Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
হয়গ্ৰীৱে প্ৰতিষ্ঠা-বিধানৰ পূৰ্বশর্ত হিচাপে ভূমি ধৰ্মসঙ্গতভাৱে গ্ৰহণ আৰু শুদ্ধিকৰণৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে হয়শীৰ্ষ-তন্ত্ৰ আদি তন্ত্ৰসমূহ গণনা কৰি পাঞ্চৰাত্ৰ/তান্ত্ৰিক পৰম্পৰাৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন, তাৰপিছত কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰে, মিথ্যা আচার্যৰ লক্ষণ, আৰু বাহ্য চিহ্ন নহয়—তন্ত্ৰ-নিপুণতাই সত্য গুৰুৰ পৰিচয় বুলি কোৱা হয়। পাছত বাস্তু-যোজনাত দেবতাসকলে বসতিৰ দিশে মুখ কৰি থাকিব আৰু দিশানুসাৰে স্থাপন—অগ্নি, যম, চণ্ডিকা, বৰুণ, বায়ু, নাগ, কুবেৰ/গুহ, ঈশান-ক্ষেত্ৰৰ দেবতা—নিৰ্দেশিত। অনুপাত-সীমা বিষয়ে সাৱধানতাৰ পিছত ভূমিশোধন, ভূতবলি, অষ্ট দিশাত অষ্টাক্ষৰ মন্ত্রে সত্তু ছটিয়াই দিয়া, তাৰপিছত হাল চলোৱা আৰু গৰুৰ পদচৰণে স্থান স্থিৰ কৰা বিধান আছে। শেষত ত্ৰসৰেণুৰ পৰা পদ্মহস্তলৈ মাপ-শৃংখলা দি শুদ্ধি আৰু নিৰ্মাণবিদ্যাৰ সংযোগ দেখুওৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
अवर्णनं नाम अष्टत्रिंशोध्यायः कृष्णाश्रये गता इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्रतिष्ठाद्यमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अथोनचत्वारिंशो ऽध्यायः भूपरिग्रहविधानं हयग्रीव उवाच विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे प्रोक्तानि पञ्चरातराणि सप्तरात्राणि वै मया
এতিয়া ঊনচল্লিশতম অধ্যায়—ভূপরিগ্ৰহবিধান (ভূমি গ্ৰহণৰ বিধি)। হয়গ্ৰীৱ ক’লে—হে ব্ৰহ্মন, বিষ্ণু আদি দেৱতাৰ প্ৰতিষ্ঠা আদি বিধি মই ক’ম; মোৰ কথা শুনা। পাঁচ ৰাতি আৰু সাত ৰাতিৰ অনুষ্ঠান মই নিজেই উপদেশ দিছোঁ। (পাঠভেদ: ৩৮তম অধ্যায় ‘অৱৰ্ণন’; কিছুমান প্ৰতিত ‘কৃষ্ণাশ্ৰয়ে গতা’ আৰু কিছুমানত ‘প্ৰতিষ্ঠাদ্যম্’ পাঠ আছে।)
Verse 2
व्यस्तानि मुनिभिर्लोके पञ्चविंशतिसङ्ख्यया हयशीर्षं तन्त्रमाद्यं तन्त्रं त्रैलोक्यमोहनं
লোকে মুনিসকলে তন্ত্ৰসমূহক পঁচিশ সংখ্যাত বিন্যস্ত কৰিছে। তাত আদ্য হয়শীৰ্ষ তন্ত্ৰ, যি ত্ৰিলোকক মোহিত কৰা তন্ত্ৰ।
Verse 3
वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादङ्गार्ग्यगालवं नारदीयञ्च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं तथा
বৈভৱ, পৌষ্কৰ তন্ত্ৰ, প্ৰহ্ৰাদ, আঙ্গাৰ্গ্য আৰু গালৱ, নাৰদীয়, সম্প্ৰশ্ন, শাণ্ডিল্য আৰু বৈশ্বক—এইসকল প্ৰমাণ্য গ্ৰন্থ।
Verse 4
सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठं ज्ञानसागरं स्वायम्भुवं कपिलञ्च तार्क्षं नारायणीयकं
সত্যোক্ত, শৌনক তন্ত্ৰ, বাসিষ্ঠ, জ্ঞানসাগৰ, স্বায়ম্ভুৱ, কপিল, তাৰ্ক্ষ্য আৰু নাৰায়ণীয়ক—এইসকলকো প্ৰমাণ্য গ্ৰন্থ বুলি জানিব লাগে।
Verse 5
आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणं बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः
সাৰৰূপে পৰম্পৰা এইদৰে কোৱা হৈছে—আত্রেয়, ‘নাৰসিংহ’ নামৰ, ‘আনন্দ’ নামৰ, আৰু অৰুণ; বৌধায়ন, আৰ্শ আৰু ‘বিশ্বোক্ত’ নামৰ গ্ৰন্থ।
Verse 6
प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्यान्मध्यदेशादिसम्भवः नकच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्गतः
প্ৰতিষ্ঠা-ক্ৰিয়া মধ্যদেশ আদি (মান্য) অঞ্চলত জন্ম লোৱা দ্বিজে কৰা উচিত; কচ্ছদেশত জন্ম লোৱা, আৰু কাবেৰী অঞ্চল বা কোঙ্কণৰ পৰা অহা ব্যক্তিয়ে নহয়।
Verse 7
कामरूपकलिङ्गोप्त्यः काञ्चीकाश्मीरकोशलः आकाशवायुतेजोम्बु भूरेताः पञ्च रात्रयः
কামৰূপ, কলিঙ্গ, উৎকল, কাঞ্চী, কাশ্মীৰ আৰু কোশল; আৰু পাঁচ ‘ৰাত্ৰি’—আকাশ, বায়ু, তেজ, জল, ভূমি—ৰেতস্ (বীজ/সাৰ) সহ।
Verse 8
अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जितं ब्रह्माहं विष्णुरमल इति विद्यात्स देशिकः
যি সত্য আধ্যাত্মিক চেতনাহীন, তমসে আচ্ছন্ন আৰু পাঞ্চৰাত্ৰ পৰম্পৰা-বিহীন—আৰু কয়, ‘মই ব্ৰহ্মা; মই নিৰ্মল বিষ্ণু’—তাক তেনেকৈ ‘দেশিক’ বুলি জানিব লাগে।
Verse 9
सर्वलक्षणहीणोपि स गुरुस्तन्त्रपारगः चैश्वरं तथेति ग, ङ, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः तथाष्टाङ्गमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः काश्मीरके स्थित इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नगराभिमुखाः स्थाप्या देवा न च पराङ्मुखाः
যদিও সি সকলো (বাহ্য) লক্ষণহীন, তথাপি তন্ত্ৰত পাৰদৰ্শী হ’লে সেয়াই গুৰু। দেৱতাসকলক নগৰাভিমুখে (বসতিৰ ফালে) স্থাপন কৰিব লাগে, পৰাঙ্মুখে নহয়।
Verse 10
कुरुक्षेत्रे गयादौ च नदीनान्तु समीपतः ब्रह्मा मध्ये तु नगरे पूर्वे शक्रस्य शोभनं
কুৰুক্ষেত্ৰ, গয়া আদি পুণ্যস্থানত আৰু নদীৰ তীৰৰ ওচৰত; নগৰৰ মাজত ব্ৰহ্মাৰ (স্থান) আৰু পূৱে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ শোভন (স্থান) থাকে।
Verse 11
अग्नावग्नेश् च मातॄणां भूतानाञ्च यमस्य च दक्षिणे चण्डिकायाश् च पितृदैत्यादिकस्य च
অগ্নি (বেদী)ত অগ্নি আৰু অগ্নেশৰ বাবে, লগতে মাতৃকা, ভূত আৰু যমৰ বাবে (ভাগ/আহুতি) থাকে। দক্ষিণ ফালে চণ্ডিকা, পিতৃ আৰু দৈত্যাদি বাবে (ভাগ/আহুতি) থাকে।
Verse 12
वैरृते मन्दिरं कुर्यात् वरुणाददेश् च वारुणे वायोर् नागस्य वायव्ये सौम्ये यक्षगुहस्य च
নৈঋত্য (দক্ষিণ‑পশ্চিম) দিশত মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিব লাগে। পশ্চিম (বাৰুণ) দিশত বৰুণ আৰু সেই দিশৰ দেৱতাসকলক, উত্তৰ‑পশ্চিম (বায়ব্য) দিশত বায়ু আৰু নাগক, আৰু উত্তৰ (সৌম্য) দিশত যক্ষ (কুবেৰ) আৰু গুহ (কাৰ্ত্তিকেয়)ক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 13
चण्डीशस्य महेशस्य ऐशे विष्णोश् च सर्वशः पूर्वदेवकुलं पीड्य प्रासादं स्वल्पकं त्वथ
ঈশান (উত্তৰ‑পূৰ্ব) অংশত চণ্ডীশ আৰু মহেশৰ বাবে, আৰু তদ্ৰূপ সকলো দিশে বিষ্ণুৰ বাবে—পূৰ্বৰ দেবকুল (দেৱ‑পৰিসৰ)ক প্ৰয়োজনমতে সজাই/সমন্বয় কৰি—তাৰ পিছত তুলনামূলকভাৱে সৰু প্ৰাসাদ (মন্দিৰ) নিৰ্মাণ কৰিব লাগে।
Verse 14
समं वाप्यधिकं वापि न कर्तव्यं विजानता उभयोर्द्विगुणां सीमां त्यक्त्वा चोच्छ्रयसम्मितां
জ্ঞানী নিৰ্মাতাই মাপ একেবাৰে সমানও নকৰিব, অতিমাত্ৰাও নকৰিব। দুয়োফালে দ্বিগুণ সীমা‑মৰ্যাদা ত্যাগ কৰি, নিৰ্ধাৰিত উচ্চতাৰ সৈতে সঙ্গত অনুপাত গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 15
प्रासादं कारयेदन्यं नोभयं पीडयेद्बुधः भूमौ तु शोधितायां तु कुर्याद्भुमिपरिग्रहं
বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে অন্য (নতুন) প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰাব আৰু দুয়ো পক্ষক কষ্ট নিদিব। ভূমি শোধিত (শুদ্ধ) হোৱাৰ পাছতহে ভূমি‑পৰিগ্ৰহ (আনুষ্ঠানিক অধিগ্ৰহণ) কৰিব।
Verse 16
प्राकारसीमापर्यन्तं ततो भुतबलिं हरेत् माषं हरिद्राचूर्णन्तु सलाजं दधिसक्तुभिः
তাৰ পিছত প্ৰাকাৰ‑সীমা পৰ্যন্ত ভূতবলি (ভূতাদিৰ উদ্দেশ্যে নিবেদন) কৰিব লাগে। তাত মাষ (উড়দ), হৰিদ্ৰা‑চূৰ্ণ, লাজা (ভাজা চাউল) আৰু দধি‑সক্তু (দই আৰু সত্তু)সহ অৰ্ঘ্য দিব লাগে।
Verse 17
अष्टाक्षरेण सक्तूंश् च पातायित्वाष्टदिक्षु च राक्षसाश् च पिशाचाश् च येस्मिंस्तिष्ठन्ति भूतले
অষ্টাক্ষৰী মন্ত্ৰ জপ কৰি আঠো দিশত সক্তু (ভাজা শস্য) ছটিয়ালে, সেই স্থানৰ ভূতলত থকা ৰাক্ষস আৰু পিশাচ আদি সকলেই আঁতৰি যায়।
Verse 18
सर्वे ते व्यपगच्छन्तु स्थानं कुर्यामहं हरेः हलेन वाहयित्वा गां गोभिश् चैवावदारयेत्
“সকলো বিঘ্ন আৰু অশুদ্ধি আঁতৰি যাওক; মই হৰিৰ স্থান সাজিম।” বলদ জুৰি হালৰে মাটি চাষ কৰিব, আৰু গাইৰ দ্বাৰা পদদলিত/পৰিষ্কাৰ কৰাব।
Verse 19
प्रमाण्वष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते
আঠ প্ৰমাণ মিলিয়েই ‘ত্রসৰেণু’ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 20
तैर् अष्टभिस्तु बालाग्रं लिख्या तैर् अष्टभिर्मता ताभिर्यूकाष्टभिः ख्याता ताश्चाष्टौ यवमध्यमः
সেইবোৰৰ আঠটা মিলিলে চুলৰ আগ (বালাগ্ৰ); তেনেদৰে আঠটা মিলিলে উকুন (যূকা) ধৰা হয়; আৰু তেনে আঠটা যূকা মিলিলে মধ্যম যৱ (যৱমধ্যম) বুলি কোৱা হয়।
Verse 21
नद्यद्रिषु इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः यवाष्टकैर् अङ्गुलं स्याच्चतुर्विंशाङ्गुलः करः चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः पद्महस्तकः
খ, গ আৰু ঙ চিহ্নিত তিনিখন পাণ্ডুলিপিত পাঠ “নদ্যদৃষু”। আঠ যৱ মিলিলে এক অঙ্গুল; চৌব্বিশ অঙ্গুলে এক কৰ; আৰু তাত চাৰি অঙ্গুল যোগ কৰিলে সেয়া হস্ত, বিশেষকৈ ‘পদ্মহস্ত’ বুলি জনা যায়।
Frequently Asked Questions
To define how land is ritually secured and purified as a prerequisite for deity consecration (pratiṣṭhā), integrating vāstu orientation, apotropaic offerings, and construction measurements.
It couples bhūmi-śodhana and bhūta-bali (removal of obstacles) with strict directional placements and a formal metrology (yava–aṅgula–hasta), showing that sacred presence depends on both purity and precision.
Because correct consecration is treated as a technical-sacred operation; mastery of the tantra ensures orthopraxy, while mere outward signs can mask tamasic or non-Pañcarātra deviations.