Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
এই অধ্যায়ত অগ্নিয়ে সৃষ্টিবৰ্ণনাৰ পৰা বংশানুক্ৰমীয় বিশ্বতত্ত্বৰ দিশে গতি কৰি কশ্যপৰ সন্ততিৰ বিৱৰণ দিয়ে, যাৰ জৰিয়তে মন্বন্তৰ জুৰি দেব, অৰ্ধদেব আৰু বৈৰী বংশসমূহে কেনেকৈ জগত পূৰণ কৰে সেয়া বুজাইছে। প্ৰথমে তুষিত আৰু আদিত্যসকলৰ তালিকা (বিষ্ণু/ইন্দ্ৰসহ সৌৰ দেৱতা) দিয়া হয়; তাৰ পিছত দিতিৰ বংশত হিৰণ্যকশিপু আৰু হিৰণ্যাক্ষৰ মাধ্যমে “যুগে যুগে” প্ৰতিপক্ষ শক্তিৰ পুনৰাবিৰ্ভাৱৰ চক্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। দানৱ শাখাত প্ৰহ্লাদ, বলি, বাণ আদি উল্লেখিত, আৰু প্ৰহ্লাদৰ বিষ্ণুভক্তিয়ে দৈত্যবংশৰ ভিতৰতো নৈতিক শ্ৰেণীবিভাগ সূচায়। পাছত কশ্যপৰ পত্নী—পুলোমা, কালকা, বিনতা, কদ্ৰূ, সুৰসা, সুৰভী আদি—আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানৰূপে পক্ষী, নাগ, পশু আৰু উদ্ভিদজগতৰ উৎপত্তিক প্ৰাতিসৰ্গ (দ্বিতীয় সৃষ্টি) হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। শেষত চিত্ৰৰথ, বাসুকি, তক্ষক, গৰুড় আৰু দিকপালসকলৰ অধিকাৰসহ বিশ্ব-প্ৰশাসনৰ সুসংগঠিত ক্ৰম নিৰ্দিষ্ট কৰি যজ্ঞক্ৰম সদৃশ ধৰ্মশাসনক সমৰ্থন কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम अष्टादशो ऽध्यायः अथोनविंशतितमो ऽध्यायः कश्यपवंशवर्णनम् अग्निर् उवाच कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने चाक्षुषे तुषिता देवास्ते ऽदित्यां कश्यपात्पुनः
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘জগত্সৰ্গবৰ্ণন’ নামৰ অষ্টাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘কশ্যপবংশবৰ্ণন’ নামৰ ঊনবিংশ অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—হে মুনি, কশ্যপৰ সৃষ্টিবৰ্ণনাত, আদিত্যাদি প্ৰসঙ্গত, চাক্ষুষ মন্বন্তৰত তুষিত নামে দেবতাসকল পুনৰ অদিতীৰ পৰা কশ্যপৰ দ্বাৰা জন্মিলে।
Verse 2
आसन् विष्णुश् च शक्रश् च त्वष्टा धाता तथार्यमा पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः
তাত বিষ্ণু আৰু শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) উপস্থিত আছিল; লগতে ত্বষ্টা, ধাতা আৰু আৰ্যমানো আছিল। পূষণ, বিবস্বান, সবিতা, মিত্ৰ, আৰু লগতে বৰুণ আৰু ভগো আছিল।
Verse 3
अंशुश् च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे अरिष्टनेमिपत्रीनामपत्यानीह षोडश
তেওঁলোকৰ মাজত অংশুও আছিল। বৈবস্বত মন্বন্তৰত বাৰজন আদিত্য আছিল; আৰু ইয়াত অৰিষ্টনেমিৰ পত্নীসকলৰ সন্তান সংখ্যা ষোল্ল বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 4
बहुपुत्रस्थ विदुषश् चतस्रो विद्युतः सुताः प्रत्यङ्गिरजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः
বহুপুত্ৰৰ পৰা এজন বিদ্বান জন্মিল। তেওঁৰ চাৰিজন পুত্ৰ ‘বিদ্যুৎ’—প্ৰত্যঙ্গিৰাজাত, শ্ৰেষ্ঠ, কৃশাশ্ব বংশীয়, আৰু দিৱ্য আয়ুধধাৰী।
Verse 5
उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश् च कश्यपात्
যেনেকৈ সূৰ্যৰ উদয় আৰু অস্ত নিয়মিত, তেনেকৈ যুগে যুগে দিতীৰ গৰ্ভত কশ্যপৰ দ্বাৰা হিৰণ্যকশিপু আৰু হিৰণ্যাক্ষ জন্মে।
Verse 6
सप्तम इति ख ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मृता इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः
সিংহিকা নামৰ কন্যা বিপ্ৰচিত্তিৰ পৰিগ্ৰহ (পত্নী) হৈছিল। তাইৰ পৰা ৰাহু আদি জন্মিল; তেওঁলোক পৰম্পৰাত ‘সৈংহিকেয়’—সিংহিকাৰ বংশধৰ—বুলি শ্ৰুত।
Verse 7
हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः अनुह्रादश् च ह्रादश् च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः
হিৰণ্যকশিপুৰ প্ৰসিদ্ধ পৰাক্ৰমশালী চাৰিজন পুত্ৰ আছিল—অনুহ্ৰাদ, হ্ৰাদ আৰু প্ৰহ্ৰাদ; প্ৰহ্ৰাদ আছিল অতি বৈষ্ণৱ ভক্ত।
Verse 8
संह्रादश् च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस् तथा ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च
আৰু সংহ্ৰাদ আছিল চতুৰ্থ। হ্ৰাদৰ পৰা হ্ৰদ জন্মিল; আৰু হ্ৰদৰ পুত্ৰ আছিল ভাগ্যৱান আয়ুষ্মান, শিবি আৰু বাস্কল।
Verse 9
विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठं महामुने
বিৰোভন আছিল প্ৰহ্ৰাদৰ পুত্ৰ; আৰু বিৰোচনৰ পৰা বলি জন্মিল। হে মহামুনি, বলিৰ এশ পুত্ৰ আছিল; তেওঁলোকৰ মাজত বাণ আছিল শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 10
पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवम् प्राप्तश् च ईश्वरात्
পূৰ্ব এক কল্পত বাণে উমাপতি (শিৱ)ক প্ৰসন্ন কৰিছিল; তেতিয়া ঈশ্বৰৰ পৰা এই বৰ লাভ কৰিলে—“মই আপোনাৰ পাৰ্শ্বত বিহাৰ কৰিম।”
Verse 11
हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश् च शतमासन् दनोः सुताः
হিৰণ্যাক্ষৰ পাঁচ পুত্ৰ আছিল—শম্বৰ, শকুনি, দ্বিমূৰ্ধা, শঙ্কু আৰু আৰ্য; আৰু দনুৰ পুত্ৰ আছিল এশজন।
Verse 12
स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
স্বর্ভানুৰ কন্যা প্ৰভা বুলি কোৱা হয়; পুলোমনৰ কন্যা শচী বুলি স্মৃত। লগতে উপদানৱী, হযশিৰা, শর্মিষ্ঠা আৰু বাৰ্ষপৰ্বণী নামো প্ৰসিদ্ধ।
Verse 13
पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश् च कोटयः
পুলোমা আৰু কালকা—দুয়ো বৈশ্বানৰৰ কন্যা—কশ্যপৰ দুজনী পত্নী আছিল; আৰু তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকল কোটিসংখ্যক আছিল।
Verse 14
प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले ताम्रायाः षट् सुताः स्युश् च काकी श्वेनी च भास्यपि
প্ৰহ্লাদৰ বংশত নিবাতকবচসকল চাৰি কোটি সংখ্যাত আছিল। আৰু তাম্ৰাৰ ছয় পুত্ৰ আছিল—কাকী, শ্বেনী আৰু ভাসীও।
Verse 15
गृध्रिका शुचि सुग्रीवा ताभ्यः काकादयो ऽभवन् अरः शकुनिस्त्वतीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शक्निस्त्वथेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विमूर्धा शम्बराद्याश् च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिका च शुचिग्रीवो इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिकाशुचिसुग्रीवो इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अश्वाश्चोष्ट्राश् च ताम्राया अरुणो गरुडस् तथा
গৃধ্ৰিকা, শুচি আৰু সুগ্ৰীৱাৰ পৰা কাক আদি পক্ষী জন্মিল। অন্য পাঠত ‘আৰ’ আৰু ‘শকুনি’ৰ কথাও আছে। তাম্ৰাৰ পৰা ঘোঁৰা আৰু উট, লগতে অৰুণ আৰু গৰুড়ো জন্মিল।
Verse 16
विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश् च सुरसाभवाः काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः
বিনতাৰ পৰা এক সহস্ৰ সৰ্প জন্মিল, আৰু সুৰসাৰ পৰাও এক সহস্ৰ। কদ্ৰুৰ পৰা এক সহস্ৰ সৰ্প জন্মিল—তেওঁলোকৰ মাজত শেষ, বাসুকি আৰু তক্ষক আছিল।
Verse 17
दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः पक्षिणो जले सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः
দংশধাৰী প্ৰাণী ক্ৰোধৰ পৰা উৎপন্ন হয়; ধৰোত্থসকল ভূমিজাত স্থলচৰ; পক্ষী জলে উৎপন্ন হয়; সুৰভীৰ পৰা গাই, মহিষ আদি জন্মে; আৰু ঈৰা (দুগ্ধ)ৰ পৰা তৃণাদি উদ্ভিদ উৎপন্ন হয়।
Verse 18
स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन् अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं
স্বাসাৰ পৰা যক্ষ আৰু ৰাক্ষস জন্মিল; মুনিৰ অশ্বৰসাৰ পৰা অন্য জীৱগণ উৎপন্ন হ’ল; আৰু অৰিষ্টাৰ পৰা গন্ধৰ্বসকল জন্মিল। নিশ্চয় কশ্যপৰ পৰাই স্থাৱৰ-জঙ্গম সকলো সৃষ্টিৰ উদ্ভৱ।
Verse 19
एषां पुत्रादयो ऽसङ्ख्या देवैर् वै दानवा जिताः दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं
তেওঁলোকৰ পুত্ৰ আদি বংশধৰ অসংখ্য আছিল; তথাপি দানৱসকল দেবতাসকলৰ দ্বাৰা পৰাজিত হ’ল। পুত্ৰহাৰা দিতিয়ে তেতিয়া কশ্যপক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 20
पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह
ইন্দ্ৰক প্ৰহাৰ কৰিব পৰা পুত্ৰ কামনা কৰি তাই কশ্যপৰ দ্বাৰা গৰ্ভধাৰণ কৰিলে; আৰু (তাঁৰ) পাদপ্ৰক্ষালনৰ ফলত তাই শুই পৰোঁতে ইন্দ্ৰই তাইৰ গৰ্ভ নষ্ট কৰিলে।
Verse 21
छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतो ऽभवन् शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः
কিন্তু ইন্দ্ৰই এটা ছিদ্ৰ (দুৰ্বলতা) বিচাৰি সেই দেবসকলক মৰুত কৰি দিলে—শক্রৰ ঊনপঞ্চাশ দীপ্ততেজস্বী সহায়।
Verse 22
एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः
এই সকলো সম্পন্ন কৰি হৰিয়ে ব্ৰহ্মাৰ সৈতে ৰজা পৃথুক অভিষিক্ত কৰিলে; তাৰ পাছত ক্ৰমে ক্ৰমে আনসকলক ৰাজ্য বণ্টন কৰিলে, আৰু হৰিয়েই সকলোৰে অধিপতি হৈ থাকিল।
Verse 23
द्विजौषधीनां चन्द्रश् च अपान्तु वरुणो नृपः राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः
দ্বিজসকল আৰু ঔষধিসকলৰ ওপৰত চন্দ্ৰই অধিপতি; জলৰ ওপৰত ৰজা বৰুণ। ৰজাসকলৰ ওপৰত ৰজা বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ) শাসক; আৰু সূৰ্যসমূহৰ ওপৰত বিষ্ণুৱেই পৰমেশ্বৰ।
Verse 24
वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः प्रजापतीनां दक्षो ऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः
বসুসকলৰ মাজত পাৱক (অগ্নি) ৰজা; মৰুতসকলৰ মাজত বাসৱ (ইন্দ্ৰ) প্ৰভু; প্ৰজাপতিসকলৰ মাজত দক্ষ; আৰু দানৱসকলৰ অধিপতি প্ৰহ্লাদ।
Verse 25
पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः प्रभुः हिमवांश् चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः
পিতৃসকলৰ ৰজা যম; ভূতাদি সত্তাসকলৰ প্ৰভু হৰ (শিৱ)। পৰ্বতসমূহৰ মাজত হিমৱান শ্ৰেষ্ঠ; আৰু নদীসমূহৰ অধিপতি সাগৰ।
Verse 26
धरण्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कश्यपादि परस्परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवैर् दाइत्याः पराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भूतानाञ्च हर इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ
গান্ধৰ্বসকলৰ মাজত চিত্ৰৰথ শ্ৰেষ্ঠ; নাগসকলৰ মাজত বাসুকি। সৰ্পসকলৰ মাজত ৰজা তক্ষক; আৰু পক্ষীসকলৰ মাজত গৰুড় প্ৰভু।
Verse 27
ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः
গজেন্দ্ৰসকলৰ মাজত ঐৰাৱত শ্ৰেষ্ঠ; গোৱংশৰ মাজত বৃষভ শ্ৰেষ্ঠ; বন্য মৃগসমূহৰ মাজত ব্যাঘ্ৰ শ্ৰেষ্ঠ; আৰু বৃক্ষসমূহৰ মাজত প্লক্ষক বনস্পতিসকলৰ অধীশ্বৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 28
उच्चैःश्रवास् तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः
অশ্বসকলৰ মাজত উচ্চৈঃশ্ৰবা; পূৰ্বদিশাৰ পালক সুধন্বা; দক্ষিণদিশাত শঙ্খপদ; জলত কেতুমান পালক; আৰু সৌম্য অৰ্থাৎ উত্তৰদিশাত হিৰণ্যৰোমক—এইদৰে প্ৰতিসৰ্গৰ বিৱৰণ কোৱা হ’ল।
Frequently Asked Questions
To present Kaśyapa’s lineage as a structured cosmological taxonomy—linking manvantara history, the origins of species and clans, and the hierarchy of cosmic rulers (adhikāras).
Ādityas from Aditi; Daityas from Diti (Hiraṇyakaśipu, Hiraṇyākṣa); Dānava branches via Prahlāda–Bali–Bāṇa; and nāga/bird lineages via Kadrū and Vinatā (Śeṣa, Vāsuki, Takṣaka; Aruṇa, Garuḍa).
By translating cosmology into order: knowing origins, hierarchies, and presiding powers supports correct ritual address (who is invoked for what), reinforces dharmic discernment (e.g., Prahlāda’s devotion), and aligns worldly administration with cosmic governance.
Pratisarga is “secondary creation,” here expressed as a classificatory account of beings and their rulers/guardians—mapping species, clans, and directional protectors into an administrable cosmic order.