Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
অগ্নিদেৱে বশিষ্ঠক অৱতাৰ-কথাৰ পৰা আঁতৰাই সৃষ্টিবিষয়ক বৰ্ণনালৈ লৈ যায় আৰু কয়—সৃষ্টি বিষ্ণুৰ লীলা, একে সময়তে সগুণো নিৰ্গুণো। অব্যক্ত ব্ৰহ্মণৰ পৰা বিষ্ণুৰ প্ৰকৃতি-পুরুষত প্ৰৱেশ, তাৰ পিছত মহৎ, ত্ৰিবিধ অহংকাৰ, আৰু তন্মাত্ৰাৰ জৰিয়তে আকাশৰ পৰা পৃথিৱীলৈ মহাভূতসমূহৰ বিকাশ সাঙ্খ্যধাৰাত বৰ্ণিত। সাত্ত্বিক অহংকাৰৰ পৰা মন আৰু অধিষ্ঠাতা দেৱতাসকল, আৰু তামস/তৈজসৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়শক্তি উৎপন্ন হয়। ‘নাৰায়ণ’ জলব্যুৎপত্তি, হিৰণ্যাণ্ড আৰু হিৰণ্যগৰ্ভ ব্ৰহ্মাই অণ্ডক দ্যৌ-পৃথিৱীলৈ বিভাজন কৰি আকাশ-দিশ-কাল, লগতে কাম, ক্ৰোধ, ৰতি আদি মানস শক্তিৰ স্থাপনাৰ কথা কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত মেঘাদি বায়ুমণ্ডলীয় সৃষ্টি, পক্ষী, পৰ্জন্য, যজ্ঞৰ বাবে বৈদিক ছন্দ-মন্ত্ৰ, আৰু শেষত ৰুদ্ৰ, সনৎকুমাৰ, সাত মানস ব্ৰহ্মর্ষি আৰু ব্ৰহ্মাৰ অৰ্ধনাৰী বিভাজনৰ পৰা প্ৰজোৎপত্তি—এইদৰে সৃষ্টিতত্ত্বক যজ্ঞব্যৱস্থা আৰু ফলসিদ্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये बुद्धकल्क्यवतारवर्णनं नाम षोडशो ऽध्यायः अथ सप्तदशो ऽध्यायः सृष्टिविषयकवर्ननम् अग्निर् उवाच जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येधुना शृणु स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ ‘আগ্নেয়’ত ‘বুদ্ধ-কল্কি অৱতাৰবৰ্ণন’ নামৰ ষোড়শ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া সপ্তদশ অধ্যায়—‘সৃষ্টিবিষয়ক বৰ্ণন’ আৰম্ভ হয়। অগ্নিয়ে ক’লে: এতিয়া মই বিষ্ণুৰ জগত্-সৰ্গাদি ক্ৰীড়াৰ বৰ্ণনা কৰিম; শুনা। তেওঁেই স্বৰ্গ আদি সৃষ্টিকৰ্তা; তেওঁেই সৰ্গাদি-সৃষ্ট্যাদিৰ আদিকাৰণ—সগুণো, নিৰ্গুণো।
Verse 2
ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रे ऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकं प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः
আদিতে ব্ৰহ্ম অব্যক্ত ৰূপে বিদ্যমান আছিল; তেতিয়া আকাশ নাছিল, ৰাতি‑দিন আদি একোৱে নাছিল। তাৰ পিছত বিষ্ণুৱে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁলোকক ক্ষোভিত কৰিলে; তাতে সৃষ্টিৰ আৰম্ভণি হ’ল।
Verse 3
स्वर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततो ऽभवत् वैकारिकस्तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः
সৃষ্টিৰ উদ্ভৱকালত ‘মহৎ‑তত্ত্ব’ প্ৰকাশ পালে; তাৰ পৰা অহংকাৰ জন্মিল। ই ত্ৰিবিধ—সাত্ত্বিক (বৈকাৰিক), ৰাজস (তৈজস) আৰু তামস (ভূতাদি)।
Verse 4
अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः स्पर्शमात्रो ऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रो ऽनलस्ततः
অহংকাৰৰ পৰা শব্দ‑তন্মাত্ৰযুক্ত আকাশ উৎপন্ন হ’ল; তাৰ পৰা স্পৰ্শ‑তন্মাত্ৰযুক্ত বায়ু; আৰু তাৰ পৰা ৰূপ‑তন্মাত্ৰযুক্ত অগ্নি প্ৰকাশ পালে।
Verse 5
रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानीन्द्रियाणि च
ইয়াত জলক ৰস‑তন্মাত্ৰযুক্ত আৰু পৃথিৱীক গন্ধ‑তন্মাত্ৰযুক্ত বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়। লগতে তামস অহংকাৰৰ পৰা তৈজস ইন্দ্ৰিয়সমূহ (কৰ্ম‑জ্ঞানেন্দ্ৰিয়)ও উৎপন্ন হয়।
Verse 6
वैकारिका दश देवा मन एकादशेन्द्रियम् ततः स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক) তত্ত্বৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়াধিষ্ঠাতা দহজন দেৱতা আৰু একাদশ ইন্দ্ৰিয়ৰূপ মন উৎপন্ন হ’ল। তাৰ পিছত স্বয়ম্ভূ ভগৱানে সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে নানা প্ৰকাৰ প্ৰজাৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 7
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
আদিতে তেওঁ কেৱল জল সৃষ্টি কৰিলে আৰু তাত নিজৰ সৃজনশক্তি সঞ্চাৰ কৰিলে। জলক ‘নাৰা’ বুলি কোৱা হয়; জল নৰৰ সন্তান, সেয়ে তেওঁ ‘নাৰায়ণ’—জলৰ আশ্ৰয়—বুলি স্মৃত।
Verse 8
अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्
সেই অনন্ত অয়নৰ পূৰ্ব প্ৰান্তত তেওঁ ‘নাৰায়ণ’ বুলি স্মৃত। সেই অণ্ড স্বৰ্ণবৰ্ণ হ’ল আৰু সেই অণ্ড জলৰ ওপৰত শয়ন কৰি থাকিল।
Verse 9
तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्
সেই অৱস্থাতেই ব্ৰহ্মা স্বয়ং জন্মিল—আমি শুনিছোঁ তেওঁ ‘স্বয়ম্ভূ’। ভগৱান হিৰণ্যগৰ্ভ তাত এক পূৰ্ণ বছৰ অৱস্থান কৰিলে।
Verse 10
तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः
তাৰ পিছত প্ৰভুৱে সেই অণ্ডক দুটা ভাগ কৰিলে—দ্যু (স্বৰ্গ) আৰু ভূ (পৃথিৱী)। সেই দুটা খণ্ডৰ মাজত তেওঁ আকাশ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 11
अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम्
জলৰ মাজত তেওঁ ভাসমান পৃথিৱী স্থাপন কৰিলে আৰু দিশসমূহক দহধা বিন্যস্ত কৰিলে। তাতেই তেওঁ ক্ৰমে কাল, মন, বাক্, কাম, ক্ৰোধ আৰু ৰতিক স্থাপন কৰিলে।
Verse 12
आठस्तु महाभारतीयहरिवंशपर्वण उद्धृत इति अध्यवसीयते उभयत्र क्रमेण पाठसाम्यात् तासु बीजमथासृजदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यगर्भमभवदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यवर्ण इति ग, चिह्नित्गपुस्तकपाठः ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः विद्युतोशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च
উভয় ঠাইত ক্ৰমে পাঠ-সাম্য থকাৰ বাবে এই পাঠ মহাভাৰতৰ হৰিবংশপৰ্বৰ পৰা উদ্ধৃত বুলি নিৰ্ণয় কৰা হয়। পাঠান্তৰ—‘তাৰ পিছত তেওঁ সিহঁতৰ মাজত বীজ নিক্ষেপ কৰিলে’ (খ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি), ‘তেওঁ হিৰণ্যগৰ্ভ হ’ল’ (খ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি), ‘সুৱৰ্ণবৰ্ণ’ (গ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপি)। সৃষ্টি কৰিব খোজা প্ৰজাপতিয়ে সেই একে ৰূপৰ সৃষ্টি কৰিলে—বিদ্যুৎ, বজ্ৰ, মেঘ আৰু ইন্দ্ৰধনুৰ ৰঙা দীপ্তি।
Verse 13
वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
আদিতে তেওঁ পক্ষীসকল সৃষ্টি কৰিলে, তাৰ পিছত পর্জন্য (বৰষাদেৱ)ক প্ৰকাশ কৰিলে; আৰু যজ্ঞসিদ্ধিৰ বাবে তেওঁৰ মুখৰ পৰা ঋক্-মন্ত্ৰ, যজুঃ-সূত্ৰ আৰু সামগান গঢ়িলে।
Verse 14
साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्
তেওঁলোকৰ দ্বাৰা সাধ্যসকলে দেৱতাসকলক যজন কৰিলে; আৰু ভুজাত্ৰ পৰা উচ্চ-নীচ নানা প্ৰকাৰৰ ভূতৰ উদ্ভৱ হ’ল। তেওঁ সনৎকুমাৰ আৰু ৰুদ্ৰকো সৃষ্টি কৰিলে—ৰুদ্ৰ ক্ৰোধসম্ভৱ।
Verse 15
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः
মৰীচি, অত্রি, অঙ্গিৰস, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু আৰু বশিষ্ঠ—এই সাতজনক ব্রহ্মাৰ মানসপুত্ৰ, অৰ্থাৎ সপ্ত ব্রহ্মর্ষি বুলি নিশ্চিত ধৰা হয়।
Verse 16
सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः
হে সত্তম, এই সাতজন আৰু ৰুদ্ৰসকলে প্ৰজাৰ জন্ম ঘটায়। তেওঁ নিজৰ দেহ দুটা ভাগ কৰিলে; অর্ধে পুৰুষ হ’ল আৰু অর্ধে নাৰী; আৰু সেই নাৰীৰ ভিতৰতে সেই ব্রহ্মাই নিশ্চয় প্ৰজাসকল সৃষ্টি কৰিলে।
Frequently Asked Questions
It presents Brahman as unmanifest, then Viṣṇu’s activation of prakṛti–puruṣa, followed by mahat, threefold ahaṅkāra, tanmātras, and the five mahābhūtas, with mind, deities, and sense-faculties arising in parallel.
By stating that the Vedic hymns and formulas (Ṛk, Yajus, Sāman) arise for yajña-siddhi and by portraying cosmic order—time, directions, elements, and deities—as the framework within which worship and sacrifice become effective.
The chapter frames creation as līlā: the same supreme reality is beyond attributes (nirguṇa) yet functions as the qualified cause (saguṇa) that initiates and sustains manifestation.