Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
এই অধ্যায়ত বিষ্ণু আদি দেৱতাৰ বাবে প্ৰযোজ্য “সামান্য-পূজা”ৰ মানক কাঠামো বিধিবদ্ধ কৰা হৈছে। অচ্যুতক সপৰিবাৰ সাৰ্বজনীন নমস্কাৰে আৰম্ভ কৰি, পৰিচৰ দেৱতা, মণ্ডল-বিন্যাস আৰু ৰক্ষা/শক্তিবৰ্ধক অংগসমূহ ক্ৰমে বিস্তাৰ কৰা হয়। দ্বাৰ-শ্ৰী, বাস্তু আদি স্থানশক্তি, কূৰ্ম আৰু অনন্তৰ দৰে বিশ্বাধাৰ, আৰু পদ্ম-প্ৰতীকে ধৰ্ম আৰু তাৰ বিপৰীত গুণসমূহৰ বিন্যাস বৰ্ণিত। তাৰ পিছত বিষ্ণুৰ আয়ুধ আৰু বীজ (শ্ৰীং, হ্ৰীং, ক্লীং), শিৱপূজাৰ সাধাৰণ পদ্ধতি (নন্দী আৰু মহাকালৰ পৰা আৰম্ভ), আৰু সূৰ্যপূজাত হৃদয়/শিৰ/নেত্ৰ আদি ন্যাসসদৃশ নিয়োগ, কবচাংগ, ৰাহু–কেতুসহ গ্ৰহসমন্বয় দিয়া হৈছে। মন্ত্ৰ-গঠনৰ নিয়ম (প্ৰণৱ, বিন্দু, চতুৰ্থী + নমঃ) আৰু তিল-ঘৃত হোমে পুৰুষাৰ্থফলদায়ক সমাপ্তি, লগতে পাঠভেদৰ উল্লেখো আছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः अथ एकविंशो ऽध्यायः सामान्यपूजाकथनं नारद उवाच सामान्यपूजां विष्ण्वादेर्वक्ष्ये मन्त्रांश् च सर्वदान् समस्तपरिवाराय अच्युताय नमो यजेत्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘জগত্সৰ্গ-বৰ্ণন’ নামৰ বিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া একবিংশ অধ্যায় ‘সাধাৰণ পূজা-কথন’ আৰম্ভ। নাৰদে ক’লে—বিষ্ণু আদি দেৱতাসকলৰ সাধাৰণ পূজা-বিধি আৰু সৰ্বকাল প্ৰযোজ্য মন্ত্ৰসমূহ মই ক’ম। ‘সমস্ত পৰিয়ালসহ অচ্যুতক নমস্কাৰ’ বুলি কৈ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 2
साग्नयो ह्य् अगादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, अग्निपाला वर्हिषदो ह्य् आज्यपाः साग्नयो ह्य् अजादिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैसारणी सुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा द्वारश्रियं वस्तुनवं शक्तिं कूर्ममनन्तकम्
কিছুমান পাণ্ডুলিপিত ‘সাগ্নয়ঃ…’ এই পাঠ আছে; চিহ্নিত গ্ৰন্থত ‘অগ্নিপাল, বৰ্হিষদ, আজ্যপ, সাগ্নয়ঃ…’ আৰু ‘সাগ্নয়ঃ… অজ’ আদি পাঠান্তৰো পোৱা যায়; ক’তিয়াবা ‘বৈসাৰণী, হে সূত’ বুলিও আছে। (পূজাত) ধাতৃ-વિધাতৃ, গঙ্গা-যমুনা, আৰু দুটা নিধি; দ্বাৰ-শ্ৰী, বাস্তুনৱ (বাস্তুদেৱতা), শক্তি, কূৰ্ম আৰু অনন্তক নমস্কাৰ/আহুতি অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 3
पृथिवीं धर्मकं ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यमेव च अधर्मादीन् कन्दनालपद्मकेशरकर्णिकाः
পৃথিৱীক মূল, ধৰ্মক কাণ্ড/ডাঁটা, জ্ঞানক পদ্ম বুলি বুজিব লাগে; বৈৰাগ্য আৰু ঐশ্বৰ্য তাৰ কেশৰ আৰু কৰ্ণিকাৰ দৰে। অধৰ্ম আদি ইয়াৰ বিপৰীত, কলুষকাৰী তত্ত্বৰূপে জানিব লাগে।
Verse 4
ऋग्वेदाद्यं कृताद्यञ्च सत्वाद्यर्कादिमण्डलम् विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत्
ঋগ্বেদ-আদি মণ্ডল, কৃতযুগ-আদি মণ্ডল, আৰু সত্ত্ব-আদি সূৰ্যমণ্ডল—এইসমূহৰ পূজা কৰিব লাগে; লগতে শুদ্ধি আৰু উৎকৰ্ষ দানকাৰী ত্ৰয়ী—জ্ঞান, ক্ৰিয়া আৰু যোগ—কেও আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 5
प्रह्वीं सत्यां तथेशानानुग्रहासनमूर्तिकाम् दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत्
প্ৰহ্বী, সত্যা, আৰু ‘ঈশান-অনুগ্রহ-আসন-মূর্তিকা’ নামৰ ৰূপ, লগতে দুৰ্গাৰ পূজা কৰিব লাগে; একে সৈতে গিৰঙ্গণ (পৰ্বত-প্ৰাঙ্গণ), ক্ষেত্ৰ (তীৰ্থ/মন্দিৰ-স্থান) আৰু বাসুদেৱ আদি (ব্যূহ-ৰূপ) দেৱতাসকলকো আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 6
हृदयञ्च शिरः शूलं वर्मनेत्रमथास्त्रकम् शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत्
হৃদয় আৰু শিৰত অৱস্থিত অধিষ্ঠাত্রী শক্তিসকলক পূজা কৰিব; তাৰ পিছত ত্ৰিশূল, কবচ আৰু নেত্ৰ-শক্তি, আৰু তাৰ পাছত অস্ত্ৰ-শক্তি; লগতে শঙ্খ, চক্ৰ, গদা, পদ্ম, শ্ৰীৱৎস-চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ-মণিৰো পূজা কৰিব।
Verse 7
वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत् इन्द्रमग्निं यमं रक्षो जलं वायुं धनेश्वरम्
বনমালা, শ্ৰী (লক্ষ্মী), পুষ্টি, গৰুড় আৰু গুৰুৰ অর্চনা কৰিব; লগতে ইন্দ্ৰ, অগ্নি, যম, ৰক্ষঃ-ৰক্ষক শক্তি, জল, বায়ু আৰু ধনেশ্বৰ কুবেৰকো পূজা কৰিব।
Verse 8
ईशानन्तमजं चास्त्रं वाहनं कुमुदादिकम् विष्वक्सेनं मण्डलादौ सिद्धिः पूजादिना भवेत्
মণ্ডল-ব্যৱস্থাত ঈশান, অনন্ত, অজ, অধিষ্ঠাত্রী অস্ত্ৰ, বাহন, কুমুদ আদি আৰু বিষ্বক্সেনক স্থাপন/আহ্বান কৰিব; পূজা আৰু সংশ্লিষ্ট অনুশাসনে সিদ্ধি লাভ হয়।
Verse 9
शिवपूजाथ सामान्या पूर्वं नन्दिनमर्चयेत् महाकालं यजेद्गङ्गां यमुनाञ्च गणादिकम्
শিৱপূজাৰ সাধাৰণ বিধিত প্ৰথমে নন্দীক পূজা কৰিব; তাৰ পিছত মহাকালক যজন কৰিব; লগতে গংগা, যমুনা আৰু গণাদি পৰিচাৰক দেৱতাসকলকো পূজা কৰিব।
Verse 10
गिरं श्रियं गुरुं वास्तुं शक्यादीन् धर्मकादिकम् वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलविकारिणी
তেওঁ বাক্, শ্ৰী (সমৃদ্ধি), গুৰু আৰু বাস্তু-তত্ত্বৰূপে স্তূত; শাক্যা আদি আৰু ধৰ্মকা আদি নামেও পৰিচিতা; আৰু তেওঁ বামা, জ্যেষ্ঠা, ৰৌদ্ৰী, কালী, কলবিকারিণী।
Verse 11
बलविकरिणी चापि बलप्रमथिनी क्रमात् घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यजेत् दुर्गां इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गिरिं श्रियमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवं श्रियतमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौरीं श्रियं गुरुं चास्त्रं शक्त्यादिं धर्मकादिकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वभूतदमनी च मदनोन्मादिनी शिवासनं
তাৰ পাছত ক্ৰমে দেৱীক ‘বলবিকৰিণী’ আৰু ‘বলপ্ৰমথিনী’ নামে আহ্বান কৰি পূজা কৰিব লাগে। পাঠান্তৰত কেতিয়াবা ‘দুৰ্গাক পূজা কৰা’ বুলি, কেতিয়াবা ‘গিৰিশ্ৰী’ (পৰ্বতৰ শ্ৰী/সমৃদ্ধি) বুলি, আৰু কেতিয়াবা ‘শিৱ—অত্যন্ত মঙ্গলকাৰী/শ্ৰিয়তম’ বুলি পোৱা যায়। পুনৰ দেৱী ‘গৌৰী’, ‘শ্ৰী’, ‘গুৰু’, ‘অস্ত্ৰ’, ‘শক্ত্যাদি’, ‘ধৰ্মাদি’ তথা ‘সৰ্বভূতদমনী’, ‘মদনোন্মাদিনী’, ‘শিৱাসনা’ নামেও পূজ্য।
Verse 12
हां हुं हां शिवमूर्तये साङ्गवक्त्रं शिवं यजेत् हौं शिवाय हामित्यादि हामीशानादिवक्त्रकं
‘হাং হুং হাং’ এই মন্ত্ৰক্রমে অংগ-প্ৰত্যংগ আৰু মুখসহ শিৱমূর্তি শিৱক পূজা কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ ‘হৌং শিৱায়’ আৰু ‘হাম্…’ আদি মন্ত্ৰে ঈশানাদি মুখবিশিষ্ট শিৱক আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 13
ह्रीं गौरीं गं गणः शक्रमुखाश् चण्डीहृतादिकाः क्रमात्सूर्यार्चने मन्त्रा दण्डी पूज्यश् च पिङ्गलः
সূৰ্যাৰ্চনত মন্ত্ৰসমূহ ক্ৰমে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে—প্ৰথমে ‘হ্ৰীং’, তাৰপাছত ‘গৌৰীং’, তাৰপাছত ‘গং’; তাৰপাছত গণ (গণেশ), তাৰপাছত শক্র (ইন্দ্ৰ) আদি দেৱগণ; আৰু চণ্ডী, হৃত (হৃদয়) আদি। তাৰপিছত দণ্ডী আৰু পিঙ্গলকো পূজা কৰিব লাগে।
Verse 14
उच्चैःश्रवाश्चारुणश् च प्रभूतं विमलं यजेत् साराध्योपरमसुखं स्कन्दाद्यं मध्यतो यजेत्
উচ্চৈঃশ্ৰবা আৰু চাৰুণ, লগতে প্ৰভূত আৰু বিমল—এইসকলক পূজা কৰিব লাগে। সাৰাধ্য আৰু পৰমসুখকো আৰাধনা কৰিব লাগে, আৰু মধ্যস্থানত স্কন্দ আদি দেবতাক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 15
दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा अमोघा विद्युता चैव पूज्याथ सर्वतोमुखी
তেওঁ দীপ্তা, সূক্ষ্মা, জয়দায়িনী, ভদ্ৰা; তেওঁ বিভূতিস্বৰূপা আৰু বিমলা। তেওঁ অমোঘা, বিদ্যুৎসম তেজস্বিনী, সদা পূজ্যা আৰু সৰ্বতোমুখী (সৰ্বদিশে ব্যাপ্ত)।
Verse 16
अर्कासनं हि हं खं ख सोल्कायेति च मूर्तिकाम् ह्रां ह्रीं स सूर्याय नम आं नमो हृदाय च
অৰ্কাসন (সূৰ্য-আসন) স্থাপনৰ বাবে ‘হং, খং, খ’ এই বীজাক্ষৰ আৰু মূৰ্তি-প্ৰতিষ্ঠাৰ্থে ‘সোল্কায়’ পদ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ‘হ্ৰাঁ হ্ৰীঁ স—সূৰ্যায় নমঃ’ জপ কৰি, হৃদয়-ন্যাসত ‘আঁ—নমো হৃদায়’ উচ্চাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 17
अर्काय शिरसे तद्वदग्नीशासुरवायुगान् भूर्भुवः स्वरे ज्वालिनि शिखा हुं कवचं स्मृतं
শিৰ-ন্যাসত অৰ্ক (সূৰ্য) বিন্যাস কৰিব লাগে; তদ্ৰূপ অগ্নি, ঈশ, অসুৰ আৰু বায়ুকো। ‘ভূঃ’ আৰু ‘ভুবঃ’ উচ্চাৰণ আৰু স্বৰসহ ‘জ্বালিনী, শিখা, হুঁ’—এই মন্ত্র কবচ (ৰক্ষা) ৰূপে স্মৃত।
Verse 18
भां नेत्रं वस् तथार्कास्त्रं राज्ञी शक्तिश् च निष्कुभा सोमो ऽङ्गारकोथ बुधो जीवः शुक्रः शनिः क्रमात्
‘ভাঁ’—চক্ষুৰ বাবে; ‘বস্’ আৰু ‘অৰ্কাস্ত্ৰ’ (সূৰ্যৰ অস্ত্ৰ); ‘ৰাজ্ঞী’, ‘শক্তি’ (ভাল) আৰু ‘নিষ্কুভা’—এইবোৰ ক্ৰমে সোম (চন্দ্ৰ), অঙ্গাৰক (মঙ্গল), বুধ, জীৱ/বৃহস্পতি, শুক্ৰ আৰু শনি—এঁলোকৰ বাবে বিন্যাস হয়।
Verse 19
राहुः केतुस्तेजश् चण्डः सङ्क्षेपादथ पूजनं आसनं मूर्तये मूलं हृदाद्यं परिचारकः
ৰাহু আৰু কেতুক ‘তেজ’ আৰু ‘চণ্ড’ নামেও আহ্বান কৰা হয়। সংক্ষেপে তেওঁলোকৰ পূজা—দেৱমূৰ্তিক আসন অৰ্পণ, মূল-মন্ত্র আৰু হৃদয়াদি-ন্যাস সম্পাদন, আৰু পৰিচাৰক দেৱতাসকলক আৱাহন।
Verse 20
विष्ण्वासनं विष्णुर्मूर्तेरों श्रीं श्रीं श्रीधरोहरिः ह्रीं सर्वमूर्तिमन्त्रोयमिति त्रैलोक्यमोहनः
বিষ্ণুৰ মূৰ্তিৰ বাবে বিষ্ণ্বাসন এইদৰে—‘ওঁ শ্রীঁ শ্রীঁ—শ্রীধৰ হৰিঃ; হ্রীঁ।’ ইয়াক ‘সৰ্বমূর্তি’ মন্ত্র বোলা হয় আৰু ‘ত্রৈলোক্য-মোহন’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 21
ह्रीं हृषीकेशः क्लीं विष्णुः स्वरैर् दीर्घैर्हृदादिकं समस्तैः पञ्चमी पूजा सङ्ग्रामादौ जयादिदा
‘হ্ৰীং’ বীজে হৃষীকেশক, আৰু ‘ক্লীং’ বীজে বিষ্ণুক আহ্বান কৰা হয়। হৃদাদি (হৃদয় আদি) মন্ত্ৰসমূহ সকলো দীৰ্ঘ স্বৰসহ পাঠ কৰিব লাগে। পঞ্চমী তিথিৰ পূজা, বিশেষকৈ যুদ্ধাৰম্ভত, জয় আদি ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 22
सावाराध्योपरं दुःखमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निसाश्रयवायुगानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अर्काय शिरसे तद्वदग्निजायायुतञ्च तदिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शक्तिश् च निर्गता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्रं गदां क्रमाच्छङ्खं मुषलं खड्गशार्ङ्गकम् पाशाङ्कुशौ च श्रीवत्सं कौस्तुभं वनमालया
কিছুমান পাণ্ডুলিপিত ‘সাৱাৰাধ্য…’, ‘অগ্নিসাশ্ৰয়…’, ‘অৰ্কায় শিৰসে… তদ্বৎ অগ্নিজায়া…’ আৰু ‘শক্তিশ্চ নিৰ্গতা…’ আদি পাঠভেদ দেখা যায়। প্ৰচলিত পাঠত দেৱতা চক্ৰ, গদা, ক্ৰমে শঙ্খ; মুষল, খড়্গ আৰু শাৰ্ঙ্গ (ধনু); পাশ আৰু অঙ্কুশ; লগতে শ্ৰীৱৎস-চিহ্ন, কৌস্তুভ-মণি আৰু বনমালা ধাৰণ কৰা বুলি বৰ্ণিত।
Verse 23
श्रीं श्रीर्महालक्ष्मीतार्क्ष्यो गुरुरिन्द्रादयो ऽर्चनम् सरस्वत्यासनं मूर्तिरौं ह्रीं दधी सरस्वती
‘শ্ৰীং’ বীজ শ্ৰী (লক্ষ্মী), মহালক্ষ্মী, তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়), গুৰু আৰু ইন্দ্ৰাদি দেৱতাৰ স্বৰূপ—ইহঁতৰ অর্চনা বিধেয়। সৰস্বতীৰ আসন আৰু মূৰ্তি ‘ওঁ’ আৰু ‘হ্ৰীং’ বীজে আহ্বান কৰা হয়। ‘দধি’ (দই) সৰস্বতীৰ নৈবেদ্য/লক্ষণ।
Verse 24
हृदाद्या लक्ष्मीर्मेधा च कलातुष्टिश् च पुष्टिका गौरी प्रभामती दुर्गा गणो गुरुश् च क्षेत्रपः
হৃদাদ্যা, লক্ষ্মী, মেধা, কলা, তুষ্টি, পুষ্টিকা, গৌৰী, প্ৰভামতী, দুৰ্গা, গণ, গুৰু আৰু ক্ষেত্ৰপ—এইবোৰ পবিত্ৰ দিব্য নাম; স্মৰণ/আহ্বানযোগ্য।
Verse 25
तथा गं गणपतये च ह्रीं गौर्यै च श्रीं श्रियै ह्रीं त्वरितायै ह्रीं सौ त्रिपुरा चतुर्थ्यन्तनमोन्तकाः
তথা ‘গং’ বীজ গণপতিলৈ, ‘হ্ৰীং’ গৌৰীলৈ, ‘শ্ৰীং’ শ্ৰী (লক্ষ্মী)লৈ, ‘হ্ৰীং’ ত্বৰিতালৈ, আৰু ‘হ্ৰীং’ৰ সৈতে ‘সৌ’ ত্ৰিপুৰালৈ—এই সকলোকে চতুৰ্থী (দত্তি) বিভক্তিত গঠন কৰি শেষত ‘নমঃ’ শব্দে সমাপ্ত কৰিব লাগে।
Verse 26
प्रणवाद्याश् च नामाद्यमक्षरं विन्दुसंयुतं ॐ युतं वा सर्वमन्त्रपूजनाज्जपतः स्मृताः
প্ৰণৱ (ওঁ)ৰে আৰম্ভ কৰি, নামৰ প্ৰথম অক্ষৰ বিন্দু (ং) যুক্ত বা ওঁ-যুক্ত—সৰ্বমন্ত্ৰপূজাৰ্থ জপৰ বাবে এই বিধান স্মৃতিপ্ৰসিদ্ধ।
Verse 27
होमात्तिलघृताद्यैश् च धर्मकामार्थमोक्षदाः पूजामन्त्रान् पठेद्यस्तु भुक्तभोगो दिवं व्रजेत्
তিল, ঘিঁউ আদি দি হোম কৰি ধৰ্ম-কাম-অৰ্থ-মোক্ষদায়ক পূজামন্ত্ৰ পাঠ কৰা উচিত; যিয়ে পাঠ কৰে সি ধৰ্মসন্মত ভোগ ভোগ কৰি স্বৰ্গলৈ যায়।
Frequently Asked Questions
It outlines a repeatable template: invoke the main deity with retinue, establish āsana/mūrti, perform hṛd-ādi placements (nyāsa), add kavaca/astra protections, worship emblems and attendants in a maṇḍala order, and complete with japa and homa for puruṣārtha results.
The chapter includes site and threshold powers (Vāstu, Dvāra-Śrī), cosmic supports (Kūrma, Ananta), rivers (Gaṅgā, Yamunā), guardians and gods (Indra, Agni, Yama, Vāyu, Kubera), Viṣṇu’s retinue and emblems, Śiva’s attendants (Nandin, Mahākāla, Gaṇas), and Sūrya-linked grahas including Rāhu and Ketu.
It frames mantra-japa and homa as dharma–kāma–artha–mokṣa bestowing, showing that correct ritual order (vidhi), protective formulae, and disciplined recitation are not merely technical but vehicles aligning worldly success with ultimate liberation.
Mantras should begin with praṇava (Oṃ); use the first syllable of the deity-name joined with bindu (ṃ) or conjoined with Oṃ; and in several cases employ the dative (fourth-case) ending, concluding with “namaḥ.”