Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
ভগৱান অগ্নিয়ে ঋষি বশিষ্ঠক বছৰি পবিত্ৰ (পবিত্ৰক) আৰোপণৰ প্ৰায়শ্চিত্ত‑শুদ্ধি বিধান বৰ্ণনা কৰে, যিয়ে নিত্যপূজাত হোৱা ত্ৰুটি সংশোধন কৰে। প্ৰাতঃস্নান, দ্বাৰপাল পূজা আৰু একান্ত স্থানত প্ৰস্তুতিৰ পিছত পূৰ্বে ব্যৱহৃত সংস্কাৰ‑দ্ৰব্য আৰু পুৰণি নৈবেদ্য আঁতৰাই দেৱতাৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা নবীকৰণ কৰা হয়। পঞ্চামৃত, কষায় ক্বাথ আৰু সুগন্ধি জলে স্নাপন, হোম আৰু নৈমিত্তিক পূজা; বিষ্ণু‑কুম্ভ আৱাহন, হৰিৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা আৰু হৃদাদি মন্ত্রে মন্ত্রসংস্কাৰ সম্পন্ন হয়। তাৰপিছত পবিত্ৰ ধাৰণ/স্থাপন কৰি দেৱতালৈ অৰ্পণ কৰা হয় আৰু দ্বাৰপাল, আসন, গুৰু, পৰিচাৰকসকললৈও সমৰ্পণ হয়। পূৰ্ণাহুতিত প্ৰায়শ্চিত্ত সম্পূৰ্ণ হয়; ১০৮ গণনা আৰু সমৃদ্ধ পুষ্প‑মাল্য অৰ্পণে পূৰ্ণতা সূচায়। শেষত ক্ষমা‑যাচনা, বলি‑দক্ষিণা, ব্ৰাহ্মণ সন্মান আৰু পবিত্ৰৰ বিষ্ণুলোকলৈ বিসৰ্জন; ব্যৱহৃত পবিত্ৰ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে তন্তুসংখ্যা অনুসাৰে পুণ্য, বংশোন্নতি আৰু অন্ততঃ মোক্ষ লাভ হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्राधिवासनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः अथ षट्त्रिंशो ऽध्यायः पवित्रारोपणविधानं अग्निर् उवाच प्रातः स्नानं कृत्वा द्वारपालान् प्रपूज्य च प्रविश्य गुप्ते देशे च समाकृष्याथ धारयेत्
এইদৰে আদিমহাপুৰাণৰ আগ্নেয় পুৰাণত পঁয়ত্রিশতম অধ্যায় ‘পবিত্ৰাধিবাসন’ নামে আছে। এতিয়া আৰম্ভ ছত্রিশতম অধ্যায়—‘পবিত্ৰাৰোপণবিধান’। অগ্নিয়ে ক’লে: ‘প্ৰাতঃস্নান কৰি, দ্বাৰপালসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি (মন্দিৰত) প্ৰৱেশ কৰিবা; তাৰ পিছত গোপন ঠাইত (পবিত্ৰ সামগ্ৰী) সমাহাৰ/ব্যৱস্থা কৰি, তদনন্তৰ পবিত্ৰ ধাৰণ কৰিবা।’
Verse 2
पूर्वाधिवासितं द्रव्यं वस्त्राभरणगन्धकं निरस्य सर्वनिर्माल्यं देवं संस्थाप्य पूजयेत्
পূৰ্ব অধিবাসনত ব্যৱহৃত বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু গন্ধদ্ৰব্য আদি ত্যাগ কৰি, সকলো নিৰ্মাল্য (শুকান/উৎসৃষ্ট অৰ্পণ) আঁতৰাব। তাৰ পিছত দেৱতাক বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰিব।
Verse 3
पञ्चामृतैः कषायैश् च शुद्धगन्धोदकैस्ततः पूर्वाधिवासितं दद्याद्वस्त्रं गन्धं च पुष्पकं
তাৰ পিছত পঞ্চামৃত, কষায় আৰু শুদ্ধ সুগন্ধিযুক্ত জলৰে (দেৱতাক) শুদ্ধ কৰি, পূৰ্বাধিবাসিত বস্ত্ৰ, গন্ধ/লেপ আৰু পুষ্প অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 4
अग्नौ हुत्वा नित्यवच्च देवं सम्प्रार्थयेन्नमेत् समर्प्य कर्म देवाय पूजां नैमित्तिकीं चरेत्
অগ্নিত হুতি দি আৰু নিত্যকৰ্মৰ দৰে আচৰণ কৰি, দেৱতাক আন্তৰিকভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰি নমস্কাৰ কৰিব লাগে। কৰ্ম দেৱলৈ সমৰ্পণ কৰি পাছত নৈমিত্তিক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 5
द्वारपालविष्णुकुम्भवर्धनीः प्रार्थयेद्धरिं अतो देवेति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण कुम्भके
কুম্ভকত ‘অতো দেৱে…’ মন্ত্ৰ আৰু মূলমন্ত্ৰেৰে দ্বাৰপাল, বিষ্ণু আৰু কুম্ভবৰ্ধনী দেৱতাসকলক আহ্বান কৰি হৰিক প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে।
Verse 6
कृष्ण कृष्ण नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं लोकपालानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रार्थयेन्न्यसेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं
“কৃষ্ণ, কৃষ্ণ! তোমাক নমস্কাৰ; এই পবিত্ৰক গ্ৰহণ কৰা।” (কিছুমান চিহ্নিত পাঠত ‘লোকপালান্’ আৰু কিছুমানত ‘প্ৰাৰ্থনা কৰি স্থাপন কৰিব’ পাঠ আছে।) ই পবিত্ৰীকৰণৰ বাবে আৰু এক বছৰৰ পূজাৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 7
पवित्रकं कुरुध्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतं शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्प्रसादात् सुरेश्वर
আজি পবিত্ৰক বিধান সম্পন্ন হওক, যাতে মোৰ দ্বাৰা কৰা যিকোনো দুষ্কৃত শুদ্ধ হয়। হে দেৱ, হে সুৰেশ্বৰ! তোমাৰ প্ৰসাদে মই শুদ্ধ হওঁ।
Verse 8
पवित्रञ्च हृदाद्यैस्तु आत्मानमभिषिच्य च विष्णुकुम्भञ्च सम्प्रोक्ष्य व्रजेद्देवसमीपतः
হৃদ্-আদি মন্ত্ৰে পৱিত্ৰক সংস্কাৰ কৰি, নিজকে প্ৰোক্ষণ/অভিষেক কৰি, বিষ্ণু-কুম্ভকো বিধিপূৰ্বক ছটিয়াই শুদ্ধ কৰি, দেৱতাৰ সান্নিধ্যলৈ গমন কৰা উচিত।
Verse 9
पवित्रमात्मने दद्याद्रक्षाबन्धं विसृज्य च गृहाण ब्रह्मसूत्रञ्च यन्मया कल्पितं प्रभो
সেই পৱিত্ৰ নিজে ধাৰণ কৰিব, আৰু ৰক্ষা-বন্ধন আঁতৰাই, হে প্ৰভু, মোৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত ব্ৰহ্মসূত্ৰ (যজ্ঞোপৱীত) গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 10
कर्मणां पूरणार्थाय यथा दोषो न मे भवेत् द्वारपालासनगुरुमुख्यानाञ्च पवित्रकम्
কৰ্মসমূহ সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ—যাতে মোৰ কোনো দোষ নাহে—দ্বাৰপাল, আসন (পূজাস্থান), গুৰু আৰু মুখ্য সেৱক/আচাৰ্যসকলৰ বাবেও পৱিত্ৰক ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
Verse 11
कनिष्टादि च देवाय वनमालाञ्च मूलतः हृदादिविश्वक्सेनान्ते पवित्राणि समर्पयेत्
কনিষ্ঠিকা (সৰু আঙুলি)ৰ পৰা ক্ৰমে দেৱতালৈ পৱিত্ৰ অৰ্পণ কৰি, তাৰ মূলত বনমালা স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত হৃদ্-আদি পৰা বিশ্বক্সেনান্তলৈ ক্ৰমে পৱিত্ৰসমূহ নিবেদন কৰিব।
Verse 12
वह्नौ हुत्वाग्निवर्तिभ्यो विष्ण्वादिभ्यः पवित्रकम् प्रार्च्य पूर्णाहुतिं दद्यात् प्रायश्चित्ताय मूलतः
অগ্নিত আহুতি দি, অগ্নিবর্তী দেৱতা আৰু বিষ্ণু আদি দেৱতাসকলক পৱিত্ৰকেৰে বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিব; তাৰ পাছত মূলত প্ৰায়শ্চিত্তাৰ্থে পূৰ্ণাহুতি দিব।
Verse 13
अष्टोत्तरशतं वापि पञ्चोपनिषदैस्ततः मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः
অথবা একশ আঠ জপ/আহুতি কৰিব; তাৰ পাছত পাঁচ উপনিষদৰ বিধানসহ মণি আৰু প্ৰবালৰ মালা, মন্দাৰ কুসুমাদি অৰ্পণেৰে (ভগৱানৰ) পূজা কৰিব।
Verse 14
इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज वनमाला यथा देव कौस्तुभं सततं हृदि
হে গৰুড়ধ্বজ প্ৰভু! এই বাৰ্ষিক পূজা তোমাৰেই হওক; হে দেৱ, বনমালা আৰু কৌস্তুভ মণি সদা তোমাৰ হৃদয়ত বিরাজ কৰক।
Verse 15
तद्वत् पवित्रतन्तूंश् च पूजां च हृदये वह कामतो ऽकामतो वापि यत्कृतं नियमार्चने
তদ্ৰূপ পবিত্ৰ-তন্তু আৰু পূজাভাৱ হৃদয়ত ধাৰণ কৰা; নিয়মাৰ্চনত ইচ্ছাকৃত বা অনিচ্ছাকৃতভাৱে যি কৰা হৈছে, সেয়া অন্তঃপূজা ৰূপে গ্ৰাহ্য হওক।
Verse 16
विधिना विघ्नलोपेन परिपूर्णं तदस्तु मे प्रार्थ्य नत्वा क्षमाप्याथ पवित्रं मस्तके ऽर्पयेत्
বিধি অনুসাৰে আৰু বিঘ্ননাশসহ কৰ্ম সম্পন্ন কৰি “ই মোৰ বাবে পৰিপূৰ্ণ হওক” বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰিব; তাৰ পাছত নমস্কাৰ কৰি ক্ষমা বিচাৰি পবিত্ৰ মস্তকত অৰ্পণ কৰিব।
Verse 17
दत्वा बलिं दक्षिणाभिर्वैष्णवन्तोषयेद्गुरुं रक्षाबन्धं विमुच्य चेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रं मूलतो दद्याद्रक्षार्थं तद्विसृज्य चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पवित्रकं त्वञ्च पूजायां हृदये वहेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विप्रान् भोजनवस्त्राद्यैर् दिवसं पक्षमेव वा
বলি আৰু দক্ষিণা দি বৈষ্ণৱ গুৰুক সন্তুষ্ট কৰিব; তাৰ পাছত ৰক্ষাবন্ধন খুলি দিব—এয়া এক পাঠ। অন্য পাঠত—“ৰক্ষাৰ্থে পবিত্ৰ মূলে দান কৰি পাছত ত্যাগ কৰিব।” আন এক পাঠ—“পূজাত পবিত্ৰক হৃদয়ত ধাৰণ কৰিব।” আৰু বিপ্ৰসকলক ভোজন, বস্ত্ৰাদি দি সন্মান কৰিব—এদিন বা পক্ষকাল পৰ্যন্তও।
Verse 18
पवित्रं स्नानकाले च अवतार्य समर्पयेत् अनिवारितमन्नाद्यं दद्याद्भुङ्क्तेथ च स्वयं
স্নানকালত পৱিত্ৰ (কুশ/আঙুঠি) নমাই বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰিব লাগে। বাধা নিদি অন্নাদি দান কৰি পাছত নিজেও ভোজন কৰিব।
Verse 19
विसर्जने ऽह्नि सम्पूज्य पवित्राणि विसर्जयेत् सांवत्सरीमिमां पूजां सम्पाद्य विधिवन्मम
বিসৰ্জনৰ দিনা দেৱতাক সম্যক পূজা কৰি পৱিত্ৰ-সূত্ৰসমূহ বিধিপূৰ্বক বিসৰ্জন কৰিব লাগে। এইদৰে মোৰ কথিত বাৰ্ষিক পূজা নিয়মমতে সম্পন্ন কৰিব।
Verse 20
व्रज पवित्रकेदानीं विष्णुलोकं विसर्जितः मध्ये सोमेशयोः प्रार्च्य विष्वक्सेनं हि तस्य च
“এতিয়া, হে পৱিত্ৰক! বিধিপূৰ্বক বিসৰ্জিত হৈ বিষ্ণুলোকলৈ যোৱা। মাজতে প্ৰথমে সোমেশক আৰাধনা কৰি, তেওঁৰ (বিষ্ণুৰ) প্ৰধান সেৱক বিষ্বক্সেনকো পূজা কৰিবা।”
Verse 21
पवित्राणि समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय समर्पयेत् यावन्तस्तन्तवस्तस्मिन् पवित्रे परिकल्पिताः
পৱিত্ৰ-সূত্ৰসমূহ সম্যক অর্চনা কৰি ব্ৰাহ্মণক সমৰ্পণ কৰিব লাগে। সেই পৱিত্ৰত যিমান তন্তু বিন্যাস কৰা হয়, ফলও সিমানেই অনুপাতত হয়।
Verse 22
तावद्युगसहस्राणि विष्णुलोके महीयते कुलानां शतमुद्धृत्य दश पूर्वान् दशापरान् विष्णुलोकं तु संस्थाप्य स्वयं मुक्तिमवाप्नुयात्
সিমান যুগসহস্ৰ পৰ্যন্ত বিষ্ণুলোকত মহিমান্বিত হয়। কুলৰ শতজনক উদ্ধাৰ কৰি—দহ পুৰ্বপুৰুষ আৰু দহ উত্তৰসূৰি—তেওঁলোকক বিষ্ণুলোকত প্ৰতিষ্ঠা কৰি, শেষত নিজে মোক্ষ লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
It functions as an annual prāyaścitta (expiatory purification) that corrects faults and omissions in regular worship, explicitly said to grant the fruit of a full year’s pūjā.
Bathing and dvārapāla-pūjā; removal of old adhivāsana materials and nirmālya; re-installation and worship with pañcāmṛta/kaṣāya/gandhodaka; homa and naimittika-pūjā; Viṣṇu-kumbha invocation; hṛdādi-mantra sanctification; offering pavitra to deity and ritual agents; pūrṇāhuti; bali-dakṣiṇā and brāhmaṇa-satkara; concluding visarjana and donation of pavitra.
By framing technical completion (vidhi, obstacle-removal, forgiveness, proper dismissal) as the means to purification, lineage uplift in Viṣṇu-loka, and ultimately personal liberation (mukti).