Adhyaya 25

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यादिकथनं नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः वासुदेवार्चनं कृत्वा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चविंशो ऽध्यायः वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणं नारद उवाच वासुदेवादिमन्त्राणां पूजानां लक्षणं वदे वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

এইদৰে আগ্নেয় আদিমহাপুৰাণত ‘অগ্নিকাৰ্যাদি-কথন’ নামৰ চব্বিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া পঁচিশতম অধ্যায় আৰম্ভ—‘বাসুদেৱাদি মন্ত্র নিৰূপণ’। নাৰদে ক’লে—বাসুদেৱাদি মন্ত্রসম্বন্ধীয় পূজাৰ লক্ষণ কওক—বাসুদেৱ, সঙ্কর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন আৰু অনিরুদ্ধ।

Verse 2

नमो भगवते चादौ अ आ अं अः स्ववीजकाः ओङ्काराद्या नमोन्ताश् च नमो नारायणस्ततः

প্ৰথমে ‘নমো ভগৱতে’ জপ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত অ, আ, অং, অঃ—এইবোৰ নিজ নিজ বীজাক্ষৰ। ওঁকাৰৰে আৰম্ভ কৰি ‘নমো’ত শেষ কৰি; তাৰপিছত ‘নমো নাৰায়ণ’ ক’ব লাগে।

Verse 3

ॐ तत् सत् ब्रह्मणे चैव ॐ नमो विष्णवे नमः ॐ क्षौं ॐ नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः

ॐ তৎসৎ—ব্ৰহ্মণে নমঃ। ॐ নমো বিষ্ণৱে নমঃ। ॐ ক্ষৌঁ। ॐ নমো ভগৱতে নৰসিংহায় বৈ নমঃ।

Verse 4

ॐ भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः

ওঁ। ভগৱান বৰাহলৈ নমস্কাৰ। হে নৰাধিপসকল, তেখেতৰ ৰূপ জবা-পুষ্পৰ ৰঙা আৰু হালধিৰ সোণালী আভা, লগতে নীল, শ্যামল আৰু লোহিত বৰ্ণতো প্ৰকাশ পায়।

Verse 5

मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर् यथाक्रमम्

মেঘা, অগ্নি, মধু, পিঙ্গাভা, বল্লভা—এইবোৰ নটা প্রধান (ৰূপ)। স্বৰ-বীজৰ ‘অঙ্গ’সমূহ নিজ নিজ নামৰ অন্ত্যবৰ্ণেৰে ক্ৰমে নিৰ্দেশ কৰিব লাগে।

Verse 6

हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः व्यञ्जनादीनि वीजानि तेषां लक्षणमन्यथा

তন্ত্রবিদসকলে ধ্বনিসমূহ সঠিকভাৱে বিভাগ কৰি ‘হৃদয়’ আদি (মন্ত্র-ৰচনা) স্থাপন কৰিব লাগে। সিহঁতৰ বীজ ব্যঞ্জনৰ পৰা আৰম্ভ; লক্ষণসমূহ পূৰ্ববৰ্গৰ পৰা পৃথক।

Verse 7

दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु अङ्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते

দীৰ্ঘ স্বৰৰ ভেদে ‘নমো’ৰ অন্ত্যত স্থিত এককসমূহ ‘অঙ্গ’ বুলি কোৱা হয়। হ্ৰস্ব স্বৰযুক্ত এককসমূহ ‘উপাঙ্গ’ বুলি বৰ্ণিত।

Verse 8

विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीजमुत्तमं दीर्घैर् ह्रस्वैश् च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्

বিভক্ত নামসমূহৰ অন্ত্যবৰ্ণত স্থিত অক্ষৰসমূহৰ পৰা উত্তম বীজ (বীজাক্ষৰ) গঠিত হয়। তাৰ পিছত তাক দীৰ্ঘ আৰু হ্ৰস্ব স্বৰৰ সৈতে, লগতে অঙ্গ-উপাঙ্গ স্বৰোচ্চাৰসহ, ক্ৰমে সংযোজিত কৰা হয়।

Verse 9

व्यञ्जनानां क्रमो ह्य् एष हृदयादिप्रकॢप्तये स्ववीजेन स्वनामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिः

এই ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ ক্ৰম, যি হৃদয় আদি স্থানত ন্যাস-বিন্যাসৰ বাবে বিধিত। প্ৰত্যেকটো নিজ নিজ বীজ, নামান্ত আৰু অঙ্গ-নাম অনুসাৰে বিভক্ত।

Verse 10

जका इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थितवीजार्थमुत्तममिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीर्घस्वरैश् च संयुक्तमङ्गोपाङ्गं स्वरैः क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वरवीजेषु नामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तानि पञ्चतः आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः

পঞ্চবিধ শ্ৰেণীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি হৃদয়াদি পৰা ‘দ্বাদশান্ত’লৈ ন্যাস-স্থাপনাসমূহ গঢ়ি তুলিব লাগে; তাৰ পিছত অভিপ্ৰেত সিদ্ধি অনুসাৰে জপ কৰিব লাগে। (চিহ্নিত পাঠত বীজ-স্বর সংযোগ আৰু অঙ্গ-উপাঙ্গ নাম অনুসাৰে বিভাজন উল্লেখ আছে।)

Verse 11

हृदयञ्च शिरश्चूडा कवचं नेत्रमस्त्रकं षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकं

হৃদয়, শিৰ, চূড়া/শিখা, কবচ, নেত্ৰ আৰু অস্ত্ৰ—এই ছয় অঙ্গ। এইবোৰ বীজ-মন্ত্ৰৰ বাবে; মূল-মন্ত্ৰৰ বাবে দ্বাদশ-অঙ্গ বিন্যাস আছে।

Verse 12

हृच्छिरश् च शिखा वर्म चास्त्रनेत्रान्तयोदरं प्रष्टबाहूरुजानूंश् च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत्

ক্ৰম অনুসাৰে ন্যাস কৰিব—প্ৰথমে হৃদয় আৰু শিৰত; তাৰ পিছত শিখা আৰু কবচত; তাৰ পিছত নেত্ৰ, অন্ত-স্থান আৰু উদৰত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ; তাৰ পাছত পৃষ্ঠ, বাহু, ঊৰু, জানু, জঙ্ঘা আৰু পাদত ধাপে ধাপে।

Verse 13

कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं घंगदामनुः गं डं बं सं पुष्ठिमन्तो घं ढं भं हं श्रियैनमः

“কং টং পং শং”—বৈনতেয় (গৰুড়)। “খং ঠং ফং ঘং”—‘ঘঙ্গদা’ মন্ত্ৰ। “গং ডং বং সং”—‘পুষ্টিমন্ত’ (পোষকসকল)। “ঘং ঢং ভং হং”—শ্ৰীলৈ নমস্কাৰ।

Verse 14

वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पंकौस्तुभाय च जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चंलं

(ন্যাসৰ বাবে) বীজাক্ষৰ বিন্যাস কৰিব—‘বং শং মং ক্ষং’ পাঞ্চজন্য শঙ্খত; ‘ছং তং পং’ কৌস্তুভ মণিত; ‘জং খং বং’ সুদৰ্শন চক্ৰত; আৰু ‘সং বং দং’ শ্ৰীবৎস চিহ্নত—এইদৰে দিব্য চিহ্নসমূহত মন্ত্রবৰ্ণ স্থাপন কৰিব।

Verse 15

ॐ धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः निर्वीजपदमन्त्राणां पदैर् अङ्गानि कल्पयेत्

ॐ—‘ধং বং’—বনমালা আৰু মহানন্তলৈ নমস্কাৰ। যিসকল মন্ত্র নিৰ্বীজ (বীজাক্ষৰহীন), সিহঁতৰ পদ/শব্দৰ দ্বাৰাই ন্যাসৰ অঙ্গসমূহ বিন্যাস কৰিব লাগে।

Verse 16

जात्यन्तैर् नामसंयुक्तेर्हृदयादीनि पञ्चधा प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा

যেতিয়া নাম বিভক্ত্যন্ত প্ৰত্যয় (জাত্যন্ত) সহ যুক্ত হয়, তেতিয়া হৃদয় আদি ন্যাসস্থান পাঁচ প্ৰকাৰতে বিন্যাস কৰিব লাগে। তাৰ পিছত প্ৰণৱ (ॐ)ও হৃদয়াদিত পাঁচ প্ৰকাৰতে বিন্যাস কৰাৰ বিধান কোৱা হৈছে।

Verse 17

प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्

প্ৰথমে প্ৰণৱ (ॐ) হৃদয়-স্থানত বিন্যাস কৰিব। ‘পৰায়’ শব্দটো শিৰ আৰু শিখাত বিন্যাস কৰিব। নিজৰ নামৰ সৈতে ‘আত্মনা’ উচ্চাৰণ কৰিলে কবচ-মন্ত্র হয়; আৰু ‘নমঃ’ৰে শেষ হলে সেয়া অস্ত্ৰ-মন্ত্র হয়।

Verse 18

अ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रीवत्साय च पञ्चममिति ङ, चिह्नितपुस्त्कपाठः श्रीवत्सो वं चं दं ठं लं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नमोनन्ताय वै नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नाम्नामुना तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः ॐ परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः एकव्यूहादिषड्विंशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः

ॐ—‘পৰাস্ত্ৰ’ আদি দিয়ে আৰম্ভ হোৱা ভগৱানৰ স্বনামেই এই মন্ত্রৰ আত্মা; ইয়াক চতুৰ্থী (—আয়) বিভক্তিত ৰাখি ‘নমঃ’ৰে সমাপ্ত কৰিব লাগে। এক ব্যূহৰ পৰা ছাব্বিশ ব্যূহলৈ, সেই আত্মস্বরূপৰ অনুৰূপ ‘মনু’ (মন্ত্রৰূপ) কোৱা হৈছে। (চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘শ্ৰীবৎসায়…’, ‘নমো’নন্তায়…’ আৰু ‘বং চং দং ঠং লং’ আদি পাঠভেদো আছে।)

Verse 19

कनिष्टादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्चयेत् पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः

কণিষ্ঠা আদি আঙুলিৰ আগভাগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দেহত প্ৰকৃতিৰ ধ্যান কৰিব লাগে। পৰা অৱস্থাত আত্মা পুৰুষৰূপ; আৰু প্ৰকৃতিৰ সম্পৰ্কত সেই আত্মা দ্বিৰূপ বুলি গণ্য।

Verse 20

ॐ परयाम्न्यात्मने चैव वाय्वर्कौ च द्विरूपकः अग्निं त्रिमूर्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः

“ওঁ” উচ্চাৰণ কৰি পৰমাত্মাৰ ধ্যান কৰিব; তাৰ পাছত বায়ু আৰু অর্ক (সূৰ্য) এই দ্বিৰূপ দেৱতাৰ ধ্যান। ন্যাসৰ দ্বাৰা ত্ৰিমূর্তি অগ্নিক স্থাপন কৰি হাত আৰু দেহত সৰ্বব্যাপী উপস্থিতি প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।

Verse 21

वाय्वर्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये हृदि मूर्तो तनावेष त्रिव्यूहे तुर्यरूपके

বায়ু আৰু অর্ক (সূৰ্য)ক আঙুলিৰ শাখাসমূহত আৰু বাওঁ-সোঁ দুয়ো হাতত বিন্যাস কৰিব। হৃদয়ত মূর্তিমান একক, তনাবেষসহ, ত্ৰিব্যূহৰ ভিতৰত, তুৰ্য (চতুৰ্থ) ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।

Verse 22

ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत् तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः

হাতত সৰ্বব্যাপী ঋগ্বেদৰ ন্যাস কৰিব; আঙুলিত যজুৰ্বেদৰ। তাৰ পাছত অথৰ্ববেদ-ৰূপক শিৰ, হৃদয়ৰ পৰা পাদান্তলৈ বিন্যাস কৰি সমাপন ন্যাস সম্পন্ন কৰিব।

Verse 23

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत् अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्गुह्यपादके

হাতত সৰ্বব্যাপী আকাশৰ ন্যাস কৰি, দেহতো পূৰ্ববৎ বিন্যাস কৰিব। আঙুলিত বায়ু আদি তত্ত্ব, আৰু শিৰ, হৃদয়, গুহ্যস্থান আৰু পাদতও সেগুলি স্থাপন কৰিব।

Verse 24

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्व्यूह ईरितः

বায়ু, জ্যোতি (অগ্নি), জল আৰু পৃথিৱী—এইবোৰ পঞ্চব্যূহ বুলি ঘোষিত। মন, শ্ৰৱণ, ত্বক (স্পৰ্শ), দৃষ্টি, জিহ্বা (ৰস) আৰু ঘ্ৰাণ—এইবোৰ ষড়্‌ব্যূহ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 25

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्टादितः क्रमात् मूर्धास्यहृद्गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

সৰ্বব্যাপী মানস মন্ত্রৰ ন্যাস কৰি, তাৰ পাছত অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা ক্ৰমে—মূৰ্ধা, মুখ, হৃদয়, গুহ্য-দেশ আৰু পদযুগলত—তেওঁক কৰুণাস্বৰূপ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 26

आदिमूर्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्ज्ञितः भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः स्त्यञ्च सप्तधा

আদি-মূৰ্তি নিশ্চয়েই সৰ্বত্র ব্যাপ্ত আৰু ‘জীৱ’ নামে পৰিচিত। সি ভূঃ, ভুৱঃ, স্বঃ, মহঃ, জনঃ, তপঃ আৰু সত্য—এই সাতধা ৰূপে প্ৰকাশিত।

Verse 27

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्टादिक्रमेण तु तलसंस्थः सप्तमश् च लोकेशो देहके क्रमात्

প্ৰথমে হাতে, তাৰ পাছত দেহত—অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা ক্ৰমে—আদি (মন্ত্র) ন্যাস কৰিব লাগে। সপ্তম (মন্ত্র/দেৱতা) কৰতলত স্থাপনীয়; আৰু লোকেশকো দেহত যথাক্ৰমে ন্যাস কৰিব লাগে।

Verse 28

ॐ परास्त्रादित्यनामात्मा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं व्यूहादिषड्विंशं व्यूहात्तस्यात्मनो मनुरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निं द्विमूर्तौ इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः तलस्थः सप्तमश् चैव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः देहे शिरोललाटास्यहृद्गुह्याङ्ग्रिषु संस्थितः अग्निष्ठोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

দেহত তেওঁ শিৰ, ললাট, মুখ, হৃদয়, গুহ্য-দেশ আৰু পদযুগলত সংস্থিত—অগ্নিষ্টোম, উক্থ্য, ষোড়শী আৰু বাজপেয় ৰূপে। (পূৰ্বোক্ত অংশত কিছুমান পাণ্ডুলিপি-পাঠভেদ সূচিত।)

Verse 29

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः धीरहं मनः शब्दश् च स्पर्शरूपरसास्ततः

যজ্ঞ, যাৰ আত্মা যজ্ঞ-পুৰুষ, সি সপ্তৰূপ—অতিৰাত্ৰ আৰু আপ্তোৰ্যাম (অনুষ্ঠান); লগতে স্থিৰ মন, শব্দ, তাৰ পিছত স্পৰ্শ, ৰূপ আৰু ৰস।

Verse 30

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात् न्यसेदन्त्यै च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

‘গন্ধ’, ‘বুদ্ধি’ আৰু ‘ব্যাপক’ তত্ত্বক ক্ৰমে হাতত আৰু তাৰ পিছত দেহত ন্যাস কৰিব। অন্ত্য (অক্ষৰ/মন্ত্ৰ) পদতলত, আৰু শিখা, ললাট, মুখ আৰু হৃদয়তো স্থাপন কৰিব।

Verse 31

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृतः वीजो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

নাভি, গুহ্য আৰু পাদত পুৰুষক ‘অষ্টব্যূহ’ ৰূপে স্মৰণ কৰা হয়—বীজ, বুদ্ধি, অহংকাৰ, মন, শব্দ, গুণ আৰু অনিল (প্ৰাণবায়ু)।

Verse 32

रूपं रसो नवात्मायं जीव अङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीं

নবাত্মাৰ ‘ৰূপ’ আৰু ‘ৰস’ দুয়োটা অঙ্গুষ্ঠত ন্যাস কৰিব। বাকী তত্ত্বসমূহ তর্জনী পৰা ক্ৰমে আৰম্ভ কৰি বাওঁ কনিষ্ঠালৈকে স্থাপন কৰিব।

Verse 33

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु पादयोश् च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

দেহত—শিৰ, ললাট, মুখ, হৃদয়, নাভি, গুহ্য, জানু আৰু পাদত—সৰ্বব্যাপী ইন্দ্ৰ দশাত্মা ৰূপে অধিষ্ঠিত।

Verse 34

अङ्गुष्ठकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

উভয় অঙ্গুষ্ঠত ‘বহ্নি’ তত্ত্ব-মন্ত্ৰৰ ন্যাস কৰিব; তর্জনী পৰা আৰম্ভ কৰি অন্য আঙুলিসকলতও ক্ৰমে স্থাপন কৰিব। তাৰ পাছত শিৰ, ললাট, মুখ, হৃদয়, নাভি, গুহ্য-প্ৰদেশ আৰু জানুত ন্যাস কৰিব।

Verse 35

पादयोरेकदशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायुकः

দুয়োটা পাদত (কৰ্মৰ আধাৰ হিচাপে) আত্মা একাদশৰূপ বুলি কোৱা হৈছে—মন, শ্ৰোত্ৰ, ত্বক, চক্‌ষু, জিহ্বা, ঘ্ৰাণ; লগতে বাক্, পাণি, পাদ আৰু পায়ু (মলত্যাগেন্দ্ৰিয়)।

Verse 36

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

উপস্থ (জননেন্দ্ৰিয়) মনত বিন্যস্ত কৰিব; সৰ্বব্যাপী তত্ত্ব শ্ৰোত্ৰত ন্যাস কৰিব। দুয়োটা অঙ্গুষ্ঠত ৰাখি, তর্জনী পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে অৱশিষ্ট আঠ আঙুলিত ন্যাস কৰিব; অতিরিক্ত অংশ দুয়োটা তালুত ন্যাস কৰিব।

Verse 37

उत्तमाङ्गुलललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके उरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात्

একেদৰে ক্ৰম অনুসাৰে শিৰ, আঙুলি, ললাট, মুখ, হৃদয়-প্ৰদেশ, নাভি, গুহ্যস্থান, উৰু-যুগল, জঙ্ঘা, গুল্ফ (গোৰালি) আৰু পাদত (ন্যাস) বুজিব লাগে।

Verse 38

अतिरात्राप्तयामश् च इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः रसास् तथा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदन्ते च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदष्टौ च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रमात् स्मृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः विष्णुर्मधुहरश् चैव त्रिविक्रमकवामनौ श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

‘অতিরাত্ৰাপ্তযাম’—এনে এটা চিহ্নিত পুথিত পাঠ; ‘ৰসাঃ তথা’—এনেও; ‘ন্যসেদন্তে চ’—এনেও; ‘ন্যসেদষ্টৌ চ’—এনেও; ‘ক্রমাত্ স্মৃত’—এনেও পাঠভেদ আছে। এতিয়া ক্ৰমে নামসমূহ—বিষ্ণু, মধুহৰ, ত্ৰিবিক্ৰম, বামন, শ্ৰীধৰ, হৃষীকেশ আৰু পদ্মনাভ।

Verse 39

दामोदरः केशवश् च नारायणस्ततः परः माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

দামোদৰ, কেশৱ আৰু তাৰ পিছত নাৰায়ণ; তাৰপৰা মাধৱ আৰু গোবিন্দ—এই দিৱ্য নামসমূহ ন্যাস কৰি সৰ্বব্যাপী বিষ্ণুক প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে।

Verse 40

अङ्गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ शिरःशिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দুয়োটা হাতৰ তালুত, তদ্ৰূপ পায়ত, হাঁটুতে আৰু কটিত; আৰু শিৰত, শিখাত আৰু নিতম্বত—এইদৰে হাঁটু, পা আদি অঙ্গত ন্যাস কৰিব লাগে।

Verse 41

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्विंशव्यूहकस् तथा पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

সেই দ্বাদশাত্মা; পঞ্চবিংশ তত্ত্ব; আৰু ষড়বিংশ-ব্যূহৰূপেও বিন্যস্ত। সেইয়ে পুৰুষ—ধীৰ অহংকাৰ, মন আৰু চিত্তসহ—শব্দলক্ষণযুক্ত।

Verse 42

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस् तथा चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायवः

তদ্ৰূপ স্পৰ্শ, ৰস, ৰূপ আৰু গন্ধ; আৰু (জ্ঞানেন্দ্ৰিয়) শ্ৰোত্ৰ আৰু ত্বচা; তেনেদৰে চক্‌ষু, জিহ্বা আৰু নাসিকা; আৰু (কৰ্মেন্দ্ৰিয়) বাক্, পাণি, অংঘ্ৰি আৰু পায়ু।

Verse 43

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

উপস্থসহ ভূ, জল, তেজ, বায়ু আৰু আকাশ—এইসমূহৰ আৰু তাৰপৰা সৰ্বব্যাপী পুৰুষৰ ন্যাস কৰি, অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দহটা ন্যাস স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 44

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोद्गतौ

অৱশিষ্ট মন্ত্ৰাংশসমূহ হাতৰ তলুৱাত ন্যাস কৰি, তাৰ পাছত মূৰ আৰু ললাটত; মুখ, হৃদয়, নাভি, গুহ্য, উৰু, জানু আৰু পদত ন্যাস কৰিব—ই হস্তোদ্গত ন্যাস।

Verse 45

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूर्ध्नि च क्रमात् परश् च पुरुषात्मादौ षड्विंशे पूर्ववत्परं

ক্ৰমে পদত, জানুত, উৰু-উপস্থ অঞ্চলত, হৃদয়ত আৰু মূৰ্ধ্নিত তত্ত্বসমূহ ন্যাস কৰিব; তাৰ পাছত এইসকলৰ অতীত ‘পৰ’ক পুৰুষ-আত্মাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ধ্যান কৰিব; ছাব্বিশতম তত্ত্বত ‘পৰ’ক পূৰ্বৱৎ ন্যাস কৰিব।

Verse 46

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्बुधः पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

এটা মণ্ডল মনত ধ্যান কৰি, বুদ্ধিমান সাধকে প্ৰকৃতিৰ পূজা কৰিব; আৰু পূব, দক্ষিণ, পশ্চিম আৰু উত্তৰ দিশত হৃদয়াদি অন্তঃআসনসমূহো পূজা কৰিব।

Verse 47

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत् दिक्पालांश् च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश् च मध्यतः

আগ্নেয় আদি কোণসমূহত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ ন্যাস কৰিব; বৈনতেয়াদি ক্ৰম পূৰ্বৱৎ ৰাখিব। দিক্পালসকলৰ স্থাপন-বিধি ভিন্ন; আৰু ত্ৰিব্যূহত অগ্নিক মধ্যত স্থাপন কৰিব।

Verse 48

पूर्वादिदिग्बलावसोराज्यादिभिरलङ्कृतः कर्णिकायां नाभसश् च मानसः कर्णिकास्थितः

পদ্ম-মণ্ডলৰ কৰ্ণিকাত তেওঁ পূৰ্ব আদি দিশৰ শক্তি, বল, ধন, ৰাজ্যাধিকার আদি দ্বাৰা অলংকৃত; আৰু সেই কৰ্ণিকাতেই নাভস আৰু মানস দেৱতা স্থিত।

Verse 49

अस्त्रमग्न्यादिपत्रेषु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः दिक्पालांश् च विधिस्तस्य इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिक्पालादौ विधिस्तुल्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैर् अपि च पञ्चभिः

(পাঠভেদ:) ‘অগ্নি আদি পত্রসমূহত অস্ত্ৰ’—ই খ আৰু ঙ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ; ‘আৰু দিকপালসকল—ইয়েই তাৰ বিধি’—ই গ আৰু ঘ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ; ‘দিকপাল আদি ক্ষেত্ৰত বিধি একে’—ই ঙ-চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ। সকলোৰ স্থিতি-ৰক্ষাৰ্থে আৰু ৰাজ্যজয়ৰ বাবে, সকলো ব্যূহেৰে সংযুক্ত আৰু পঞ্চাঙ্গসহ বিশ্বৰূপক পূজা কৰা উচিত।

Verse 50

गरुडाद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात् विश्वक्सेनं यजेन्नाम्ना वै वीजं व्योमसंस्थितं

গৰুড় আদি আৰু তদ্ৰূপ ইন্দ্ৰ আদি দেবতাৰ আৰাধনাৰে সকলো কামনা লাভ হয়। ‘বিশ্বক্ষেণ’ নামত, ব্যোমত স্থিত বীজমন্ত্ৰ ধ্যান কৰি পূজা কৰা উচিত।