Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
अध्यायेऽस्मिन् यतिधर्मः सामाजिकासक्तेः परित्यागात् मोक्षप्रदज्ञानप्राप्तिपर्यन्तं शास्यते। वैराग्ये जाते तत्क्षणमेव संन्यासः कर्तव्यः; प्राजापत्येष्टिं कृत्वा बाह्याग्नीन् अन्तःस्थीकृत्य बाह्यकर्मणः अन्तस्तपसि प्रवृत्तिः सूच्यते। एकान्तवासः, अपरिग्रहः, अल्पाहारः, अहिंसासावधानता, सत्यशुद्धवाक्कायमानसाचारः, भिक्षाविधयश्च—गृहस्थान् न पीडयन् समाजाश्रयः—विस्तरेणोक्ताः। कुटीरक-बहूदक-हंस-परमहंसभेदेन भिक्षुकावस्थाक्रमः अन्तर्मुखीभाववृद्धिं दर्शयति। ततः योगाङ्गानि यमनियमाः, आसनम्, प्राणायामः (गर्भ/अगर्भ; पूरक-कुम्भक-रेचकः मात्रापरिमाणैः), प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानम्, समाधिश्च यतिवृत्त्या समन्वितानि। अन्ते महावाक्यवत् अद्वैतनिश्चयः—आत्मा ब्रह्म वासुदेवो हरिरिति—प्रतिपाद्यते; संन्यासः शीलनिष्ठा च साक्षाज्ज्ञानं च मोक्षहेतुः, षट्प्राणायामप्रायश्चित्तं चातुर्मास्यव्रतादयश्च निर्दिश्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वानप्रस्थाश्रमो नाम षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः यतिधर्मः पुष्कर उवाच यतिर्धर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकं चतुर्धमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत्
इत्याग्नेये महापुराणे वानप्रस्थाश्रमो नाम षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः—यतिधर्मः। पुष्कर उवाच—यतिधर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकम्। चतुर्थमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत्।
Verse 2
यदह्नि विरजेद्धीरस्तदह्नि च परिव्रजेत् प्रजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्वदेवसदक्षिणां
यदह्नि धीरः विरजेत् तदह्नि एव च परिव्रजेत्; प्रजापत्याम् इष्टिं निरूप्य, सर्वदेवसदक्षिणां यथाविधि कृत्वा।
Verse 3
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेद्ब्राह्मणो गृहात् दृष्ट्वावश्यमिति ङ तपश्चोग्रं वने चरेदिति ङ भजेद्दिशमजिम्हग इति ङ सङ्गान् परित्यजेदिति ङ विरजेद्वापि तदह्नि इति ङ एक एव चरेन्नित्यं ग्रासमन्नाथमाश्रयेत्
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः गृहात् प्रव्रजेत्। दृष्ट्वावश्यमिति—तपश्चोग्रं वने चरेदिति; भजेद्दिशमजिह्मग इति; सङ्गान् परित्यजेदिति; विरजेद्वापि तदह्नि इति। एक एव चरेन्नित्यं, ग्रासमन्नाथमाश्रयेत्, अपरिग्रहभोजनेन जीवेत्।
Verse 4
उपेक्षको ऽसिञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः कपालं वृक्षमूलञ्च कुचेलमसहायाता
उपेक्षकोऽसञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः; कपालपात्रधरो वृक्षमूले वसन्, कुचेलधारी, निरपेक्षो विचरेत्।
Verse 5
समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणं नाभिनन्देन मरणं नाभिनन्देत जीवनं
सर्वस्मिन् समता चैव—एतन्मुक्तस्य लक्षणम्; नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवनम्।
Verse 6
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत्
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा; दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
Verse 7
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् अलावुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत्; अलाबुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः।
Verse 8
विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत्
विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने; वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्।
Verse 9
मधूकरमसङ्क्लिप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितं तात्कालिकञ्चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतं
भैक्षं पञ्चविधं स्मृतम्—मधूकरवत्, असङ्क्लिप्तम्, प्राक्प्रणीतम्, अयाचितम्, तथा तात्कालिकमुपपन्नं च।
Verse 10
पाणिपात्री भवेद्वापि पात्रे पात्रात् समाचरेत् अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवां
पाणिपात्री भवेद्वापि, पात्रे पात्रात् समाचरेत्। अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवाम्॥
Verse 11
शुद्धभावश् चरेद्भर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणं
शुद्धभावः चरेद्धर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः। समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम्॥
Verse 12
फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकं न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति
फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम्। न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति॥
Verse 13
वृक्षमूलानि ख , घ , छ , झ च वृक्षमूलादि इति ट एतच्छुद्धस्येति ङ जीवितमिति ख , घ , ङ , छ , ज च अजिह्मः पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च सद्भिश् च मुच्यते मद्भिरज्ञानात् संसृतो द्विजः
‘वृक्षमूलानि’ इति ख-घ-छ-झ-पाठाः; ‘वृक्षमूलादि’ इति ट-पाठः; ‘एतच्छुद्धस्य’ इति ङ-पाठः; ‘जीवितमिति’ इति ख-घ-ङ-छ-ज-पाठाः। अज्ञानात् संसृतो द्विजः—अजिह्मोऽपि पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिरोऽपि—सद्भिर्मुच्यते।
Verse 14
अह्नि रात्र्याञ्च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्
अह्नि रात्र्यां च यान् जन्तून् यतिरज्ञानतो हिनस्ति, तेषां दोषविशुद्ध्यर्थं स्नात्वा षट् प्राणायामान् आचरेत्।
Verse 15
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं चर्मावनद्धं दुर्गन्धं मूत्रपुरीषपूर्णं शरीरम्।
Verse 16
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमन्त्यजेत्
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं देहं त्यजेत्।
Verse 17
धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणं
धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥
Verse 18
चतुर्विधं भैक्षवस्तु कुटीरकवहूदके हंसः परमहंसश् च यो यः पश्चात् स उत्तमः
चतुर्विधं भैक्षवस्तु—कुटीरको बहूदकः हंसः परमहंसश्च; तेषु यः पश्चात् स उत्तमः।
Verse 19
एकदण्डी त्रिदण्डी वा योगी मुच्यते बन्धनात् अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
एकदण्डी त्रिदण्डी वा योगी बन्धनात् मुच्यते—अहिंसा सत्यं अस्तेयं ब्रह्मचर्यं अपरिग्रहश्च (एतेषां आचरणेन)।
Verse 20
यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं सन्तोषणन्तपः स्वाध्यायेश्वरपूजा च पद्मकाद्यासनं यतेः
यमाः पञ्च, ततः नियमाः—शौचं सन्तोषः तपः स्वाध्यायः ईश्वरपूजा च; तथा पद्मकाद्यासनानि यतेरनुष्ठेयानि।
Verse 21
प्राणायामस्तु द्विविधः स गर्भो ऽगर्भ एव च जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः
प्राणायामो द्विविधः—गर्भः अगर्भश्च। जपध्यानसमायुक्तो गर्भः; तद्विपरीतोऽगर्भकः।
Verse 22
प्रत्येकं त्रिविधं सोपि पूरकुम्भकरेचकैः पूरणात् पूरको वायोर् निश् चलत्वाच्च कुम्भकः
प्रत्येकं त्रिविधं—पूरककुम्भकरेचकभेदतः। पूरणात् पूरकः; वायोर्निश्चलत्वात् कुम्भकः।
Verse 23
समाचरेदिति ख , छ च दयास्तेयमिति ङ त्रिदण्डी चेति ङ पद्मकाद्यासनं महत् इति ट रेचनाद्रेचकः प्रोक्तो मात्राभेदेन च त्रिधा द्वादशात्तु चतुर्विंशः षट्त्रिंशन्मात्रिको ऽपरः
“समाचरेत्” इति (ख-छ-पाठे); “दया अस्तेयम्” इति (ङ-पाठे); “त्रिदण्डी” चेति (ङ-पाठे); “पद्मकाद्यासनं महत्” इति (ट-पाठे)। ‘रेचनात्’ रेचकः प्रोक्तः। मात्राभेदेन त्रिधा—द्वादशमात्रिकः, चतुर्विंशमात्रिकः, अपरः षट्त्रिंशन्मात्रिकः।
Verse 24
तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनं
तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः। प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनम्॥
Verse 25
मनोधृतिर्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं
मनोधृतिर्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः। अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकम्॥
Verse 26
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमस्यअहमस्मि तत् परम् ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ॐ
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमसि अहमस्मि तत्। परं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ॐ॥
Verse 27
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरोयकं
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरीयकम्॥
Verse 28
नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः
नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः॥
Verse 29
सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखं क्षमी
सोऽसावादित्यपुरुषः सोऽसावहमखण्डः ॐ। सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखः क्षमी चास्मि॥
Verse 30
भावशुद्धश् च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः आषढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतञ्चरेत्
भावशुद्धश्च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः। आषाढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतं चरेत्॥
Verse 31
ततो ज्रजेत् नवम्यादौ ह्य् ऋतुसन्धिषु वापयेत् प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस् तथा
ततो व्रजेत् नवम्यादौ ह्यृतुसन्धिषु वापयेत्। प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस्तथा॥
Frequently Asked Questions
Equanimity toward all, non-accumulation, solitary wandering, truth-purified speech and mind, careful non-harming, and indifference to life and death—paired with yogic discipline culminating in Brahman-realization.
It prescribes alms only after the household has finished cooking and eating (no smoke, pestle set down, embers cold), and defines five ethical modes of alms (madhūkara, asaṅklipta, prākpraṇīta, ayācita, tātkālika/upapanna) to prevent coercion, hoarding, and social disruption.
Yama-niyama and āsana support prāṇāyāma (garbha/agarbha; pūraka-kumbhaka-recaka with mātrā timing), leading to pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna (Īśvara-cintana), and samādhi as abiding in Brahman.
It presents non-dual identification statements—Self as Brahman (truth, knowledge, infinite; consciousness-bliss), Brahman as Turīya beyond waking/dream/deep sleep, and the realized Self as Vāsudeva/Hari—framing moksha as direct knowledge.