Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ভগৱান অগ্নিয়ে সৰ্গ (সৃষ্টি) বিষয়ক এক সুসংবদ্ধ শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে প্ৰাকৃত সৰ্গ—ব্ৰহ্মাৰ আদিসৃজন হিচাপে মহৎ তত্ত্ব, তাৰ পিছত তন্মাত্ৰাৰ পৰা স্থূল ভূতৰ উৎপত্তি, আৰু তাৰ পাছত বৈকাৰিক/ঐন্দ্ৰিয়ক পৰ্যায়ত ইন্দ্ৰিয় আৰু সিহঁতৰ কাৰ্যৰ বিকাশ। তাৰ পিছত স্থাৱৰ, তিৰ্যক্স্ৰোতস (পশু-যোনি), ঊৰ্ধ্বস্ৰোতস দেৱ, আৰু বাক্স্ৰোতস মানুহ—এই স্তৰসমূহ; শেষত ‘অনুগ্ৰহ-সৰ্গ’ সত্ত্ব-তমস গুণৰ নৈতিক-আধ্যাত্মিক ফল সূচায়। তাৰ পাছত বংশ-উদাহৰণ—দক্ষৰ কন্যাসকল আৰু ঋষি পৰম্পৰাৰ পৰা দেৱ-ঋষিৰ উৎপত্তি, ৰুদ্ৰৰ জন্ম আৰু নামসমূহ, আৰু সতীৰ পাৰ্বতী ৰূপে পুনর্জন্ম। উপসংহাৰত নাৰদাদি ঋষিসকলে শিকোৱা স্নানপূৰ্বক স্বায়ম্ভুৱ পৰম্পৰাৰ পূজা—বিষ্ণু আদি দেৱতাৰ আৰাধনাৰে ভুক্তি আৰু মুক্তিৰ উপায় বুলি প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमो ऽध्यायः अथ विंशतितमो ऽध्यायः सर्गविषयकवर्णनं अग्निर् उवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
এইদৰে আদিমহাপুৰাণৰ আগ্নেয় (অগ্নি) পুৰাণত ‘প্ৰতিসৰ্গ-বৰ্ণন’ নামৰ ঊনবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া বিংশ অধ্যায়—‘সৰ্গ-বিষয়ক বৰ্ণন’ আৰম্ভ। অগ্নি ক’লে: প্ৰথম সৰ্গ মহৎ (মহত্তত্ত্ব)ৰ; সেয়াই ব্ৰহ্মাৰ সৃজন-প্ৰসৱ বুলি জানিব লাগে। তন্মাত্ৰাৰ পৰা উৎপন্ন দ্বিতীয় সৰ্গ ‘ভূতসৰ্গ’ (স্থূল ভূতৰ সৃষ্টিৰূপ) বুলি স্মৃত।
Verse 2
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
তৃতীয় সৰ্গ ‘বৈকাৰিক’ বুলি কোৱা হয় আৰু সেয়াই ‘ঐন্দ্ৰিয়ক’ (ইন্দ্ৰিয়-সম্বন্ধীয়) সৰ্গ বুলিও স্মৃত। এইদৰে এই প্ৰাকৃত (ভৌতিক) সৰ্গ বুদ্ধিক পূৰ্বকাৰণ কৰি উৎপন্ন হৈছে।
Verse 3
मुख्यः सर्गश् चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तः स्तैर्यग्योन्यस्ततः स्मृतः
চতুৰ্থ সৰ্গ ‘মুখ্য’ বুলি কোৱা হয়; তাত স্থাৱৰ (উদ্ভিদাদি অচল) সত্তাসকলক মুখ্য বুলি স্মৃত। যি সৰ্গ ‘তির্যক্স্ৰোতস’ (পাৰ্শ্বগামী প্ৰবাহযুক্ত) বুলি কোৱা হৈছে, সেয়াই সেয়ে ‘স্থৈৰ্যগ্যোনি’ অৰ্থাৎ পশু-যোনি/প্ৰজাতি বুলি স্মৰণীয়।
Verse 4
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
এইদৰে ঊৰ্ধ্বস্ৰোতস্ জীৱসমূহৰ ষষ্ঠ সৃষ্টিক ‘দেৱসৰ্গ’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তাৰ পিছত বাক্-সম্পন্ন (ৱাক্স্ৰোতস্) জীৱসমূহৰ সপ্তম সৃষ্টি—অৰ্থাৎ মানৱসৃষ্টি—ঘটে।
Verse 5
अष्टमोनुग्रहः सर्गैः सात्विकस्तामसश् च यः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताश् च त्रयः स्मृताः
অষ্টমটো ‘অনুগ্ৰহ-সৃষ্টি’; ই সাত্ত্বিক আৰু তামস—এই দুয়ো প্ৰকাৰ। এই পাঁচটা ‘বৈকৃত’ (পৰিণামিত) সৃষ্টি বুলি স্মৃত, আৰু তিনিটা ‘প্ৰাকৃত’ (মূল) সৃষ্টি বুলি গণ্য।
Verse 6
प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमस् तथा ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः
প্ৰাকৃত সৃষ্টি, বৈকৃত সৃষ্টি আৰু নবম ‘কৌমাৰ’ সৃষ্টি—এইবোৰ ব্ৰহ্মাৰ পৰা প্ৰবৃত্ত হোৱা নটা সৃষ্টি; জগতৰ মূল কাৰণ-আধাৰ।
Verse 7
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे नित्यो नैमित्तकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः
খ্যাতি আদি দক্ষ-কন্যাসকলক ভৃগু আদি ঋষিসকলে বিবাহ কৰে। সৰ্গ (সৃষ্টি) জনসাধাৰণে ত্ৰিবিধ বুলি কয়—নিত্য, নৈমিত্তিক আৰু প্ৰাকৃত।
Verse 8
प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादनु जायते यत्रानुदिनं मित्यसर्गो हि सम्मतः
সৃষ্টি প্ৰাকৃত আৰু দৈনন্দিনী (প্ৰতিদিন ধাৰাবাহিক) বুলিও কোৱা হয়। অন্তৰ-প্ৰলয়ৰ পাছত সেই ক্ৰম পুনৰ উদ্ভৱ হয়; আৰু যি প্ৰতিদিন ঘটে তাক নিত্য-সৰ্গ বুলি স্বীকৃত।
Verse 9
देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये
ভৃগুৰ পত্নী খ্যাতিৰ গৰ্ভৰ পৰা ধাতা আৰু বিধাতা নামৰ দুজন দেৱ জন্মিল; আৰু তেওঁ বিষ্ণুৰ পত্নী শ্ৰীকো জন্ম দিলে, যাক সমৃদ্ধিৰ বাবে শক্র (ইন্দ্ৰ) স্তৱ কৰিছিল।
Verse 10
धातुर्विधार्तुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः मार्कण्डेयो मृकण्डोश् च जज्ञे वेदशिरास्ततः
ধাতা আৰু বিধাতাৰ ক্ৰমে দুজন পুত্ৰ জন্মিল—প্ৰাণ আৰু মৃকণ্ডুক। মৃকণ্ডুৰ পৰা মার্কণ্ডেয় জন্মিল, আৰু তাৰ পাছত বেদশিৰা জন্মিল।
Verse 11
पौर्णमासश् च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस् तथा
সম্ভূতিৰ পৰা মৰীচিৰ পুত্ৰ ৰূপে পৌৰ্ণমাস জন্মিল; আৰু স্মৃতিৰ পৰা অঙ্গিৰসৰ সন্তান হিচাপে সিনীৱালী আৰু কুহূও জন্মিল।
Verse 12
राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत् सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्
ৰাকা আৰু অনুমতি, আৰু অত্রিৰ পত্নী অনসূয়াই সোম, পুত্ৰ দুর্বাসা আৰু যোগী দত্তাত্ৰেয়ক জন্ম দিলে।
Verse 13
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत् क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः
পুলস্ত্যৰ পত্নী প্ৰীতিৰ পৰা দত্তোলি পুত্ৰ জন্মিল; আৰু পুলহৰ দ্বাৰা ক্ষমাৰ পৰা সহিষ্ণু আৰু কৰ্মপাদিকা জন্মিল।
Verse 14
सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्विणः
ক্ৰতুৰ পত্নী সন্নতিৰ পৰা মহাতেজস্বী বালিখিল্য ঋষিসকল জন্মিল। তেওঁলোক অঙ্গুষ্ঠৰ গাঁঠিৰ সমান ক্ষুদ্ৰ আৰু সংখ্যাত ষাঠি সহস্ৰ আছিল।
Verse 15
उर्जायाञ्च वशिष्ठाच्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः सवनश्चालघुः शुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः
ঊৰ্জা আৰু বশিষ্ঠৰ পৰা ৰাজৰ্ষি গাত্ৰোৰ্ধ্ববাহুক জন্মিল। লগতে সৱন, আলঘু, শুক্ৰ, সুতপা—এইদৰে সাতজন ঋষি গণনা কৰা হয়।
Verse 16
पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत् आर्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रजोगोत्रोर्ध्वाहुक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राजा शात्रोर्ध्वबालक इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः, रजोगोत्रोर्ध्ववाहक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सबलश्चानघः शुक्र इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निस्वात्ता वर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयो ह्य् अजात्
পাৱক ‘পৱমান’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল আৰু শুচি ‘স্বাহাগ্নিজ’ নামে পৰিচিত হ’ল। কিছুমান চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত ‘আৰ্যা’, ‘ৰজোগোত্ৰোৰ্ধ্বাহুক/ঊৰ্ধ্বৱাহক’, ‘ৰাজা শাত্ৰোৰ্ধ্ববালক’, ‘সবল’, ‘অনঘ’, ‘শুক্ৰ’ আদি পাঠভেদ দেখা যায়। অগ্নিষ্বাত্ত আৰু বৰ্হিষদ শ্ৰেণীক ‘অনগ্নি’ বোলা হলেও, যজ্ঞকর্মত তেওঁলোক অগ্নিসংযুক্ত, অগ্নিসহ উত্পন্ন বুলিয়েই ভাব বুজায়।
Verse 17
पितृभ्यश् च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्
পিতৃসকল আৰু স্বধাৰ পৰা বৈধাৰিণীৰ কন্যা মেনা জন্মিল। আৰু হিংসা আছিল অধৰ্মৰ পত্নী; সেই দুয়োৰ পৰা অনৃত (মিছা) জন্মিল।
Verse 18
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकेमेव च माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः
কন্যা আৰু নিকৃতি—এই দুটা নৰক; ইয়াৰ পৰা ভয়ান্-নৰকো উৎপন্ন হয়। মায়া আৰু বেদনাো নৰক; আৰু এই দুয়োটা এক যুগল (মিথুন) ৰূপে কোৱা হৈছে।
Verse 19
तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम् वेदना च सुतं चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्
সেই দুয়োৰ পৰা নিশ্চয় মায়া আৰু জীৱ-অপহাৰিণী মৃত্যু জন্মিল; আৰু ৰৌৰৱৰ পৰা বেদনা আৰু দুখো সন্তানৰূপে উৎপন্ন হ’ল।
Verse 20
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे ब्रह्मणश् च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः
মৃত্যুৰ পৰা ব্যাধি, জৰা, শোক, তৃষ্ণা আৰু ক্ৰোধ জন্মিল; আৰু ব্ৰহ্মাৰ পৰা এজন কান্দি কান্দি জন্মিল—সেই ৰোদনৰ বাবেই তাৰ নাম ৰুদ্ৰ হ’ল।
Verse 21
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः
তাৰ পাছত পিতামহ (ব্ৰহ্মা) তেওঁক ‘ভৱ’, ‘শৰ্ব’, ‘ঈশান’ আৰু ‘পশুপতি’ বুলি সম্বোধন কৰিলে; হে দ্বিজ, ‘ভীম’, ‘উগ্ৰ’ আৰু ‘মহাদেৱ’ বুলিও ক’লে।
Verse 22
दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः
দক্ষৰ ক্ৰোধৰ ফলত তেওঁৰ কন্যা—শিৱৰ পত্নী সতী—দেহ ত্যাগ কৰিলে; হিমৱতৰ কন্যা হৈ পুনৰ শম্ভু (শিৱ)ৰ পত্নী হ’ল।
Verse 23
ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्ण्वादेर्भुक्तिमुक्तिदाः
নাৰদ আদি ঋষিসকলে উপদেশ দিয়া, স্নান আদি পূৰ্বক আৰু স্বায়ম্ভুৱ পৰম্পৰাৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা পূজাবিধি সম্পাদন কৰিলে বিষ্ণু আদি দেৱতাৰ কৃপাৰে ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়ো ফল লাভ হয়।
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of creation is given—prākṛta (Mahat, tanmātra-to-bhūta, and vaikārika/aindriyaka) and vaikṛta layers (including plant, animal, deva, human, and anugraha categories), concluding with the ninth Kaumāra creation as part of Brahmā’s ninefold sarga.
By linking cosmological order to ritual order: understanding sarga clarifies one’s place in dharma, while the closing instruction on snāna-pūrvaka pūjā (as taught by Nārada and others) frames worship as the practical bridge that yields bhukti (well-being) and mukti (liberation).
Nine sargas proceeding from Brahmā are indicated, with prākṛta and vaikṛta groupings plus the Kaumāra; the count functions as a mnemonic map from subtle principles to embodied beings and finally to grace-oriented fruition.