱ, অৰ্ঘ্যৰে সমাপন আৰু ‘অহং ব্ৰহ্ম; হৰিস্ত্বং’ তাদাত্ম্যবচন। শেষত একৰূপ পূজাৰ পৰা নবব্যূহ ক্ৰমলৈ আঙুলি-দেহন্যাসসহ প্ৰৱেশ আৰু কিছুমান পাঠভেদৰ উল্লেখ আছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानविधिकथनं नाम द्वाविंशोध्यायः अथ त्रयोविंशोध्यायः पूजाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये पूजाविधिं विप्रा यत् कृत्वा सर्वमाप्नुयात् प्रक्षालिताङ्घ्रिराचम्य वाग्यतः कृतरक्षकः
এইদৰে আদিমহাপুৰাণৰ আগ্নেয় পুৰাণত ‘স্নানবিধি-কথন’ নাম দ্বাবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘পূজাবিধি-কথন’ নাম ত্ৰয়োবিংশ অধ্যায় আৰম্ভ। নাৰদে ক’লে—হে বিপ্ৰসকল! মই পূজাৰ বিধি ক’ম; সেয়া পালন কৰিলে সকলো অভীষ্ট ফল লাভ হয়। প্ৰথমে ভৰি ধুই আচমন কৰি, বাক্সংযমী হৈ, ৰক্ষাকৰ্ম সম্পন্ন কৰি তাৰপিছত পূজাত প্ৰবৃত্ত হওক।
Verse 2
ध्यायं हरिं देवमिति घचिह्नितपुस्तकपाठः प्राङ्मुखः स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्माद्यपरमेव च यं वीजं नाभिमध्यस्थं धूम्रं चण्डानिलात्मकं
‘মই দেৱ হৰিৰ ধ্যান কৰোঁ’—এই চিহ্নিত পাঠ জপ কৰি সাধকে পূৰ্বমুখ হৈ স্বস্তিকাসনত বহি, বিধিমতে পদ্মাদি মুদ্ৰা কৰিব। তাৰপিছত নাভিমধ্যস্থ ‘যং’ বীজক ধ্যান কৰিব—ই ধূম্ৰবৰ্ণ আৰু চণ্ড বায়ুতত্ত্বৰ স্বভাৱযুক্ত।
Verse 3
विशेषयेदशेषन्तु ध्यायेत् कायात्तु कल्मषं क्षौं हृत्पङ्कजमध्यस्थं वीजं तेजोनिधिं स्मरन्
তাৰপিছত সকলোকে সম্পূৰ্ণভাৱে পৃথক কৰি (বিশেষ কৰি) দেহৰ কল্মষ দূৰ হৈছে বুলি ধ্যান কৰিব। হৃদয়-পদ্মৰ মধ্যস্থ ‘ক্ষৌং’ বীজক সোঁৱৰিব—ই তেজৰ নিধি।
Verse 4
अधोर्ध्वतिर्यग्गाभिस्तु ज्वालाभिः कल्मषं दहेत् शशाङ्काकृतिवद्ध्यायेदम्बरस्थं सुधाम्बुभिः
তললৈ, ওপৰলৈ আৰু তিৰ্যক দিশলৈ বিস্তৃত জ্বালাৰে কল্মষ দগ্ধ কৰিব। তাৰপিছত আকাশস্থ চন্দ্ৰাকৃতি ৰূপক ধ্যান কৰিব—যি সুধাসদৃশ জলধাৰাৰে বৰ্ষণ কৰে।
Verse 5
हृत्पद्मव्यापिभिर्देहं स्वकमाप्लावयेत्सुधीः सुसुम्नायोनिमार्गेण सर्वनाडीविसर्पिभिः
সেই সুধাধাৰা হৃদয়-পদ্মৰ পৰা ব্যাপি দেহত বিস্তাৰ পায়; বিবেকী সাধকে তাৰে নিজৰ দেহ সম্পূৰ্ণ প্লাৱিত কৰিব। ই সুষুম্না—যোনিমাৰ্গস্বৰূপ নাড়ী—দিয়ে গৈ সকলো নাড়ীত বিসৰিব।
Verse 6
शोधयित्वा न्यसेत्तत्त्वं करशुद्धिरथास्त्रकं व्यापकं हस्तयोरादौ दक्षिणाङ्गुष्ठतोङ्गकं
হাত দুটা শুদ্ধ কৰি তাৰ পাছত তত্ত্বৰ ন্যাস কৰিব। তাৰ পিছত কৰশুদ্ধি, তাৰপিছত অস্ত্ৰক-মন্ত্ৰৰ ন্যাস। তাৰ পাছত ব্যাপক-ন্যাস—দুয়োটা হাতত আৰম্ভণিতে, সোঁ বৃদ্ধাঙ্গুলিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আঙুলিৰ অঙ্গস্থানত মন্ত্ৰ স্থাপন কৰিব।
Verse 7
मूलं देहे द्वादशाङ्गं न्यसेन्मन्त्रैर् द्विषट्ककैः हृदयं च शिरश् चैव शिखा वर्मास्त्रलोचने
মূলমন্ত্ৰ দেহৰ দ্বাদশ অঙ্গত দ্বিষট্ক (বাৰ-অক্ষৰ) মন্ত্ৰেৰে ন্যাস কৰিব। তাৰ পাছত হৃদয়, শিৰ, শিখা, বর্ম/কবচ, অস্ত্ৰ আৰু লোচনৰ ন্যাসো কৰিব।
Verse 8
उदरं च तथा पृष्ठं बाहुरुजानुपादकं मुद्रां दत्त्वा स्मरेत् विष्णुं जप्त्वाष्टशतमर्चयेत्
উদৰ আৰু পৃষ্ঠ, বাহু, উৰ, জানু আৰু পাদ-সম্পৰ্কীয় মুদ্ৰা ধৰি বিষ্ণুক স্মৰণ কৰিব। জপ কৰি আঠশ (অৰ্চনা/উপচাৰ)ৰে পূজা কৰিব।
Verse 9
वामे तु वर्धनीं न्यस्य पूजाद्रव्यं तु दक्षिणे प्रक्षाल्यास्त्रेण चार्घ्येण गन्धपुष्पान्विते न्यसेत्
বাওঁফালে বৰ্ধনী (ছিটনি-পাত্ৰ) স্থাপন কৰি সোঁফালে পূজাদ্ৰব্য ৰাখিব। অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ আৰু অৰ্ঘ্যৰে প্ৰক্ষালন কৰি, গন্ধ-পুষ্পসহিত অৰ্ঘ্য স্থাপন কৰিব।
Verse 10
चैतन्यं सर्वगं ज्योतिरष्टजप्तेन वारिणा फडन्तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं परे
আঠবাৰ জপ কৰা জলে আৰু ‘ফট্’ যুক্ত জলে সিঞ্চন কৰি, হাতত সৰ্বব্যাপী চৈতন্য-জ্যোতিৰূপ পৰম হৰিৰ ধ্যান কৰিব।
Verse 11
धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं वह्निदिङ्मुखाः अधर्मादीनि गात्राणि पूर्वादौ योगपीठके
অগ্নিদিশা আৰু অন্যান্য দিশামুখত ধৰ্ম, জ্ঞান, বৈৰাগ্য আৰু ঐশ্বৰ্য স্থাপন কৰিব। যোগপীঠত পূৰ্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অধৰ্ম আদি বস্তুসমূহক অঙ্গৰূপে নিয়োজিত কৰিব।
Verse 12
कूर्मं पीठे ह्य् अनन्तञ्च यमं सूर्यादिमण्डलं पाठः स्वकामान् दाहयेत् सुधीः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वकमाह्लादयेत् सुधीरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थलं तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं पठेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्ममिति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विमलाद्याः केशरस्थानुग्रहा कर्णिका स्थिता
আসনত কূৰ্ম আৰু অনন্ত (শেষ) তথা সূৰ্যাদি মণ্ডলসমূহ ধ্যান কৰিব। পাঠভেদ অনুসাৰে এই জপে সুধীৰ লোককামনাক দগ্ধ কৰে; অন্য পাঠে ই কামনাক তৃপ্ত/সিদ্ধ কৰে। সেই (জল/বিধি)ৰে স্থান সিঞ্চন কৰি, হাতে হৰিক ধ্যান কৰি মন্ত্ৰ পাঠ কৰিব। তাৰ পিছত পদ্ম ধ্যান—বিমলা আদি কেশৰস্থানত, আৰু কৰ্ণিকা মধ্যত স্থিত।
Verse 13
पूर्वं स्वहृदये ध्यात्वा आवाह्यार्चैश् च मण्डले अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं मधुपर्कं पुनश् च तत्
প্ৰথমে নিজৰ হৃদয়ত দেৱতাক ধ্যান কৰি, মণ্ডলত আহ্বান কৰি পূজা কৰিব। তাৰ পিছত অৰ্ঘ্য, পাদ্য, আচমন আৰু মধুপৰ্ক নিবেদন কৰি—বিধি অনুসাৰে পুনৰ সেই একে ক্ৰম পালন কৰিব।
Verse 14
स्नानं वस्त्रोपवीतञ्च भूषणं गन्धपुष्पकं धूपदीपनैर् वेद्यानि पुण्डरीकाक्षविद्यया
স্নান, বস্ত্ৰ আৰু উপবীত, ভূষণ, গন্ধ আৰু পুষ্প, লগতে ধূপ আৰু দীপ—এই সকলো পুণ্ডৰীকাক্ষ-বিদ্যা অনুসাৰে নিবেদনযোগ্য উপচাৰ।
Verse 15
यजेदङ्गानि पूर्वादौ द्वारि पूर्वे परेण्डजं दक्षे चक्रं गदां सौम्ये कोणे शङ्खं धनुर्न्यसेत्
পূৰ্ব দিশাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অঙ্গদেৱতাসকলক পূজা কৰিব। পূৰ্বদ্বাৰত গৰুড়ধ্বজ স্থাপন কৰিব; দক্ষিণত চক্ৰ, সৌম্য (উত্তৰ) দিশত গদা; কোণত শঙ্খ আৰু ধনুও বিন্যাস কৰিব।
Verse 16
देवस्य वामतो दक्षे चेषुधी खड्गमेव च वामे चर्म श्रियं दक्षे पुष्टिं वामेग्रतो न्यसेत्
দেৱতাৰ বাঁও আৰু সোঁফালে ক্ৰমে তূণীৰ আৰু খড়্গ স্থাপন কৰিব। বাঁফালে ঢাল, সোঁফালে শ্ৰী (লক্ষ্মী), বাঁফালে পুষ্টি, আৰু সন্মুখত বিধিমতে সকলো স্থাপন কৰিব।
Verse 17
वनमालाञ्च श्रीवत्सकौस्तुभौ दिक्पतीन्वहिः स्वमन्त्रैः पूजयेत् सर्वान् विष्णुरर्घोवसानतः
নিজ নিজ মন্ত্ৰে বনমালা, শ্ৰীবৎস আৰু কৌস্তুভৰ, আৰু বাহিৰত দিকপতিসকলৰো পূজা কৰিব—বিষ্ণুক অৰ্ঘ্য অৰ্পণৰ সমাপ্তিলৈকে সকলোকে আৰাধনা কৰিব।
Verse 18
व्यस्तेन च समस्तेन अङ्गैर् वीजेन वै यजेत् जप्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तुत्त्वार्ध्यञ्च समर्प्य च
অঙ্গমন্ত্ৰসমূহক ব্যস্ত আৰু সমষ্ট—দুয়ো ৰূপে, আৰু বীজমন্ত্ৰেৰে পূজা কৰিব। জপ কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰি, স্তৱ কৰি, তাৰ পাছত অৰ্ঘ্য সমৰ্পণ কৰিব।
Verse 19
हृदये विन्यसेद्ध्यात्वा अहं ब्रह्म हरिस्त्विति आगच्छावाहने योज्यं क्षमस्वेति विसर्जने
ধ্যান কৰি হৃদয়ত এই মন্ত্র বিন্যাস কৰিব—“অহং ব্রহ্ম; ত্বং হৰি (বিষ্ণু)।” আহ্বানত “আগচ্ছ” (আহা) আৰু বিসর্জনত “ক্ষমস্ব” (ক্ষমা কৰা) ব্যৱহাৰ কৰিব।
Verse 20
एवमष्टाक्षराद्यैश् च पूजां कृत्वा विमुक्तिभाक् एकमूर्त्यर्चनं प्रोक्तं नवव्यूहार्चनं शृणु
এইদৰে অষ্টাক্ষৰ আদি মন্ত্ৰেৰে পূজা কৰিলে সাধক মুক্তিৰ ভাগী হয়। একমূৰ্তিৰ অর্চনা কোৱা হ’ল; এতিয়া নবব্যূহৰ অর্চনা শুনা।
Verse 21
अङ्गुष्ठकद्वये न्यस्य वासुदेवं बलादिकान् तर्जन्यादौ शरीरेथ शिरोललाटवक्त्रके
দুয়োটা অঙ্গুষ্ঠত বাসুদেৱক স্থাপন কৰি, তাৰ পিছত তর্জনী আদি ক্ৰমে বল আদি দেবতাসকলক দেহত বিন্যাস কৰিব—শিৰ, ললাট আৰু মুখত যথাক্ৰমে।
Verse 22
हृन्नाभिगुह्यजान्वङ्घ्रौ मध्ये पूर्वादिकं यजेत् एकपीठं नवव्यूहं नवपीठञ्च पूर्ववत्
হৃদয়, নাভি, গুহ্যস্থান, হাঁটু আৰু পায়ত স্থিত দেবতাসকলক পূজা কৰিব; আৰু মধ্যস্থানত পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অন্যান্য দিশাক্ৰমে যজন কৰিব। একপীঠ, নবব্যূহ আৰু নবপীঠো পূৰ্ববৎ পূজ্য।
Verse 23
चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपुस्तकेषु विष्णुरर्घोवसानत इति विष्णावर्घौ च मानतः इति च पाठो वर्तते अयन्स्वसमीचीन इव प्रतिभाति विष्णुमर्घ्यासनादिभिरिति तु युक्तः पाठः मध्यगुल्फादितः पिस्फच इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नवाब्जे नवमूर्त्या च नवव्यूहञ्च पूर्ववत् इष्टं मध्ये ततः स्थाने वासुदेवञ्च पूजयेत्
চিহ্নিত পাঠ (পাঠভেদ): আমাৰ লাভ হোৱা পাণ্ডুলিপিসমূহত “viṣṇur argho ’vasānataḥ” আৰু “viṣṇāv arghau ca mānataḥ” এই পাঠ দেখা যায়। ই সমীচীন যেন নালাগে; যুক্তিসংগত পাঠ “viṣṇum arghyāsanādibhiḥ”—অৰ্থাৎ অৰ্ঘ্য, আসন আদি উপচাৰে বিষ্ণুক পূজা কৰিব। (আন পাঠভেদ: “madhya-gulphāditaḥ … pisphaca” ঙত।) চিহ্নিত পাঠ: নৱদল পদ্মত নৱমূৰ্তিসহ, আৰু পূৰ্ববৎ নবব্যূহ; ইষ্ট মধ্যত, সেই স্থানত বাসুদেৱক পূজা কৰিব।
Frequently Asked Questions
It begins with pādaprakṣālana (washing the feet), ācamanam, restraint of speech, and rakṣā, then proceeds to east-facing posture, dhyāna with bīja-visualizations, and only afterward to nyāsa, maṇḍala setup, and formal upacāra offerings.
They structure an inner purification: yaṃ at the navel is visualized as fierce wind to separate and mobilize impurities, while kṣauṃ in the heart-lotus is radiance; impurities are burned by flames and the subtle body is flooded with nectar (amṛta) circulating through suṣumnā and the nāḍīs, preparing the practitioner for effective nyāsa and pūjā.
Ekamūrti-arcana is worship of Viṣṇu as a single form with standard nyāsa and offerings; nava-vyūha-arcana extends the worship into a ninefold emanational arrangement, installed through finger/body placements and lotus-seat configurations, while maintaining the earlier procedural template.
The chapter preserves pāṭha-bheda (variant readings) affecting ritual sense—e.g., whether worship is described as ending with ‘Viṣṇu’s arghya’ or more coherently as ‘worship Viṣṇu with arghya, āsana, and other offerings’—illustrating how ritual manuals rely on precise wording and informed emendation.