Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
এই অধ্যায়ত হয়গ্ৰীৱে প্ৰাসাদ-নিৰ্মাণৰ সাধাৰণ বিধান বৰ্ণনা কৰে—চতুৰস্ৰ ভূমি ষোল ভাগত বিভক্ত কৰি গৰ্ভন্যাস, দেৱাল-বণ্টন আৰু অনুপাতমাফিক উচ্চতা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। তাৰ পাছত প্ৰতিমা আৰু তাৰ পিণ্ডিকা (পীঠ)ক আধাৰ কৰি মাপ-প্ৰণালী দিয়া হয়; গৰ্ভগৃহ আৰু ভিত্তি-মান নিৰ্ণয় কৰি শিখৰক দেৱাল-উচ্চতাৰ দ্বিগুণ ধৰা হৈছে। প্ৰদক্ষিণাপথৰ বিস্তাৰ, ৰথক প্ৰক্ষেপ, শিখৰ-শুকনাসৰ সূত্ৰ (দড়ি)ৰে স্থাপন, আৰু সিংহচিহ্ন, বেদী, কলশ আদি অলংকাৰৰ স্থান উল্লেখ আছে। দ্বাৰৰ জ্যামিতি স্থিৰ—উচ্চতা প্ৰস্থৰ দ্বিগুণ—উদুম্বৰাদি শুভ কাঠ আৰু চণ্ড–প্ৰচণ্ড, বিশ্বক্ষেণ, শ্ৰী আদি দ্বাৰপাল দেৱতাৰ বিধান দিয়া হৈছে। প্ৰাকাৰৰ উচ্চতা প্ৰাসাদৰ এক-চতুৰ্থাংশ, গোপুৰ অলপ কম; বৰাহ, নৰসিংহ, শ্ৰীধৰ, হয়গ্ৰীৱ, জামদগ্ন্য আদি দিশানুসাৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰি ক্ষেত্ৰ পৱিত্ৰ কৰা হয়। কিছুমান পাণ্ডুলিপিত ভগ্নাংশ মাপৰ ভিন্নতা উল্লেখ কৰি শাস্ত্ৰীয় সূক্ষ্মতা আৰু ধৰ্মমঙ্গলতা জোৰ দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः
এইদৰে আদিম মহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘পাতালযোগকথন’ নামৰ একচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘প্ৰাসাদলক্ষণকথন’ নামৰ বেয়াল্লিশতম অধ্যায় আৰম্ভ। হয়গ্ৰীৱ ক’লে— সাধাৰণভাবে প্ৰযোজ্য প্ৰাসাদবিধান মই ক’ম, শুনা। জ্ঞানীয়ে চতুৰস্ৰ ক্ষেত্ৰ লৈ তাক ষোল ভাগত বিভক্ত কৰিব।
Verse 2
मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्
তাৰ মধ্যভাগত চাৰিভাগ অনুসাৰে লোহাৰে সশক্ত (আধাৰ/স্থাপন) কৰিব আৰু প্ৰাসাদৰ মাপ সমান ৰাখিব। দেৱালৰ বাবে ঠিক বাৰ ভাগ পৰিকল্পনা কৰিব।
Verse 3
जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः
জঙ্ঘা (তল অংশ)ৰ উচ্চতা চতুৰ্থাংশ প্ৰমাণে কৰিব লাগে। জঙ্ঘাৰ ওপৰত জ্ঞানী শিল্পীয়ে তাৰ দ্বিগুণ উচ্চতাৰ মঞ্জৰী (অলংকাৰ-গুচ্ছ) গঢ়িব।
Verse 4
तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं
চতুৰ্থাংশ প্ৰমাণে মঞ্জৰী-অংশৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণ (দক্ষিণাৱর্ত) বিন্যাস সঠিকভাৱে কৰিব লাগে; আৰু সেই মাপৰ নিৰ্গমন দুয়ো পাৰ্শ্বত সমানকৈ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 5
शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः
আগফালৰ জগতিৰ বিস্তাৰ শিখৰৰ মাপৰ সমান কৰিব লাগে; অথবা শোভা আৰু অনুপাত অনুসৰি তাক দ্বিগুণো কৰিব পাৰি।
Verse 6
विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं
মণ্ডপৰ আগফালে, দুটা গৰ্ভসূত্ৰ অনুসৰি, দৈৰ্ঘ্যক বিস্তাৰতকৈ এক পাদ অধিক কৰিব লাগে আৰু মধ্যস্তম্ভেৰে বিভূষিত কৰিব লাগে।
Verse 7
प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्
প্ৰাসাদৰ গৰ্ভগৃহৰ মাপ অনুসৰি মুখমণ্ডপ নিৰ্মাণ কৰিব লাগে; তাৰ পিছত একাশীতি-পদ (৮১) বিন্যাসে পৰিকল্পনা স্থাপন কৰি, তাৰ পাছত মণ্ডপ নিৰ্মাণ আৰম্ভ কৰিব লাগে।
Verse 8
शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्
পূৰ্বদ্বাৰ বিন্যাসত শুকসকল আৰু দিশাসমূহৰ পাদান্তস্থ দেৱতাসকলক পূজা কৰিব লাগে; তদ্ৰূপ প্ৰাকাৰ বিন্যাসত অন্তৰ্ভাগত অৱস্থিত বত্ৰিশ দেৱতাক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 9
सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु
এইবোৰ প্ৰাসাদ (মন্দিৰ)ৰ সৰ্বসাধাৰণ লক্ষণ। এতিয়া মাপ অনুসাৰে—প্ৰতিমাৰ প্ৰমাণ বা নিৰ্দিষ্ট মানক ধৰি—অন্য প্ৰকাৰৰ প্ৰাসাদৰ কথা শুনা।
Verse 10
प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः
প্ৰতিমাৰ প্ৰমাণ যথাযথভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। শুভ পিণ্ডিকা (আধাৰ-পীঠ) নিৰ্মাণ কৰা উচিত। গৰ্ভগৃহৰ মাপ পিণ্ডিকাৰ অর্ধেক হ’ব, আৰু দেৱালসমূহ গৰ্ভমাপৰ অনুপাতে মাপিব লাগে।
Verse 11
भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः
দেৱালৰ দৈৰ্ঘ্যক মান ধৰি উৎসেধ (উচ্চতা) নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। আৰু দেৱালৰ উচ্চতাৰ দ্বিগুণ শিখৰ জ্ঞানী স্থপতিয়ে ৰচনা কৰিব লাগে।
Verse 12
शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं
শিখৰৰ চতুৰ্থাংশ মাপে ভ্ৰমণ-পথ (প্ৰদক্ষিণা-মাৰ্গ) নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। আৰু শিখৰৰ চতুৰ্থাংশ পৰিমাণে আগফালে ওলাই থকা মুখমণ্ডপ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 13
चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्
‘চতুৰ্ভাগেণ বা যুতম্’—এনে পাঠ এটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত; ‘চতুৰ্ভাগেণ সংযুতম্’—আন এটাত। ‘সম্যক্ কুৰ্যাৎ প্ৰদক্ষিণম্’ আৰু ‘দ্বাত্ৰিংশদন্তৰে’—এই পাঠসমূহো কিছুমান চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত পোৱা যায়। গৰ্ভগৃহৰ পৰা ৰথক-প্ৰক্ষেপ অষ্টমাংশ মাপে হ’ব; তাত পৰিধিৰ গুণ-ভাগ (উপযুক্ত ভগ্নাংশ) অনুসাৰে ৰথক-অৱয়ৱসমূহ কল্পনা কৰি নিৰ্মাণ কৰিব লাগে।
Verse 14
तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा
অথবা তৃতীয় মান অনুসাৰে ৰথসমূহৰ নিৰ্গমন (বাহিৰলৈ প্ৰক্ষেপ) বিন্যাস কৰিব; আৰু বাওঁফালে ৰথ-ত্রয়ৰ বাবে তিনিটাৰ গোট সদায় স্থাপন কৰিব।
Verse 15
शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्
শিখৰ নিৰ্ধাৰণৰ বাবে চাৰিটা সূত্ৰ (মাপৰ দোৰী) ঝুলাব; আৰু শুকনাসৰ ওপৰত এটা সূত্ৰ তিৰ্যক্ (ক্ষেতিজ)ভাৱে নামাব।
Verse 16
शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्
শিখৰৰ অৰ্ধভাগত থকা সিংহ-মূৰ্তি তাতে নিৰ্মাণ কৰিব; আৰু শুকনাসাক দৃঢ় কৰি মধ্য-সন্ধিত স্থাপন কৰিব।
Verse 17
अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं
অন্য পাৰ্শ্বতো তদ্ৰূপে সূত্ৰ স্থাপন কৰিব; তাৰ ওপৰত কণ্ঠযুক্ত বেদী হ’ব, যি মনসাৰ-প্ৰকাৰ বিন্যাসে যুক্ত।
Verse 18
स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्
স্কন্ধভগ্ন (কাঁধ/গ্ৰীৱা ভঙা) ৰূপে নকৰিব, আৰু বিকৰাল (বিকৃত)ও নকৰিব; বেদীৰ মান অনুসাৰে ওপৰলৈ কলশৰ পৰিমাপ নিৰ্ধাৰণ কৰিব।
Verse 19
विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः
দ্বাৰখন প্ৰস্থৰ দ্বিগুণ উচ্চতাৰে সুন্দৰকৈ নিৰ্মাণ কৰিব লাগে। উদুম্বৰ-কাঠৰ দ্বাৰস্তম্ভ স্থাপন কৰি তাৰ ওপৰত পৰম মঙ্গলচিহ্নৰূপে শুভ শাখা স্থাপন কৰিব।
Verse 20
द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं
দ্বাৰৰ চতুৰ্থাংশত ৰৌদ্ৰ দ্বাৰপাল চণ্ড আৰু প্ৰচণ্ড স্থাপন কৰিব লাগে; লগতে বিশ্বক্ষেণ আৰু বৎস-দণ্ডো স্থাপনীয়। ওপৰৰ শিখৰভাগত, উদুম্বৰ-পট্টত, মঙ্গলাধিষ্ঠাত্রী শ্ৰী (লক্ষ্মী)ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 21
दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्
শেষত, দিগ্গজে স্নান কৰাইছে যেন লাগে তেনে, পদ্মসহ সুগঠিত ঘট (কলশ) স্থাপন কৰিব লাগে। আৰু প্ৰাকাৰৰ উচ্চতা প্ৰাসাদৰ উচ্চতাৰ এক-চতুৰ্থাংশ হ’ব।
Verse 22
प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका
গোপুর (দ্বাৰ-শিখৰ)ৰ উচ্চতা প্ৰাসাদৰ উচ্চতাৰ পৰা এক পাদ (চতুৰ্থাংশ) কম হ’ব। পাঁচ হস্ত প্ৰমাণৰ দেৱমূৰ্তিৰ বাবে পীঠিকা এক হস্ত উচ্চ হ’ব।
Verse 23
गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि
মণ্ডপৰ পঞ্চাগ্ৰ (পাঁচ ভাগৰ অগ্ৰাংশ)ৰ সন্মুখত এটা গাৰুড় চিহ্ন/প্ৰতিমা নিৰ্মাণ কৰিব লাগে। লগতে ভৌম আদি ধাম (স্থান)সমূহো বিন্যস্ত কৰিব। নিশ্চয়, আঠো দিশত আৰু ওপৰতো বিধিমতে প্ৰতিমা স্থাপনীয়।
Verse 24
पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं
পূব দিশত বৰাহ, দক্ষিণত নৃসিংহ, জল-দিশ (পশ্চিম) ত শ্ৰীধৰ, উত্তৰত হয়গ্ৰীৱ আৰু আগ্নেয় (দক্ষিণ-পূব) দিশত জামদগ্ন্য (পৰশুৰাম) স্থাপন/ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 25
तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्
‘তত্তুৰীয়েণ’—এনে চিহ্নিত হস্তলিখিতত পাঞ্জি-পাঠান্তৰ আছে। নৈঋত্য (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত ‘ৰামক’ প্ৰকাৰ, বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত ‘বামন’ প্ৰকাৰ আৰু ‘বাসুদেৱক’ প্ৰকাৰ বিন্যাস কৰিব লাগে। ঈশান (উত্তৰ-পূব) দিশত বসু, অর্ক আদি প্ৰমাণ-ক্রমে প্ৰাসাদ-ৰচনা দিব লাগে। দ্বাৰৰ প্ৰথম অষ্টমাংশ এৰি কৰা বেধ (ছিদ্ৰ/উদ্ঘাটন) দোষকাৰক নহয়।
Frequently Asked Questions
A modular proportional system: square site planning (16-part division and 81-pada grid), garbha derived from piṇḍikā, śikhara set at twice the wall-height, and standardized ratios for pradakṣiṇā/bhramaṇa, doorway geometry, prākāra, and gopura.
It frames temple-building as applied dharma: correct proportion, orientation, deity-placement, and auspicious installations convert craftsmanship into ritual order, making built space a support for pūjā, pradakṣiṇā, and disciplined devotion aligned with mokṣa.
Doorway guardians (Caṇḍa, Pracaṇḍa), Viśvaksena, Śrī above the crest, kalaśa imagery with diggajas, and directional placements including Varāha (east), Narasiṃha (south), Śrīdhara (west/water-direction), Hayagrīva (north), and Jāmadagnya (south-east), with additional quarter-specific types noted.
Yes. The text explicitly records variant readings for fractional measures (e.g., “by the fourth part,” “joined with one-fourth,” and interval notes), indicating that precise proportioning depends on vetted recension and the architect’s calibrated application.