Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ভূমি-কৰ্মক বাস্তু-পুরুষৰ পৌৰাণিক-যজ্ঞীয় তত্ত্বৰ ওপৰত স্থাপন কৰে—দেৱতাই এক ভয়ংকৰ সত্তাক বশ কৰি পৃথিৱীত শুৱাই থোৱাত স্থান নিজেই পবিত্ৰ দেহৰূপ হয়। সাধকে ৬৪-পদ মণ্ডলত পদ আৰু অৰ্ধপদত দেৱতা/শক্তিৰ বিন্যাস কৰি ঘী, অক্ষত, ফুল, শস্য, মাংস, মধু, দুগ্ধবিকাৰ আৰু ৰঙীন দ্ৰব্যেৰে হোম-বলি আগবঢ়ায়; ইয়াৰে শুভ শক্তি পুষ্ট হয় আৰু আসুৰিক বিঘ্ন, পাপ, ৰোগ শান্ত হয়। নিৰ্মাণৰ আগতে ৰাক্ষস, মাতৃগণ, পিশাচ, পিতৃ আৰু ক্ষেত্ৰপাল আদি সহায়ক সত্তালৈ বলি দিয়া স্থান-সামঞ্জস্যৰ অনিবাৰ্য পূৰ্বশৰ্ত বুলি কোৱা হৈছে। পাছত প্ৰতিষ্ঠা-বিধিত কুম্ভস্থাপন (মহীশ্বৰ/বাস্তুৰূপ বর্ধনীসহ), ব্ৰহ্মা আৰু দিকপাল কুম্ভ, পূৰ্ণাহুতি, মণ্ডল-প্ৰদক্ষিণা, সূতা-জলৰে ৰেখাঙ্কন, খনন, মধ্যকূপ প্ৰস্তুতি, চতুৰ্ভুজ বিষ্ণুলৈ অৰ্ঘ্য, আৰু শুভ নিক্ষেপ—বগা ফুল, দক্ষিণাৱর্ত শঙ্খ, বীজ আৰু মাটি—বৰ্ণিত। শেষত বাস্তু-শাস্ত্ৰীয় সতৰ্কবাণী: জলস্তৰলৈকে খুঁদি শল্য (লুকাই থকা বাধাদায়ক পৰবস্তু) চিনাক্ত কৰি আঁতৰাব লাগে; শকুন-লক্ষণে ইঙ্গিত দিয়ে, ন আঁতৰালে দেৱাল-বিকাৰ আৰু গৃহস্বামীৰ দুখ আদি দোষ হয়—এইদৰে আধ্যাত্মিক শুদ্ধি আৰু ইঞ্জিনিয়াৰিং সাৱধানতা একেলগে কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिष्ठायां भूपरिग्रहो नामोनचत्वारिंशोध्यायः अथ चत्वारिंशो ऽध्यायः अर्घ्यदानविधानं भगवानुवाच पूर्वमासित् महद्भूतं सर्वभूतभयङ्करं तद्देवैर् निहितं भुमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণৰ প্ৰতিষ্ঠা-খণ্ডত ‘ভূ-পরিগ্ৰহ’ নামৰ চল্লিশতম অধ্যায়। এতিয়া চল্লিশতম অধ্যায়—অৰ্ঘ্যদানবিধান। ভগৱানে ক’লে—পূৰ্বে সকলো ভূতৰ বাবে ভয়ংকৰ এক মহাভূত আছিল; দেৱতাসকলে তাক ভূমিত নিহিত কৰিলে; সেয়াই ‘বাস্তুপুৰুষ’ বুলি স্মৃত।
Verse 2
चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे ईशं कोणार्धसंस्थितं घृताक्षतैस्तर्पयेत्तं पर्जन्यं पदगतं ततः
চতুঃষষ্টি পদৰ ক্ষেত্ৰ-বিন্যাসত কোণাৰ্ধস্থানত অৱস্থিত ঈশ (শিৱ)ক ঘৃত আৰু অক্ষতৰে তৰ্পণ কৰিব। তাৰপিছত নিজৰ পদত অৱস্থিত পৰ্জন্য (বৰ্ষা-দেৱ)ক পূজা কৰিব।
Verse 3
उत्पलादिभिर्जयन्तञ्च द्विपदस्थं पताकया महेन्द्रञ्चैककोष्ठस्थं सर्वरक्तैः पदे रविं
উত্পল আদি বস্তুৰে জয়ন্তক চিত্ৰিত কৰিব—দ্বিপদস্থ, পতাকাসহ। মহেন্দ্ৰক এককোষ্ঠত দেখাব; আৰু ৰবি (সূৰ্য)ক নিজৰ পদত সম্পূৰ্ণ ৰক্তবৰ্ণে অঙ্কিত কৰিব।
Verse 4
वितानेनार्धपदगं सत्यं पदे भृशं घृतैः व्योम शाकुनमांसेन कोणार्धपदसंस्थितं
অৰ্ধপদত বিতান স্থাপন কৰিব; পদত সত্য স্থাপন কৰিব। ‘ব্যোম’ অঞ্চল ঘৃতৰে অধিকভাৱে পূৰ্ণ/লেপন কৰিব; আৰু কোণাৰ্ধপদত পক্ষীমাংস বিন্যস্ত কৰিব।
Verse 5
स्रुचा चार्धपदे वह्निं पूषाणं लाजयैकतः स्वर्णेन वितथं द्विष्ठं मथनेन गृहाक्षतं
স্ৰুচা (হোম-চামচ)ৰে অৰ্ধপদত বহ্নি (অগ্নি) বিন্যস্ত কৰিব; পূষণক লাজ (ভাজা ধান্য)সহ একেলগে স্থাপন কৰিব। স্বৰ্ণে বিতথ (অসত্য/দোষ) শমাব; মথনদণ্ডে দ্বিষ্ট (বৈৰ) নিবারণ কৰিব; আৰু গৃহাক্ষতে কৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
Verse 6
मांसौदनेन धर्मेशमेकैकस्मिन् स्थितं द्वयं गन्धर्वं द्विपदं गन्धैर् भृशं शाकुनजिह्वया
হে ধৰ্মেশ! মাংসৌদন (মাংসসহ ৰন্ধা ভাত) নৈবেদ্য কৰি প্ৰতিটো স্থানে দুটা ভাগ স্থাপন কৰিব—এটা গন্ধৰ্বৰ বাবে, আনটো দ্বিপদ (মানৱ আদি) সত্তাৰ বাবে। সুগন্ধি দ্ৰব্যেৰে ভালদৰে সুগন্ধিত কৰি ‘শাকুনজিহ্বা’ৰ দ্বাৰা অৰ্পণ কৰিব।
Verse 7
एकस्थमूर्ध्वसंस्थञ्च मृगं नीलपटैस् तथा पितॄन् कृशरयार्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितं
সেয়ে ধ্যান কৰিব—এটা স্থানত স্থিৰ, মূৰ ওপৰলৈ তোলা মৃগ নীলা বস্ত্ৰে আৱৃত; আৰু পিতৃগণ কৃশৰা (ভাত-ডাল) পাত্ৰৰ ওপৰত অর্ধাসীন, দন্তকাষ্ঠৰ ওপৰত পদস্থিত।
Verse 8
नृहस्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योम शाकुलमांसेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दौवारिकं द्विसंस्थञ्च सुग्रीवं यावकेन तु पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः पद्मैर् वरुणमेकतः
চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘নৃহস্ত’ আৰু ‘ব্যোম’ পাঠ পোৱা যায়। দৌৱাৰিক (দ্বাৰপাল) আৰু দ্বিসংস্থক অৰ্পণ কৰিব; সুগ্ৰীৱক যাৱক (যৱ)ৰে, পুষ্পদন্তক কুশস্তম্ভেৰে, আৰু বৰুণক পৃথকভাৱে পদ্মফুলেৰে অৰ্পণ কৰিব।
Verse 9
असुरं सुरया द्विष्ठं पदे शेषं घृताम्भसा यवैः पापं पदार्धस्थं रोगमर्धे च मण्डकैः
সুৰা (মদ্য)ৰে দ্বিষ্ট অসুৰীয় প্ৰভাৱ আঁতৰাব। পাদত থকা শেষ দোষ ঘৃতমিশ্ৰিত জলে শোধন কৰিব। অর্ধপাদ অঞ্চলত থকা পাপ যৱেৰে নাশ কৰিব, আৰু মধ্যভাগত থকা ৰোগ মণ্ডক পিঠাৰে শমাব।
Verse 10
नागपुष्पैः पदे नागं मुख्यं भक्ष्यैर् द्विसंस्थितं मुद्गौदनेन भल्लाटं पदे सोमं पदे तथा
নাগপুষ্পেৰে নিৰ্দিষ্ট পদত নাগদেৱক স্থাপন কৰিব। মুখ্য স্থানত ভক্ষ্য-প্ৰধান নৈবেদ্য দুটা ভাগ কৰি ৰাখিব। মুদ্গৌদন (মুগডালসহ ৰন্ধা ভাত)ৰে ভল্লাটক অৰ্পণ কৰিব, আৰু তদ্ৰূপ অন্য পদত সোমকো স্থাপন কৰিব।
Verse 11
मधुना पायसेनाथ शालूकेन ऋषिं द्वये पदे दितिं लोपिकाभिरर्धे दितिमथापरं
মধু, পায়স আৰু শালূক (পদ্মদণ্ড) নিবেদন কৰিলে ঋষি-পদ লাভ হয়; তাৰ পৰা দুটা পদ ওপৰত দিতিৰ পদ পোৱা যায়। লোপিকাৰ দ্বাৰা অর্ধমাত্রাত দিতি লাভ কৰি, তাৰ পিছত আন এক উচ্চ অৱস্থা লাভ হয়।
Verse 12
पूरिकाभिस्ततश्चापमीशाधः पयसा पदे ततोधश्चापवत्सन्तु दध्ना चैकपदे स्थितं
তাৰ পিছত পুৰিকাৰে ‘অপ্’ (জল-নিবেদন) স্থাপন কৰিব। ঈশ-স্থানৰ তলত নিৰ্দিষ্ট পদত গাখীৰ ৰাখিব। তাৰো তলত ‘আপবৎস’ (গাখীৰ-মিশ্ৰিত জল) থাকিব; আৰু দৈ এক পদত স্থাপন কৰিব।
Verse 13
लड्डुकैश् च मरीचिन्तु पूर्वकोष्ठचतुष्टये सवित्रे रक्तपुष्पाणि ब्रह्माधःकोणकोष्ठके
লাড্ডু আৰু মৰিচেৰে পূব দিশৰ চাৰিটা কোষ্ঠ পূৰণ কৰিব। সবিতৃৰ বাবে ব্ৰহ্মাৰ তলৰ কোণ-কোষ্ঠত ৰঙা ফুল স্থাপন কৰিব।
Verse 14
तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं विवस्ते ऽरुणं दद्याच्चन्दनञ्चतुरङ्घ्रिषु
তাৰ তলৰ কোষ্ঠত সাবিত্ৰীৰ বাবে কুশ-মিশ্ৰিত জল দিব। বস্ত্ৰ-অংশত অৰুণ (লাল) বস্ত্ৰ নিবেদন কৰি, চাৰিওটা পাদত চন্দন লেপন/অৰ্পণ কৰিব।
Verse 15
रक्षोधःकोणकोष्ठे तु इन्द्रायान्नं निशान्वितं इन्द्रजयाय तस्याधो घृतान्नं कोणकोष्ठके
ৰাক্ষস-দিশাৰ কোণ-কোষ্ঠত ইন্দ্ৰৰ বাবে হালধি-মিশ্ৰিত অন্ন-নৈবেদ্য ৰাখিব। তাৰ তলৰ কোণ-কোষ্ঠত ইন্দ্ৰজয়ৰ বাবে ঘৃতান্ন (ঘিঁউ-ভাত) স্থাপন কৰিব।
Verse 16
चतुष्पदेषु दातव्यमिन्द्राय गुडपायसं वाय्वधःकोणदेशे तु रुद्राय पक्वमांसकं
চতুষ্পদ দিশাসমূহত ইন্দ্ৰলৈ গুড়-মিশ্ৰিত পায়স অৰ্পণ কৰিব লাগে; আৰু বায়ব্য অধঃকোণ অঞ্চলত ৰুদ্ৰলৈ পক্ব মাংস নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 17
तदधःकोणकोष्ठे तु यक्षायार्द्रं फलन्तथा महीधराय मांसान्नं माघञ्च चतुरङ्घ्रिषु
সেই অধঃকোণ কোষ্ঠত যক্ষলৈ ৰসাল (আৰ্দ্ৰ) ফল দিব লাগে; তদ্ৰূপ মহীধৰলৈ মাংসসহ অন্ন; আৰু চতুৰঙ্গ্ৰি স্থানসমূহত মাঘকো অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 18
मध्ये चतुष्पदे स्थाप्या ब्रह्मणे तिलतण्डुलाः चरकीं माषसर्पिभ्यां स्कन्दं कृशरयासृजा
মধ্যৰ চতুষ্পদ (চতুৰশ্ৰ) স্থানত ব্ৰহ্মালৈ তিল আৰু তণ্ডুল স্থাপন কৰিব লাগে। চৰকী মাষ আৰু ঘিঁউৰ সৈতে অৰ্পণ কৰিব লাগে, আৰু স্কন্দলৈ কৃশৰা সহ ৰক্তৰসসহ নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 19
रक्तपद्मैर् विदारीञ्च कन्दर्पञ्च पलोदनैः पूतनां पलपित्ताभ्यां मांसासृग्भ्याञ्च जम्भकं
ৰক্তপদ্মৰ সৈতে বিদাৰী আৰু কন্দৰ্পক পালোদনসহ অৰ্পণ কৰিব লাগে। পূতনাক পালপিত্তসহ, আৰু জম্ভকক মাংস আৰু ৰক্তসহ (নিবেদন/প্ৰয়োগ) কৰিব লাগে।
Verse 20
मध्यचतुष्टये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पित्तासृगस्थिभिः पापां पिलिपिञ्जं स्रजासृजा ईशाद्यान् रक्तमांसेन अभावादक्षतैर् यजेत्
“মধ্য চতুষ্টয়ে”—এনে পাঠ। পিত্ত, ৰক্ত আৰু অস্থিৰে পাপা (পাপ-স্বৰূপিণী)ক পূজা কৰিব লাগে; পিলিপিঞ্জক স্নায়ু-নির্মিত মালাৰে পূজা কৰিব লাগে। ঈশ আদি দেৱতাসকলক ৰক্ত-মাংসৰে পূজা কৰিব লাগে; সেয়া নাথাকিলে অক্ষত (কাঁচা চাউল) বিকল্প হিচাপে দি পূজা কৰিব লাগে।
Verse 21
रक्षोमातृगणेभ्यश् च पिशाचादिभ्य एव च पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो बलीन् दद्यात् प्रकामतः
ৰাক্ষস আৰু মাতৃগণসমূহলৈ, পিশাচাদি সত্ত্বলৈ, আৰু পিতৃগণ তথা ক্ষেত্ৰপালসকললৈও ইচ্ছামতে আৰু যথোচিত পৰিমাণে বলি-অৰ্পণ দিয়া উচিত।
Verse 22
आहुत्वैतानसन्तर्प्य प्रासादादीन्न कारयेत् ब्रहमस्थाने हरिं लक्ष्मीं गणं पश्चात् समर्चयेत्
এতিয়ানক আহুতি দি তৃপ্ত নকৰাকৈ প্ৰাসাদাদি নিৰ্মাণ আৰম্ভ কৰা উচিত নহয়। ব্ৰহ্মস্থানে হৰি (বিষ্ণু), লক্ষ্মী আৰু তাৰ পাছত গণ (গণেশ)-ক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা উচিত।
Verse 23
महीश्वरं वास्तुमयं वर्धन्या सहितं घटं ब्रह्माणं मध्यतः कुम्भे ब्रह्मादींश् च दिगीश्वरान्
ঘট/কুম্ভত বাস্তুৰূপ মহীশ্বৰক বর্ধনীসহ স্থাপন কৰিব লাগে; আৰু কুম্ভৰ মধ্যভাগত ব্ৰহ্মা আৰু ব্ৰহ্মাদি দিগীশ্বৰসকল (দিক্পাল)ক আৱাহন কৰিব লাগে।
Verse 24
दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चात् स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च प्रगृह्य कर्करीं सम्यक् मण्डलन्तु प्रदक्षिणं
তাৰ পাছত পূৰ্ণাহুতি দিব লাগে। তাৰ পিছত স্বস্তিবাচন কৰাই প্ৰণাম কৰি, কর্কৰী সঠিকভাৱে ধৰি মণ্ডলৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিব লাগে।
Verse 25
सूत्रमार्देण हे ब्रह्मंस्तोयधाराञ्च भ्रामयेत् पूर्ववत्तेन मार्गेण सप्त वीजानि वापयेत्
হে ব্ৰাহ্মণ! সিক্ত সূত্ৰেৰে জলধাৰাক বৃত্তাকাৰে ঘূৰাব লাগে; তাৰ পিছত সেই একে পূৰ্বোক্ত পথেদি সাতটা বীজ বপন কৰিব লাগে।
Verse 26
प्रारम्भं तेन मार्गेण तस्य खातस्य कारयेत् ततो गर्तं खनेन्मध्ये हस्तमात्रं प्रमाणतः
নিৰ্দিষ্ট মাৰ্গ অনুসৰি প্ৰথমে খাত (খাঁদ) কৰাব। তাৰ পাছত মাজত এক হস্ত-প্ৰমাণৰ গর্ত খনন কৰিব।
Verse 27
चतुरङ्गुलकं चाधश्चोपलिप्यार्चयेत्ततः ध्यात्वा चतुर्भुजं विष्णुमर्घ्यं दद्यात्तु कुम्भतः
তলভাগ চাৰি অঙ্গুল পৰিমাণলৈ লেপন কৰি তাৰ পাছত পূজা কৰিব। চতুৰ্ভুজ বিষ্ণুক ধ্যান কৰি কুম্ভৰ পৰা অৰ্ঘ্য দান কৰিব।
Verse 28
कर्कर्या पूरयेत् श्वभ्रं शुक्लपुष्पाणि च न्यसेत् दक्षिणावर्तकं श्रेष्ठं बीजैर् मृद्द्भिश् च पूरयेत्
গর্তটো কংকৰৰে পূৰণ কৰি তাত শ্বেত পুষ্প স্থাপন কৰিব। অতি শুভ শ্ৰেষ্ঠ দক্ষিণাৱর্ত শঙ্খ স্থাপন কৰি তাত বীজ আৰু মাটিৰ ঢেলা ভৰিব।
Verse 29
अर्घ्यादानं विनिष्पाद्य गोवस्त्रादीन्ददेद्गुरौ कालज्ञाय स्थपतये वैष्णवादिभ्य अर्चयेत्
অৰ্ঘ্যদান সম্যক সম্পন্ন কৰি গুৰুক গাই, বস্ত্ৰ আদি দান দিব। তাৰ পাছত কালজ্ঞ, স্থপতি আৰু বৈষ্ণৱ আদি সকলক পূজা-সত্কাৰ কৰিব।
Verse 30
ततस्तु खानयेद्यत्नज्जलान्तं यावदेव तु पुरुषाधःस्थितं शल्यं न गृहे दोषदं भवेत्
তাৰ পাছত যত্নসহ জলস্তৰলৈকে খনন কৰিব, যাতে মানুহৰ তলত থকা শল্য (অশুভ বস্তু) গৃহত ৰৈ দোষদায়ক নহয়।
Verse 31
पिलिपिच्छमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महीधरं वास्तुमयमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पुरुषाधिष्ठितं शल्यमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्थिशल्ये विद्यते वै भित्तिर्वै गृहिणो ऽसुखं यन्नामशब्दं शृणुयात्तत्र शल्यं तदुद्भवं
অস্থি-শল্য (হাড় সদৃশ গোপন বাধা) থাকিলে ভিত্তিত বিকাৰ হয় আৰু গৃহস্থৰ নিশ্চয়েই অসুখ হয়। যি নাম বা শব্দ নিমিত্তৰূপে শুনা যায়, তাতেই সেই উৎসৰ পৰা শল্য উদ্ভৱ হৈছে বুলি বুজিব লাগে।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a Vāstu-śāstra workflow: 64-pada maṇḍala zoning with substance-specific offerings, followed by kumbha-sthāpana, pūrṇāhuti, traced trenching/pit creation, auspicious deposits (dakṣiṇāvarta conch, seeds), and finally śalya-doṣa detection by excavation to the water-line.
By treating land-taking and construction as dharmic worship: the site is approached as Vāstu-Puruṣa, offerings cultivate gratitude and restraint, bali reconciles visible and invisible stakeholders, and doṣa-removal becomes inner purification—aligning practical building with cosmic order and devotional discipline.