Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
এই অধ্যায়ত স্নানক পূজাৰ অনিবাৰ্য পূৰ্বকর্ম আৰু শুদ্ধি-বিধি হিচাপে বিধিবদ্ধ কৰা হৈছে। নৃসিংহ/সিংহ মন্ত্রে মৃৎতিকাগ্ৰহণ কৰি ভাগ কৰা হয়; এক ভাগে ‘মনঃ-স্নান’ কৰি দেখুৱায় যে শুদ্ধি প্ৰথমে অন্তৰত। নিমজ্জন আৰু আচমন পিছত ন্যাস কৰি সিংহ-মন্ত্রজপে ৰক্ষা/দিগ্বন্ধ স্থাপন হয়; ত্বৰিতা বা ত্ৰিপুৰা ৰক্ষামন্ত্রৰ বিকল্পো উল্লেখ আছে। অষ্টাক্ষৰ মন্ত্রে হৃদয়ত হৰি-জ্ঞান স্থাপন, বাসুদেৱ-জপে তীৰ্থজল সংস্কাৰ, বৈদিক মন্ত্রে দেহশোধন আৰু মূর্তি-পূজা সম্পন্ন হয়। অঘমর্ষণ, শুচি বস্ত্ৰধাৰণ, কৰজল শুদ্ধি, নাৰায়ণ মন্ত্রে প্ৰাণায়াম, দ্বাদশাক্ষৰে অৰ্ঘ্য আৰু যোগপীঠৰ পৰা দিকপাল, ঋষি, পিতৃগণলৈকে আহ্বান-জপৰ বিধান আছে। শেষত সকলোকে স্বস্থানলৈ প্ৰেৰণ, অঙ্গসংহাৰ কৰি পূজাস্থানলৈ গমন কৰা হয়; মূলমন্ত্র-আধাৰিত সমাপন-স্নানে অন্য পূজাৰ বাবে পুনঃব্যৱহাৰযোগ্য ক্ৰম স্থাপিত হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवादिपूजाकथनं नाम एकविंशतितमो ऽध्यायः अथ द्वाविंशो ऽध्यायः स्नानविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये स्नानं क्रियाद्यर्थं नृसिंहेन तु मृत्तिकां गृहीत्वा तां द्विधा कृत्वा मनःस्नानमथैकया
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘বাসুদেৱাদি পূজাকথন’ নামৰ একবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘স্নানবিধিকথন’ নামৰ দ্বাবিংশ অধ্যায় আৰম্ভ হয়। নাৰদে ক’লে—ক্ৰিয়া আদি উদ্দেশ্যে মই স্নানৰ বিধান ক’ম। নৃসিংহ-মন্ত্ৰে মৃৎ লৈ তাক দুটা ভাগ কৰি, এটা ভাগে ‘মনঃস্নান’ কৰিব লাগে।
Verse 2
निमज्याचम्य विन्यस्य सिंहेन कृतरक्षकः ह्रीं त्वरितायै, ह्रीं ऐं क्लीं सौ त्रिपुरा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृतरक्षण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधिस्नानं ततः कुर्यात् प्राणायामपुरःसरं
জলত নিমজ্জন কৰি আচমন কৰি, তাৰ পাছত বিন্যাস সম্পন্ন কৰি ‘সিংহ’ মন্ত্ৰে ৰক্ষা স্থাপন কৰিব লাগে। ‘হ্ৰীং ত্বৰিতায়ৈ’—অথবা পাঠান্তৰ মতে ‘হ্ৰীং ঐং ক্লীং সৌ ত্ৰিপুৰা’—এইদৰে ৰক্ষাবিধি সম্পূৰ্ণ কৰি, প্ৰাণায়াম পূৰ্বক বিধিস্নান কৰিব লাগে।
Verse 3
हृदि ध्यायन् हरिज्ञानं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण हि त्रिधा पाणितले मृत्स्नां दिग्बन्धं सिंहजप्ततः
হৃদয়ত হৰি (বিষ্ণু)ৰ তাৰক জ্ঞান ধ্যান কৰি, অষ্টাক্ষৰ মন্ত্ৰে তিনিবাৰ হাতৰ তলুৱাত মৃৎ ল’ব লাগে। ‘সিংহ’ মন্ত্ৰে জপিত সেই মৃৎৰে ৰক্ষাৰ্থে দিগ্বন্ধ (দিশাবন্ধন) কৰিব লাগে।
Verse 4
वासदेवप्रजप्तेन तीर्थं सङ्कल्प्य चालभेत् गात्रं वेदादिना मन्त्रैः सम्मार्ज्याराध्य मूर्तिना
বাসুদেৱ জপেৰে তীৰ্থজল সংস্কাৰ কৰি তাক তীৰ্থৰূপে সংকল্প কৰি গ্ৰহণ কৰিব। তাৰ পিছত বেদাদি মন্ত্ৰে দেহ মাৰ্জন কৰি, মূৰ্তিৰূপ দেৱতাৰ আৰাধনা কৰিব।
Verse 5
कृत्वाघमर्षणं वस्त्रं परिधाय समाचरेत् विन्यस्य मन्त्रैर् द्विर्मार्ज्य पाणिस्थं जलमेव च
অঘমর্ষণ সম্পন্ন কৰি বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি আচৰণ কৰিব। তাৰ পিছত মন্ত্ৰে ন্যাস কৰি, হাতৰ তালুত ধৰা জলকো দুবাৰ মাৰ্জন কৰি শুদ্ধ কৰিব।
Verse 6
नारायणेन संयम्य वायुमाघ्राय चोत्सृजेत् जलं ध्यायन् हरिं पश्चाद्दत्वार्घ्यं द्वादशाक्षरं
“নাৰায়ণ” মন্ত্ৰে প্ৰাণসংযম কৰি বায়ু ভিতৰলৈ লৈ পাছত ত্যাগ কৰিব। জলে হৰিক ধ্যান কৰি, তাৰ পিছত অৰ্ঘ্য দি দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰ জপ কৰিব।
Verse 7
जप्त्वान्याञ्छतशस्तस्य योगपीठादितः क्रमात् मन्त्रान् दिक्पालपर्यन्तानृषीन् पितृगणानपि
তাৰ পিছত সেই বিধিৰ অন্য মন্ত্ৰসমূহ শতশতবাৰ জপ কৰিব, যোগপীঠৰ পৰা ক্ৰমে। দিকপাল পৰ্যন্ত মন্ত্ৰসমূহ, আৰু ঋষি তথা পিতৃগণকো যথাবিধি আহ্বান/জপ কৰিব।
Verse 8
मनुष्यान् सर्वभूतानि स्थावरान्तान्यथावसेत् न्यस्य चाङ्गानि संहृत्य मन्त्रान्यागगृहं व्रजेत् एवमन्यासु पूजासु मूलाद्यैः स्नानमाचरेत्
মানুহ আৰু সকলো ভূতক—স্থাৱৰলৈকে—যথাস্থান বিসৰ্জন কৰিব। তাৰ পিছত অঙ্গন্যাস কৰি অঙ্গসমূহ সংহৃত কৰি, মন্ত্ৰ জপ কৰি যাগগৃহলৈ যাব। এইদৰে অন্য পূজাতো মূলাদি মন্ত্ৰে সমাপন-স্নান কৰিব।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a sequenced purification protocol—mṛttikā with Siṃha/Nṛsiṃha mantra, ācamana, nyāsa, rakṣā and digbandha, tīrtha-saṅkalpa via Vāsudeva-japa, aghamarṣaṇa, prāṇāyāma with Nārāyaṇa, and arghya with the dvādaśākṣara—showing how mantra and breath discipline structure ritual purity.
By making external bathing dependent on manaḥ-snāna and Hari-jñāna meditation, it frames ritual as inner transformation: protection (digbandha), mantra-japa, and prāṇāyāma stabilize attention and purity, preparing the practitioner for deity-worship that supports dharma, bhakti, and ultimately mokṣa.
The rite is organized around protective Siṃha/Nṛsiṃha formulas, the aṣṭākṣara (Hari-centered) mantra for inward focus, Vāsudeva-japa for consecrating tīrtha-water, Nārāyaṇa for breath restraint, and the dvādaśākṣara for arghya and continuation of the worship sequence.