Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
অগ্নেয়-বিদ্যাৰ ধাৰাবাহিক উপদেশত এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে নিৰ্বাণ-দীক্ষা আদি দীক্ষা-প্ৰসঙ্গত সংস্কাৰৰ স্থান নিৰূপণ কৰি সাধকক ‘দৈৱিক’ জীৱনাচাৰলৈ উন্নীত কৰা মুঠ আঠচল্লিশটা সংস্কাৰৰ বিস্তৃত বিধান দিয়ে। তেওঁ গৰ্ভাধান, পুংসৱন, সীমন্তোন্নয়ন, জাতকৰ্ম আৰু নামকৰণ আদি জীৱন-সংস্কাৰ গণনা কৰি, পাছত গৃহ্য আৰু শ্রৌত ক্ষেত্ৰত পাকযজ্ঞ, আৱৰ্ত শ্ৰাদ্ধ, ঋতুকৰ্ম আৰু হৱিৰ্যজ্ঞ—আধান, অগ্নিহোত্ৰ, দৰ্শ আৰু পৌৰ্ণমাস—বৰ্ণনা কৰে। শেষত সোমযাগ-প্ৰণালীত অগ্নিষ্টোম আৰু তাৰ বিস্তাৰসমূহৰ নাম উল্লেখ কৰি, অশ্বমেধক ‘হিৰণ্য’ বিশেষণ আৰু দয়া, ক্ষান্তি, আৰ্জৱ, শৌচ আদি আঠ নৈতিক গুণৰ সৈতে সংযোগ কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা যজ্ঞশক্তি নৈতিক শুদ্ধিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হয়। উপসংহাৰত জপ, হোম, পূজা আৰু ধ্যানক সংস্কাৰ-সম্পূৰ্ণতাৰ সাধনা বুলি কৈ ভুক্তি-মুক্তি, ৰোগ আৰু অন্তৰ্দোষৰহিত দেবসম জীৱনলাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कुशापमार्जनं नाम एकत्रिंशो ऽध्यायः अथ द्वातिंशो ऽध्यायः संस्कारकथनं अग्निर् उवाच निर्वाणादिषु दीक्षासु चत्त्वारिंशत्तथाष्ट च संस्कारान् कारयेद्धीमान् शृणुतान्यैः सुरो भवेत्
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ আগ্নেয়পুৰাণত ‘কুশাপমাৰ্জন’ নামৰ একত্ৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া দ্বাত্ৰিংশ অধ্যায় ‘সংস্কাৰকথন’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—নিৰ্বাণ-দীক্ষা আদি দীক্ষাসমূহত বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে আঠচল্লিশটা সংস্কাৰ সম্পাদন কৰাব; শুনা, ইয়াৰ দ্বাৰা মানুহ দেৱতুল্য হয়।
Verse 2
गर्भाधानन्तु योन्यां वै ततः पुंसवनञ्चरेत् सीमन्तोन्नयनञ्चैव जातकर्म च नाम च
গৰ্ভত গৰ্ভাধান-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰি; তাৰ পাছত পুংসৱন, সীমন্তোন্নয়ন, আৰু জাতকৰ্ম আৰু নামকৰণ-সংস্কাৰ কৰিব লাগে।
Verse 3
अन्नाशनं ततश्चूडा ब्रह्मचर्यव्रतानि च चत्वारि वैष्णवी पार्थी भौतिकी श्रोत्रिकी तथा
তাৰ পাছত অন্নাশন-সংস্কাৰ, চূড়া (শিখা-ধাৰণ) আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰত নিৰ্ধাৰিত; এইবোৰ চাৰি প্ৰকাৰ—বৈষ্ণৱী, পাৰ্থী, ভৌতিকী আৰু শ্ৰৌত্ৰিকী।
Verse 4
गोदानं सूतकत्वञ्च पाकयज्ञाश् च सप्त ते अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्यग्रायणीति च
গোদান, সূতক-অৱস্থা, আৰু সেই সাত পাকৈযজ্ঞ; লগতে অষ্টকা, পাৰ্বণ-শ্ৰাদ্ধ, শ্ৰাৱণী আৰু অগ্ৰায়ণী—এইবোৰো ইয়াত বুজিব লাগে।
Verse 5
चैत्री चाश्वयुजी सप्त हविर्यज्ञांश् च तान् शृणु आधानञ्चाग्निहोत्रञ्च दर्शो वै पौर्णमासकः
সেই সাত হৱিৰ্যজ্ঞ শুনা—চৈত্ৰী আৰু আশ্বযুজী; লগতে আধান (অগ্নি-স্থাপন), নিত্য অগ্নিহোত্ৰ, দর্শ (অমাৱস্যা-যজ্ঞ) আৰু পৌৰ্ণমাস (পূৰ্ণিমা-যজ্ঞ)।
Verse 6
चातुर्मास्यं पशुबन्धः सौत्रामणिरथापरः सोमसंस्थाः सप्त शृणु अग्निष्टोमः क्रतूत्तमः
শুনা—সোমসংস্থা সাত; তাত চাতুৰ্মাস্য কৰ্ম, পশুবন্ধ (পশু-অৰ্পণ) আৰু সৌত্ৰামণি আদি অন্তৰ্ভুক্ত; আৰু তাত অগ্নিষ্টোম সৰ্বোত্তম ক্ৰতু।
Verse 7
अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशो वाजपेयकः अतिरात्राप्तोर्यामश् च सहस्रेशाः सवा इमे
এইবোৰ সোমযাগ—অত্যগ্নিষ্টোম, উক্থ্য, ষোড়শী, বাজপেয়, অতিৰাত্ৰ, আপ্তোৰ্যাম আৰু সহস্ৰেশ; এইবোৰেই সোমকর্ম বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
हिरण्याङ्घ्रिर्हिरण्याक्षो हिरण्यमित्र इत्य् अतः सप्त च इति ग, ख, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः हिरण्यपाणिर्हेमाक्षो हेमाङ्गो हेमसूत्रकः
‘সোণালী-পদ’, ‘সোণালী-নয়ন’ আৰু ‘সোণাৰ-মিত্ৰ’—ইয়ালৈকে সাত (নাম) বুলি কোৱা হৈছে; গ-খ চিহ্নিত দুটা পাণ্ডুলিপিৰ পাঠ এইদৰে। অন্য পাঠত—‘সোণালী-হস্ত’, ‘সোণালী-নয়ন’, ‘সোণালী-অংগ’ আৰু ‘সোণালী-সূত্ৰধাৰী’।
Verse 9
हिरण्यास्यो हिरण्याङ्गो हेमजिह्वो हिरण्यवान् अश्वमेधो हि सर्वेशो गुणाश्चाष्टाथ तान् शृणु
অশ্বমেধ সোণালী-মুখ, সোণালী-অংগ, সোণালী-জিহ্বাযুক্ত আৰু সোণালী তেজ/ঐশ্বৰ্যৰে সমৃদ্ধ। নিশ্চয় অশ্বমেধ সৰ্বেশ; এতিয়া তাৰ আঠটা গুণ শুনা।
Verse 10
दया च सर्वभूतेषु क्षान्तिश् चैव तथार्जवम् शौचं चैवमनायासो मङ्गलं चापरो गुणः
সকলো ভূতৰ প্ৰতি দয়া, ক্ষমা আৰু আৰ্জৱ (সৰলতা); শৌচ আৰু অনায়াস (অতিশ্ৰম নোহোৱা)—এইবোৰো মঙ্গল গুণ।
Verse 11
अकार्पण्यञ्चास्पृहा च मूलेन जुहुयाच्छतम् सौरशाक्तेयविष्ण्वीशदीक्षास्त्वेते समाः स्मृताः
অকাৰ্পণ্য (কৃপণতা নথকা) আৰু অস্পৃহা (লোভ নথকা) পালন কৰি, মূলমন্ত্ৰে শত আহুতি দিয়া উচিত। সৌৰ, শাক্ত, শাক্তেয়/কৌমাৰ, বৈষ্ণৱ আৰু ঈশ—এই দীক্ষাসমূহ পৰম্পৰাত সমান বুলি স্মৃত।
Verse 12
संस्कारैः संस्कृतश् चैतैर् भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् सर्वरोगाद्विनिर्मुक्तो देववद्वर्तते नरः जप्याद्धोमात्पूजनाच्च ध्यानाद्देवस्य चेष्टभाक्
এই সকলো সংস্কাৰেৰে সংস্কৃত হোৱা মানুহে ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়ো লাভ কৰে। সি সকলো ৰোগৰ পৰা মুক্ত হৈ দেৱসম আচৰণ কৰে। দেৱতাৰ বিধিত অনুশাসন জপ, হোম, পূজা আৰু ধ্যানৰ দ্বাৰা পালন কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
The chapter’s technical core is a structured taxonomy of ritual practice: it frames forty-eight saṃskāras across life-cycle rites, domestic pākayajñas, haviryajñas (ādhāna, agnihotra, darśa, paurṇamāsa), and Soma-sacrificial systems, and it specifies a mūla-mantra homa of one hundred oblations as a completing discipline.
It explicitly binds ritual performance to ethical cultivation and contemplative practice: saṃskāra is not only ceremonial purification but a ladder toward bhukti-mukti, completed through japa, homa, pūjā, and dhyāna, and safeguarded by virtues such as compassion, purity, non-craving, and non-miserliness.