Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
এই অধ্যায়ত নাৰদে ইষ্টসিদ্ধিদায়ক অগ্নিকার্যৰ বিধান ঘোষণা কৰে। হোমকুণ্ড নিৰ্মাণত বাস্তুসদৃশ সূক্ষ্ম মাপ—ৰছীৰে মাপ লোৱা, খনন, মেখলা (উচ্চ কাষ) গঠন, যোনি-নালীৰ ক্ৰমবদ্ধ প্ৰস্থ, নিৰ্দিষ্ট ঢাল আৰু দিশ—বিস্তাৰে বৰ্ণিত। বৃত্ত, অৰ্ধচন্দ্ৰ, পদ্মাকৃতি আদি বিকল্প কুণ্ডৰূপ আৰু শ্ৰুক/শ্ৰুৱা, স্ৰুৱা-পাত্ৰৰ অঙ্গুলিমিত অনুপাত-নিয়মো দিয়া হৈছে। তাৰ পাছত দৰ্ভা স্তৰে স্তৰে পতা, পাত্ৰন্যাস, প্ৰণীত জল প্ৰস্তুত, প্ৰোক্ষণ, ঘৃতৰ আজ্য-সংস্কাৰ আৰু প্ৰণৱক একত্ব-মন্ত্ৰতত্ত্ব মানি হোমৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰা হয়। গৰ্ভাধানৰ পৰা সমাৱর্তনলৈকে সংস্কাৰসমূহক বৈষ্ণৱ অগ্নিপূজাত একীভূত দেখুওৱা হৈছে। শেষত বীজশুদ্ধি, ব্ৰহ্মাণ্ডধ্যান, লিঙ্গ-পরিণাম আদি অন্তৰ্মুখ সাধনা, গুৰু-নেতৃত্ব দীক্ষাঙ্গ, বিশ্বক্সেনলৈ আহুতি আৰু উপসংহাৰ—ভোগী লৌকিক ফল পায়, মুমুক্ষু হৰিত লীন হয়—বুলি ভুক্তি-মুক্তিৰ ঐক্য প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिमूर्त्यादिपूजाविधिर्नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशो ऽध्यायः कुण्डनिर्माणादिविधिः नारद उवाच अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक् चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं
এইদৰে আগ্নেয় আদিমহাপুৰাণত ‘আদিমূৰ্ত্যাদি পূজাবিধি’ নামৰ তেইশতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া চব্বিশতম অধ্যায়—‘কুণ্ড নিৰ্মাণাদি বিধি’। নাৰদে ক’লে: মই অগ্নিকার্য বৰ্ণনা কৰিম, যাৰ দ্বাৰা সাধক সৰ্বকামসিদ্ধ হয়। কুণ্ড চতুৰস্ৰ আৰু চব্বিশ অঙ্গুল পৰিমিত হ’ব।
Verse 2
सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत् खनेत्समं खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं
মাপৰ ৰছীৰে ক্ষেত্ৰ চিহ্নিত কৰি, তাৰ পিছত ভূমি সমভাৱে খনন কৰিব। খনিত অংশৰ চাৰিওফালে মেখলা (উচ্চ বেষ্টনী) কৰিব, আৰু দুই অঙ্গুল পৰিমাণ ঠাই এৰি দিব।
Verse 3
सत्त्वादिसञ्ज्ञा पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता
‘সত্ত্ব’ আদি সংজ্ঞাৰে নিৰ্দিষ্ট পূৰ্বমুখী ৰেখাখন বাৰ অঙ্গুল উচ্চ হ’ব; তাৰ পিছত ক্ৰমে আঠ, দুই অঙ্গুল আৰু প্ৰস্থ চাৰি অঙ্গুল বিধেয়।
Verse 4
योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता
যোনি-নালীখন মনোৰম কৰি দহ অঙ্গুল পৰিমাপে নিৰ্মাণ কৰিব লাগে। ইয়াৰ অগ্ৰভাগ ক্ৰমে ছয়, চাৰি আৰু দুই অঙ্গুল প্ৰস্থ হ’ব; ধীৰে ধীৰে নিম্ন ঢাল দি পশ্চিমমুখে স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 5
अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित् कुण्डे निवेशिता तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं
কুণ্ডত অলপ বসাই তাক অশ্বত্থ পাতৰ সদৃশ আকাৰ দিব লাগে। ইয়াৰ নাল চাৰি অঙ্গুল দীঘল আৰু সমগ্ৰ দীঘল পন্ধৰ অঙ্গুল হ’ব।
Verse 6
मूलन्तु त्र्यङ्गुलं योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु
যোনিত মূল (ভিত্তি) তিনি অঙ্গুল আৰু তাৰ অগ্ৰভাগ ছয় অঙ্গুল হ’ব। একহস্ত প্ৰতিমাৰ লক্ষণ দ্বিকৰ আদি ৰূপত দ্বিগুণ কৰিব লাগে।
Verse 7
एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं सद्मादिसञ्ज्ञा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मलन्तु द्व्यङ्गुलमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते
মই এক-ত্রি-মেখলা কুণ্ডৰ বৃত্তাকাৰ আদি ৰূপসমূহ বৰ্ণনা কৰোঁ। কুণ্ডৰ মধ্যভাগত স্থাপিত সূত্ৰ (দড়ি) কোণৰ ফালে যি অতিরিক্ত অংশ যায়, পৰিমাপ নিৰ্ণয়ত সেইটিই গ্ৰাহ্য; চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘সদ্মাদি-সঞ্জ্ঞা’ আৰু ‘মল—দুই অঙ্গুল’ আদি পাঠভেদো দেখা যায়।
Verse 8
तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत् कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः
উক্ত মাপৰ অৰ্ধাংশ নিৰ্দিষ্ট দিশাত স্থাপন কৰি ঘূৰালে বৃত্তাকাৰ ৰূপ হয়। সেই অৰ্ধ-মাপেই কুণ্ডৰ অৰ্ধ নিৰ্ধাৰিত হয়, আৰু কোণাংশৰ অৰ্ধও দিশাত—বাহিৰফালে—উত্তৰ দিশে স্থাপন কৰা হয়।
Verse 9
पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत् शुभं
পূৰ্ব–পশ্চিম ৰেখা অনুসৰি যত্নে চিহ্নিত কৰি, তাৰ পিছত মধ্যত স্থাপন কৰি যথাযথভাৱে ঘূৰালে কুণ্ড অর্ধচন্দ্ৰাকাৰ হয়—ই শুভ নক্সা।
Verse 10
पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत् स्रुचं
ইয়াৰ দলে সদৃশ অংশসমূহ পদ্মাকাৰে গঢ়িব লাগে আৰু মেখলা (পৰিধিবন্ধ) বৃত্তাকাৰ হ’ব। হোমকাৰ্যৰ বাবে স্ৰুচ (আহুতি-চামুচ) বাহুদণ্ড-প্ৰমাণ, অৰ্থাৎ অগ্ৰবাহুৰ দৈৰ্ঘ্য অনুসৰি বনাব লাগে।
Verse 11
सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत् त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम्
ইয়াক চতুৰস্ৰ (চৌকো) কৰি বনাব; ইয়াৰ এক বাহু সাত বা পাঁচ অঙ্গুল মাপৰ হ’ব। গৰ্ত (গাঁত) তিন ভাগত হ’ব আৰু মধ্যত সুন্দৰ বৃত্তাকাৰ স্থান থাকিব।
Verse 12
तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत् अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः
খনন কৰা ৰেখা/খাতৰ পৰা বাহিৰফালটো আড়াআড়ি আৰু ঊৰ্ধ্ব—দুয়ো দিশতে সমান কৰি শোধন কৰিব, আৰু বাহ্য অংশ অর্ধ পৰিমাণলৈ সমতল কৰিব। তাৰ পিছত এক অঙ্গুলৰ চতুৰ্থাংশ কমাব; আৰু শেষত অৱশিষ্ট অংশটোও পুনৰ অর্ধেক কৰিব।
Verse 13
खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत् कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं
খাত (গহ্বৰ)ৰ বাবে অৱশিষ্ট অর্ধ মাপে ৰম্য মেখলা নিৰ্মাণ কৰিব লাগে। কণ্ঠদেশ তিন ভাগ প্ৰস্থ আৰু এক অঙ্গুষ্ঠ-সম উচ্চতাত কৰা উচিত।
Verse 14
सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत् चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा
মাপ সাৰ্ধ অঙ্গুষ্ঠমাত্ৰ হ’ব পাৰে, আৰু তাৰ অগ্ৰভাগত মুখ স্থাপন কৰিব লাগে। প্ৰস্থ চাৰি অঙ্গুল, অথবা বিকল্পে পাঁচ অঙ্গুল।
Verse 15
त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत् स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम् आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः
ত্রিক-মাপ দুই অঙ্গুল হ’ব; ই মধ্য আৰু অন্ত্য অংশৰ বাবে শোভন। সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্য যথোচিত অনুপাতত হ’ব, আৰু মধ্যত সামান্য নিম্নতা সুন্দৰ।
Verse 16
शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद् यावत् कनीयसी शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं
কণ্ঠদেশত শুষিৰ (ফাঁপা/ছিদ্ৰ) কৰিব লাগে; ই কনিষ্ঠিকা-প্ৰমাণলৈকে ভেদ কৰিব। তাৰ পাছত অৱশিষ্ট কুণ্ড ৰুচি অনুসাৰে বিচিত্ৰ অলংকাৰে সজ্জিত কৰি নিৰ্মাণ কৰিব।
Verse 17
स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं वटुकं द्व्यङ्गुलं वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं
স্ৰুৱ (আহুতি-চামচ) হাত-মাত্ৰ দীঘল আৰু দণ্ডসহ যুক্ত হ’ব লাগে। তাৰ বাটুক (পাত্ৰাংশ) গোল, দুই অঙ্গুল মাপে, আৰু সুন্দৰকৈ নিৰ্মাণ কৰিব।
Verse 18
कुण्डकेन समन्वितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कण्ठकं द्व्यङ्गुलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चन्द्राभं द्व्यङ्गुलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत् उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां
(পাঠান্তৰ— এটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘কুণ্ডকসহ’ বুলি; সেইতেই ‘কণ্ঠক দু-অঙ্গুল’; আন এটাত ‘চন্দ্ৰাভ দু-অঙ্গুল’ বুলি আছে।) ‘গোপদ’ চিহ্ন অল্প কাদাত ডুবা গৰুৰ খুৰৰ ছাপৰ দৰে হ’ব লাগে। পৃষ্ঠ লেপি লৈ, বজ্ৰনাসিকা (বজ্ৰাকাৰ তীক্ষ্ণ অগ্ৰ)ৰে এক অঙ্গুল প্ৰস্থৰ নিৰ্দেশৰেখা আঁকিব।
Verse 19
सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः मध्ये तिस्रस् तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु
সেই বিন্যাসত প্ৰথম ৰেখাৰ অগ্ৰভাগ সৌম্য (উত্তৰ) দিশলৈ থাকিব। সেই দুটা ৰেখা পূৰ্বমুখী হ’ব। দুয়োটাৰ মাজত দক্ষিণ দিশৰ পৰা ক্ৰমে তিনিটা ৰেখাও তেনেদৰে আঁকিব।
Verse 20
एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित् विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन् शक्तिन्तु वैष्णवीं
এনেদৰে আঁকি লৈ আৰু অভ্যুক্ষণ (পবিত্ৰ জল ছিটাই) কৰি, মন্ত্ৰবিদে প্ৰণৱ (ওঁ)ৰ দ্বাৰা বিষ্টৰ (আসন/বেদী) সাজিব; আৰু তাত বৈষ্ণৱী শক্তিৰ ন্যাস/স্থাপন কৰিব।
Verse 21
अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन् प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं
ব্যৱস্থাক সম্পূৰ্ণ আৰু মূৰ্তিমতী (সুস্পষ্ট) কৰি, হৰিক স্মৰণ কৰি অগ্নি স্থাপন/প্ৰজ্বলিত কৰিব। তাৰ পিছত প্ৰাদেশমাত্ৰ (এটা বিত্ত) দীঘল সমিধা দান কৰি, সেই (অগ্নি/স্থান) চাৰিওফালে সঠিকভাৱে গুছাই ল’ব।
Verse 22
दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं
পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দৰ্ভা ঘাঁহ তিনিটা স্তৰত বিছাব। তাত পাত্ৰ স্থাপন কৰিব; আৰু ভূমিত ইধ্ম (কাঠ) আৰু অগ্নি, লগতে শ্ৰুক-শ্ৰুৱ—এই দুটা আহুতি-চামুচো ৰাখিব।
Verse 23
आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा
প্ৰণীতাজলেৰে আজ্যস্থালী, চৰুথালী আৰু কুশাঘৃত প্ৰোক্ষণ কৰি, তাৰ পাছত প্ৰোক্ষণী পাত্ৰ লৈ তাক জলেৰে পূৰ্ণ কৰিব।
Verse 24
पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण् ज्योतिरग्रे निधाय च
পবিত্ৰ ধাৰণ কৰা হাতেৰে সেই জল ছেঁকে/টপকাই, পূৰ্বমুখে প্ৰোক্ষণী পাত্ৰ লৈ গৈ পবিত্ৰ অগ্নি (জ্যোতি)ৰ আগত স্থাপন কৰিব।
Verse 25
तदद्भिस्त्रिश् च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च
সেই জলে তিনবাৰ সম্যক প্ৰোক্ষণ কৰি, আগত ইদ্ধ্ম (সমিধা) স্থাপন কৰিব; সুপুষ্পে শোভিত প্ৰণীতাজল-পাত্ৰত বিষ্ণুক ধ্যান কৰি পৰৱৰ্তী ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰিব।
Verse 26
आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं
তাৰ পাছত আজ্যস্থালী ঘৃতেৰে পূৰ্ণ কৰি আগত স্থাপন কৰি, ‘সম্প্লৱ’ আৰু ‘উৎপৱন’ নামৰ দুটা ক্ৰিয়াৰে ঘৃতৰ সংস্কাৰ কৰিব।
Verse 27
अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु
অখণ্ডিত আগযুক্ত, গাঁঠবিহীন, প্ৰাদেশমাত্ৰ দুটা কুশ—হাতৰ তলুৱা ওপৰমুখ কৰি, বৃদ্ধাঙ্গুলি আৰু অনামিকাৰে ধাৰণ কৰিব।
Verse 28
आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत् स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण
সেই দুটা (স্ৰুক্‑স্ৰুৱা)ৰ পৰা ঘৃত সংগ্ৰহ কৰি দুবাৰ তুলি তিনিবাৰ তললৈ ঢালিব। তাৰ পিছত স্ৰুক্ আৰু স্ৰুৱা একেলগে কৰি পানীৰে ধুই ল’ব।
Verse 29
रुद्रनासिकामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वक्त्रनासिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आद्यं तयोस्तु सम्पूज्य त्रीन् वारानूर्ध्वमुत्क्षिपेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि निष्टप्य स्थापयित्वा तु प्रणवेनैव साधकः
তাক তপাই দৰ্ভঘাঁহেৰে মচি পুনৰ ধুই ল’ব; তাৰ পিছত ভালদৰে শুকুৱাই যথাস্থানত স্থাপন কৰিব। সাধকে কেৱল প্ৰণৱ ‘ওঁ’ দ্বাৰাই (সংস্কাৰ/সমাপন) সম্পন্ন কৰিব। (পাঠান্তৰ: ‘ৰুদ্ৰনাসিকা’/‘বক্ত্ৰনাসিকা’; আৰু—আগতে দুয়োটাক পূজা কৰি প্ৰথমটোক তিনিবাৰ ওপৰলৈ তুলি।)
Verse 30
प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत् गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया
প্ৰণৱেৰে আৰম্ভ হোৱা নমস্কাৰ‑মন্ত্ৰ সম্পন্ন কৰি পাছত বিধিপূৰ্বক হোম আচৰণ কৰিব। গৰ্ভাধান আদি কৰ্মসমূহ নিৰ্ধাৰিত অংশ‑বিভাগ আৰু ক্ৰম অনুসাৰে সম্পাদন কৰিব।
Verse 31
नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम् अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः
নিৰ্ধাৰিত অংগানুসাৰে সমাপন‑কৰ্ম কৰিব—নামকৰণৰ অন্তত, অথবা ব্ৰতবন্ধৰ অন্তত, অথবা সমাৱর্তনৰ অন্তত, নতুবা নিজৰ অধিকাৰ‑কালৰ অৱসানত।
Verse 32
प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः अङ्गैर् होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः
সাধকে সকলো কৰ্মতে প্ৰণৱ ‘ওঁ’ দ্বাৰা উপচাৰ‑পূজা কৰিব। হোম নিৰ্ধাৰিত অংগসহ, নিজৰ সামৰ্থ্য/বিত্ত অনুসাৰে কৰা উচিত।
Verse 33
गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम् सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम्
প্ৰথমে গৰ্ভাধান সংস্কাৰ; তাৰ পিছত পুংসৱন বুলি স্মৃত। তাৰপিছত সীমন্তোন্নয়ন; তাৰ পাছত জাতকৰ্ম, নামকৰণ আৰু অন্নপ্ৰাশন (প্ৰথম ঘন আহাৰ)।
Verse 34
चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः
চূড়াকৰণ, ব্ৰতবন্ধ (উপনয়ন/ব্ৰত-দীক্ষা), সকলো বৈদিক ব্ৰতৰ সম্পূৰ্ণ পালন, সমাৱর্তন, আৰু পত্নীৰ সৈতে যোগাচাৰ—এইবোৰে পৰৱৰ্তী কৰ্মৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
Verse 35
हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च अष्टावष्टौ तु जुहुयात् प्रतिकर्माहुतीः पुनः
হৃদয়-আদি ক্ৰমে (ন্যাস আদি) ধ্যান কৰি, প্ৰতিটো কৰ্ম পৃথকভাবে পূজা কৰিব। তাৰপিছত আঠ-আঠকৈ আহুতি দিব আৰু প্ৰতিকৰ্ম-অনুযায়ী আহুতিসমূহ পুনৰ এবাৰ দোহৰাব।
Verse 36
पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् श्रुचा मूलेन साधकः वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन्
তাৰপিছত সাধকে শ্ৰুচা (আহুতি-কৰচ)ৰে মূলমন্ত্ৰে পূৰ্ণাহুতি দিব। ‘বৌষট্’ অন্তযুক্ত মন্ত্ৰটি প্লুত (দীঘল) আৰু সুস্বৰে উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 37
विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम् आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान् संस्मृत्य संश्रपेत्
বিষ্ণুৰ বাবে অগ্নি সংস্কৃত কৰি বৈষ্ণৱ চৰূ (যজ্ঞীয় অন্ন-খীৰ) ৰান্ধিব। স্থিণ্ডিল (বেদি/মণ্ডল) ওপৰত বিষ্ণুক আৰাধনা কৰি, নিৰ্দিষ্ট মন্ত্ৰসমূহ স্মৰণ কৰি যথাবিধি ই সম্পন্ন কৰিব।
Verse 38
आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम् गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम्
আসনাদি নিৰ্ধাৰিত ক্ৰম অনুসৰি দেৱতাৰ অংগ আৰু আৱৰণ-দেৱতাসহ উত্তম পূজা কৰিব লাগে। গন্ধ-পুষ্পে সম্যক অর্চনা কৰি সুৰোত্তম দেৱৰ ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 39
आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ नियुज्य स्थापयित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवव्रतान्यशेषत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः योगश्चाथाधिकारत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रान् सन्तर्प्य संत्रपेत् इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वायव्यनैरृताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम्
প্ৰথমে ইধ্ম (সমিধা) স্থাপন কৰি, অগ্নীশৰ অৱস্থান অনুসৰি ঘৃতৰ দুটা আঘাৰ যথাস্থানে বিন্যাস কৰি, কৰ্মসমূহ নিয়োজিত কৰি ক্ৰমে স্থাপন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত সকলো দেৱব্ৰত সম্পূৰ্ণকৈ পালন কৰি, অধিকাৰ অনুসৰি যোগ সাধন কৰি; মন্ত্রসমূহ তৰ্পিত কৰি বায়ব্য, নৈঋত আদি দিশাসংক্রান্ত কৰ্মত যথাক্ৰমে প্ৰবৃত্ত হ’ব লাগে।
Verse 40
आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु
তাৰ পিছত ঘৃতৰ দুটা আজ্যভাগ হোম কৰি, মধ্যত দক্ষিণ আৰু উত্তৰ—এই দুটা ‘চক্ষুষী’ আহুতি দিব লাগে। তাৰপিছত অর্চা-ক্রম অনুসৰি সকলো মন্ত্রৰ হোম কৰিব লাগে।
Verse 41
आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम् शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह
ঘৃতৰে দেৱমূৰ্তিক তৰ্পণ কৰিব লাগে আৰু মূল সংখ্যাৰ দশাংশে অংগহোম কৰিব লাগে। ঘৃত আদি দ্বাৰা, বা সমিধা দ্বাৰা, অথবা তিলসহ—শত বা সহস্ৰ আহুতি দিব পাৰি।
Verse 42
समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन् शिष्यानुपोषितान् आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्य् अस्त्रेण प्रोक्षयेत् पशून्
হোমান্তলৈকে অর্চনা সম্পূৰ্ণ কৰি, যিসকল শুচি শিষ্যক তেওঁ পালন-পোষণ আৰু শিক্ষা দিছে, তেওঁলোকক আহ্বান কৰি আগত বহুৱাব লাগে; তাৰ পিছত অস্ত্ৰ-মন্ত্রে পবিত্ৰ জল পশুবোৰৰ ওপৰত প্ৰোক্ষণ কৰিব লাগে।
Verse 43
शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः लिङ्गानुवृत्तश् चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम्
অবিদ্যা আৰু কৰ্মবন্ধনে শিষ্যসকলক আত্মাত সংযোজিত কৰিলে, লিঙ্গ (সূক্ষ্ম দেহ) অনুসাৰী চৈতন্য সেই লিঙ্গৰ সৈতে আবদ্ধ হয়।
Verse 44
ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुवीजेन शोधयेत् ततो दहनवीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्
ধ্যানমাৰ্গে (ক্ষেত্ৰ/দেহ) বিধিপূৰ্বক প্ৰোক্ষণ কৰি, বায়ু-বীজে শোধন কৰিব; তাৰপিছত দহন (অগ্নি)-বীজে ‘ব্ৰহ্মাণ্ড’ নামে পৰিচিত সৃষ্টি উৎপন্ন কৰিব।
Verse 45
निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम्
তাক সম্পূৰ্ণ দগ্ধ, ভস্মৰ কূটৰ দৰে অৱস্থিত—এইদৰে ধ্যান কৰিব।
Verse 46
प्लावयेद्वारिणा भस्म संसारं वार्मयंस्मरेतप्_२४०४५च्द्तत्र शक्तिं न्यसेत् पश्चात् पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम् तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम्
ভস্মক পানীৰে সিক্ত কৰি, সংসাৰক জলময় বুলি স್ಮৰণ কৰিব। তাত প্ৰথমে শক্তিৰ ন্যাস কৰিব, তাৰপিছত বীজ-সঞ্জ্ঞিত পাৰ্থিৱ তত্ত্বৰ। এইদৰে সকলো তন্মাত্ৰাৰে আৱৃত শুভ পাৰ্থিৱ তত্ত্ব স্থাপিত হয়।
Verse 47
अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम् तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम्
ব্ৰহ্মাণ্ডক আৰু যাৰ পৰা ই উদ্ভৱ হয়—যি তাৰ আধাৰ আৰু তাৰ স্বৰূপ—তাৰ ধ্যান কৰিব। তাৰ মধ্যত প্ৰণৱাত্মক পুৰুষ-মূৰ্তিৰ চিন্তন কৰিব।
Verse 48
लिङ्गं सङ्क्रामयेत् पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम् विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद् वृद्धं विचिन्तयेत्
তাৰ পাছত পূৰ্বসংস্কৃত সূক্ষ্মদেহ (লিঙ্গ) আত্মাত স্থাপন কৰাব। তাৰ পিছত বিভক্ত ইন্দ্ৰিয়সমূহে গঠিত তাৰ বিন্যাস আৰু ক্ৰমে হোৱা বৃদ্ধি ধ্যান কৰিব।
Verse 49
ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम् समिद्भिर्वा तिलैस् तथा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सह लिङ्गेन दर्शितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः संसारञ्चाक्षयं स्मरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थण्डिले पूर्वसंस्कृतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम्
তাৰ পিছত বিশ্বাণ্ডৰ ভিতৰত এক বছৰ স্থিত হৈ সি দুটা ভাগত বিভক্ত হ’ল। সমিধা বা তিল আদি দিয়ে আহুতি দি, সেই দুটা ভাগক দ্যাবা-পৃথিৱী ৰূপে ধ্যান কৰি আৰু মাজত প্ৰজাপতিক স্মৰণ কৰিব।
Verse 50
जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम् मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम्
উৎপন্ন বিষয়টো ধ্যান কৰি পুনৰ প্ৰোক্ষণ কৰিব; তাৰ পাছত প্ৰণৱ (ওঁ) আশ্ৰয় লৈ, পূৰ্বোক্ত ন্যাস অনুসাৰে তাক মন্ত্ৰময় দেহৰূপে গঠন কৰিব।
Verse 51
विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम् एवमेकं बहून् वापि जनित्वा ध्यानयोगतः
তাৰ পাছত বিষ্ণুৱে মূৰ্ধ্নিত হাত ৰাখি বৈষ্ণৱ ৰূপ/মন্ত্ৰ ধ্যান কৰে; এইদৰে ধ্যানযোগৰ বলত তেওঁ এক বা বহু প্ৰকাশ উৎপন্ন কৰে।
Verse 52
करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान् सदनेनाहतेन तु
মনগটৰ মূলে হাত ধৰি আৰু বস্ত্ৰেৰে চকু বান্ধি, মন্ত্ৰী নেত্ৰ-মন্ত্ৰ জপ কৰি কৰি দণ্ড (সদনাহত) দ্বাৰা তেওঁলোকক আঘাত/চাপ দিব।
Verse 53
कृतपूजो गुरुः सम्यक् देवदेवस्य तत्त्ववान् शिष्यान् पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत्
বিধিপূৰ্বক পূজা সম্পূৰ্ণ কৰি, দেৱদেৱৰ তত্ত্বজ্ঞ গুৰুৱে শিষ্যসকলক পুষ্পাঞ্জলি ধৰি পূৰ্বমুখে বহুৱাব।
Verse 54
अर्चयेयुश् च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम् क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम्
আৰু তেওঁলোকেও, গুৰুৱে এইদৰে শিকোৱাৰ পিছত, হৰিৰ পূজা কৰিব; তাত পুষ্পাঞ্জলি নিক্ষেপ কৰি, তাৰ পাছত তৎক্ষণাৎ পুষ্পাদি উপচাৰে অর্চনা আগবঢ়াব।
Verse 55
अमन्त्रमर्चनं कृत्वा गुरोः पादार्चनन्ततः विधाय दक्षिणां दद्यात् सर्वस्वं चार्धमेव वा
মন্ত্ৰবিহীন অর্চনা কৰি, তাৰ পাছত গুৰুৰ পদাৰ্চনা সম্পন্ন কৰি, দক্ষিণা নিৰ্ধাৰণ কৰি দিব—সৰ্বস্ব বা অন্তত অর্ধেক।
Verse 56
गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान् तैः पूज्यो नामभिर्हरिः विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम्
গুৰুৱে শিষ্যসকলক সম্যকভাৱে শিক্ষা দিব; আৰু শিষ্যসকলে হৰিক তেওঁৰ পবিত্ৰ নামসমূহেৰে পূজা কৰিব। শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী ঈশ্বৰ বিশ্বক্সেনকো যজন কৰিব।
Verse 57
तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत्
সেই মন্ত্ৰ জপ কৰি থাকোঁতে, তৰ্জনীদ্বাৰা মণ্ডলত স্থাপিত (আহ্বানিত তত্ত্ব) বিসৰ্জন কৰিব।
Verse 58
विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत् प्रणीताभिस् तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं
বিষ্ণুৰ সকলো নিৰ্মাল্য বিষ্বক্সেনলৈ অৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত প্ৰণীত (অভিমন্ত্ৰিত) জলে নিজক আৰু কুণ্ড-পাত্ৰকো অভিষিক্ত কৰি শুদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 59
वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत् बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर् लीयते हरौ
বহ্নিক আত্মাত সংযোজিত কৰি বিষ্বক্সেনক বিসৰ্জন কৰিব লাগে। ভোগকামী সকলো লাভ কৰে, আৰু মুমুক্ষু হৰিত লীন হয়।
Frequently Asked Questions
Exact ritual geometry and proportional measurement: the kuṇḍa is laid out by cord and excavated evenly; a mekhalā is formed with specified margins; the yoni-channel has graded widths and a directional placement; multiple kuṇḍa shapes (square, circular, half-moon, lotus-form) are derived through defined midpoints, rotations, and aṅgula-based metrics. Implements (śruk/śruva/sruva bowl) are also standardized by forearm/hand measures.
It frames technical ritual construction and homa procedure as a disciplined sādhana: the Praṇava governs worship-actions, offerings are integrated with life-cycle saṃskāras, and the rite culminates in nyāsa and cosmological meditation (bīja purification, brahmāṇḍa visualization, liṅga transformation). The closing teaching explicitly maps outcomes to intention—bhukti for the enjoyer and mukti (mergence in Hari) for the liberation-seeker.