Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
পূৰ্ব অধ্যায়ত মন্ত্র প্ৰদৰ্শনৰ পিছত ইয়াত মুদ্ৰা-লক্ষণ বৰ্ণিত হৈছে—দেৱসন্নিধি আৰু অন্যান্য কৰ্মফল উৎপন্ন কৰা যজ্ঞীয় হাত-ভঙ্গীৰ নিৰ্দিষ্ট চিহ্ন আৰু ৰূপ। নাৰদে হৃদয়সন্নিহিত ‘অঞ্জলি’ক মুখ্য নমস্কাৰ-মুদ্ৰা বুলি কৈ ভক্তিকেই বিধিৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত বাওঁ মুষ্টি, ঊৰ্ধ্ব অঙ্গুষ্ঠ আৰু সোঁ অঙ্গুষ্ঠৰ ধৰা/গ্ৰথন কাৰ্য আদি সূক্ষ্ম দেহচলনৰ ক্ৰম মন্ত্রবিদ্যাৰ অংগ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ব্যূহত সাধাৰণ-অসাধাৰণ মুদ্ৰাৰ ভেদ আৰু কনিষ্ঠা আঙুলিৰ পৰা ক্ৰমে মেলি আঠটা মুদ্ৰাৰ অনুক্ৰম দিয়া হৈছে। বীজ-প্ৰয়োগ, সিদ্ধি আদি লক্ষ্যত পাঠান্তৰৰ উল্লেখ, বৰাহ-মুদ্ৰা আৰু অঙ্গনা-মুদ্ৰাৰ শৃংখলাও আছে। শেষত সোঁফালে একে গঠন সংকোচি প্ৰতিবিম্ব কৰি শুদ্ধ বিন্যাসে মুদ্ৰাসিদ্ধি হয় বুলি প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः अथ षड्विंशो ऽध्यायः मुद्रालक्षणकथनं नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकं अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘মন্ত্ৰপ্ৰদৰ্শন’ নামৰ পঁচিশতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ‘মুদ্ৰালক্ষণকথন’ নামৰ ছাব্বিশতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। নাৰদে ক’লে—সান্নিধ্য আদি ফল উৎপন্ন কৰা মুদ্ৰাসমূহৰ লক্ষণ মই বৰ্ণনা কৰিম। প্ৰথম মুদ্ৰা ‘অঞ্জলি’—ই বন্দনাৰ মুদ্ৰা, হৃদয়ানুগ (হৃদয়স্থানত) কৰা হয়।
Verse 2
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोवाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनं सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः
বাওঁ হাত মুঠি কৰি তাৰ বৃদ্ধাঙ্গুলি ওপৰত ৰাখিব। সোঁ হাতৰ বৃদ্ধাঙ্গুলিৰে সেই বাওঁ মুঠিটো বাঁধিব/ধৰিব। য’ত বৃদ্ধাঙ্গুলি ওপৰত স্থাপিত থাকে, সেই হাত-অৱস্থা ইয়াত ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 3
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः कनिष्ठादिविमोकेन अष्टो मुद्रा यथाक्रमं
বিউহ (অনুষ্ঠান-ৰচনা)ত তিনিটা সাধাৰণ মুদ্ৰা আছে; এতিয়া এই অসাধাৰণ মুদ্ৰাসমূহ কোৱা হৈছে। কনিষ্ঠা (সৰু আঙুলি)ৰ পৰা ক্ৰমে মুকলি/ছাড়ি দিয়াৰ দ্বাৰা, যথাক্ৰমে আঠটা মুদ্ৰা হয়।
Verse 4
अष्टानां पूर्ववीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् अङ्गुष्ठेन कनिष्टान्तं नमयित्वाङ्गुलित्रयं
প্ৰথম আঠটা বীজাক্ষৰৰ ক্ৰম যথাবিধি নিৰ্ণয় কৰিব লাগে। অঙ্গুষ্ঠেৰে কনিষ্ঠাৰ আগভাগ ভাঁজ কৰি, তাৰ পিছত তিনিটা আঙুলিৰ গোটো ভাঁজ কৰিব লাগে।
Verse 5
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखञ्च वीजाय नवमाय वै वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्धं नामयेच्छनैः
ওপৰলৈ তুলি সম্মুখে ৰাখি নবম ‘বীজায়ন’ (বীচনি-মুদ্ৰা) কৰিব লাগে। তাৰ পিছত বাওঁ হাত উত্তান (তালু ওপৰে) কৰি ধীৰে ধীৰে অর্ধেক ভাঁজ কৰিব লাগে।
Verse 6
सर्वसिद्ध्यै इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वैराजं नागसंयुतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः यौ वीजं चाङ्गसंयुतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यः सव्येर्धे प्रकीर्तित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गनाञ्च क्रमादिमाः एकैकां मोचयेद्बद्ध्वा वाममुष्टो तथागुलीं
‘সৰ্বসিদ্ধ্যৈ’—এনে পাঠ কিছুমান চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত আছে; আৰু কিছুমানত ‘বৈরাজং নাগসংযুক্তম্’ বুলি পঢ়া যায়। আন কিছুমানত ‘যৌ’ বীজ অঙ্গ-মন্ত্ৰসহ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু কিছুমানত ‘যঃ সব্যাৰ্ধে প্ৰকীৰ্তিতঃ’ বুলি পাঠ। তাৰ পিছত বৰাহ-মুদ্ৰা আৰু অঙ্গনা-মুদ্ৰাসকলৰ ক্ৰম বৰ্ণিত; বাওঁ মুষ্টি আৰু আঙুলিবোৰ বেঁধি, ক্ৰমে একে একে মুকলি কৰিব লাগে।
Verse 7
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेप्येवमेव च ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्ठिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्
প্ৰথমে পূৰ্বোক্ত মুদ্ৰা আকুঞ্চিত কৰিব লাগে; আৰু সোঁফালেও একেদৰে কৰিব লাগে। বাওঁ হাত মুষ্টিবদ্ধ কৰি অঙ্গুষ্ঠ ওপৰলৈ ৰাখিলে, তেতিয়া মুদ্ৰাসিদ্ধি হয়।
Frequently Asked Questions
Añjali (palms joined) is taught first; it functions as a gesture of reverent salutation and is performed in alignment with the heart, establishing devotional orientation and ritual propriety.
By disciplining bodily action into precise mudrā-forms that invoke sannidhya, the chapter links external ritual correctness (karma/ācāra) with inner devotion and concentration, supporting Dharma and ultimately aiding the pursuit of Mukti while enabling efficacious practice (Bhukti).