Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
अस्मिन्नध्याये धर्मशास्त्ररूपं शुद्धिप्रकरणं प्रवर्तते, पाण्डुलिपिभेदान् रक्षन् प्रायश्चित्तानां क्रमबद्धं निरूपणं च करोति। पुष्करः वदति—मन्त्रजपेन नियमैश्च पापक्षयः; मासपर्यन्तं पौरुषसूक्तजपः, त्रिवारं अघमर्षणस्तोत्रपाठः, वेदाध्ययनं, वायोः यमस्य च अनुशासनानि, गायत्रीव्रतं च। ततः केशवपन-स्नान-होम-हरिपूजनादिभिः सह कृतच्छ्रविधयः, दिवा स्थित्वा रात्रौ निषण्णः (वीरासन) इत्यादि देहाहारनियमाः। यति-शिशुरूपैः मुखग्रास/पिण्डपरिमाणैः चान्द्रायणभेदाः, ताप्तकृतच्छ्र-शीतकृतच्छ्रचक्राणि, पञ्चगव्यादिसंयुक्तं घोरतरं अतिकृतच्छ्रं च। शान्तपनं महा/अतिशान्तपनं, द्वादशाहोपवासः पराकः, प्राजापत्यक्रमाः च ‘पाद’रूपेण निर्दिष्टाः। अन्ते फल-पत्र-जल-मूल-तिल-ब्रह्मकूर्चाद्याधारिताः विशेषकृतच्छ्राः, तथा देवपूजायुक्ततपसा श्रीबलस्वर्गप्राप्तिः पापविनाशश्च इति फलश्रुतिः।
Shlokas
Verse 1
ति ख शवन्तत्स्पृष्टिनं श्वानमिति घ , ज च मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वेत्यादिः, पूयन्ते पापिनो ऽखिला इत्य् अन्तः पाठः ज , झ पुस्तके नास्ति अथ एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच प्रायश्चित्तं रहस्यादि वक्ष्ये शुद्धिकरं पर पौरुषेण तु सूक्तेन मासं जप्यादिनाघहा
पुस्तकेषु पाठभेदाः सूचिताः—क्वचित् ‘शवस्पृष्टं श्वानम्’ इति, अन्यत्र ‘द्विजः मूत्रोच्चारं कृत्वा’ इत्यादि; केषुचित् ‘पूयन्ते पापिनोऽखिलाः’ इत्यन्तः, एकस्मिन् तु नास्ति। अथैकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ‘प्रायश्चित्तानि’। पुष्कर उवाच—रहस्यादि प्रायश्चित्तं शुद्धिकरं परं वक्ष्ये; पौरुषेण सूक्तेन मासं जप्याद् अघहा पापात् प्रमुच्यते।
Verse 2
मुच्यते पातकैः सर्वैर् जप्त्वा त्रिरघमर्षणं वेदजप्याद्वायुयमाद् गायत्र्या व्रततो ऽद्यहा
अघमर्षणं त्रिर्जप्त्वा सर्वैः पातकैः प्रमुच्यते; तथा वेदजपेन, वायુ-यम-नियमैः, गायत्रीव्रताचरणेन च पापनाशः।
Verse 3
मुण्डनं सर्वकृच्छ्रेषु स्नानं होमो हरेर्यजिः उत्थितस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस् तथा निशि
सर्वेषु कृच्छ्रेषु मुण्डनं स्नानं होमः हरेरर्चनं च विधीयते; दिवा तु उत्थितः तिष्ठेत्, निशि च उपविष्टः।
Verse 4
एतद्वीरासनं प्रोक्तं कृच्छ्रकृत्तेन पापहा अष्टभिः प्रत्यहं ग्रासैर् यतिचान्द्रायणं स्मृतं
एतद् ‘वीरासनं’ नाम प्रोक्तं कृच्छ्रकृता पापहं भवति; अष्टभिः प्रत्यहं ग्रासैः ‘यति-चान्द्रायणं’ स्मृतम्।
Verse 5
प्रातश् चतुर्भिः सायञ्च शिशुचान्द्रायणं स्मृतं यथाकथञ्चित् पिण्डानाम् चत्वारिंशच्छतद्वयं
प्रातः चतुर्भिः पिण्डैः सायं चतुर्भिश्च यत् शिशुचान्द्रायणं स्मृतम्। यथाकथञ्चित् समाचरन् पिण्डानां योगः द्विशते चत्वारिंशत् (२४०) भवति॥
Verse 6
मासेन भक्षयेदेतत् सुरचान्द्रायणं चरेत् त्र्यहमुष्णं पिवेदापस्त्यहमुष्णं पयः पिवेत्
एतत् मासेन भक्षयेत्, सुरचान्द्रायणं चरेत्। त्र्यहं उष्णमपः पिबेत्, त्र्यहं उष्णं पयः पिबेत्॥
Verse 7
त्र्याहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत् त्र्यहं तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तं शीतैः शीतं प्रकीर्तितं
त्र्यहं उष्णं घृतं पीत्वा त्र्यहं वायुभक्षो भवेत्। इदं तप्तकृच्छ्रं प्रोक्तं, शीतैः कृतं शीतं प्रकीर्तितम्॥
Verse 8
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं
एकविंशतिदिवसान् पयसा कृच्छ्रातिकृच्छ्रं समाचरेत्। गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं च (सेव्यं)॥
Verse 9
जपतो ऽवधहेति ख , घ , ज च एकरात्रोपवासश् चकृच्छ्रं शान्तपनं स्मृतं एतच्च प्रत्याभ्यस्तं महाशान्तपनं स्मृतं
‘अवध’ इति जपतः—ख घ ज इति वर्णान्—एकरात्रोपवासेन च यत् कृच्छ्रं तत् शान्तपनं स्मृतम्। एतदेव प्रत्याभ्यस्तं महाशान्तपनं स्मृतम्॥
Verse 10
त्र्यहाभ्यस्तमथैकैकमतिशान्तपनं स्मृतं कृच्छ्रं पराकसञ्ज्ञं स्याद्द्वादशाहमभोजनं
त्र्यहाभ्यस्तं पुनः कृत्वा ततः क्रमशः एकैकभोजनं यत्, तत् अतिशान्तपनसंज्ञं कृच्छ्रं स्मृतम्। पराकसंज्ञं तु द्वादशाहं निराहारत्वेन (अभोजनं) भवति।
Verse 11
एकभक्तं त्र्यहाभ्यस्तं क्रमान्नक्तमयाचितं प्राजापत्यमुपोष्यान्ते पादः स्यात् कृच्छ्रपादकः
एकभक्तं त्र्यहं अभ्यस्य, ततः क्रमेण नक्तभोजनं, अनन्तरं अयाचितभोजनं च। एवं प्राजापत्यं उपोष्य अन्ते तस्य पादः ‘कृच्छ्रपादकः’ इति कथ्यते।
Verse 12
फलैर् मासं फलं कृच्छ्रं बिल्वैः श्रीक्च्छ्र ईरितः पद्माक्षैः स्यादामलकैः पुष्पकृच्छ्रं तु पुष्पकैः
फलैर्मासं यापनं ‘फल-कृच्छ्र’ इति कथ्यते। बिल्वफलैः कृतं ‘श्री-कृच्छ्र’ इति ईरितम्। पद्माक्षैः अथवा आमलकैः, तथा पुष्पकैश्च कृतं ‘पुष्प-कृच्छ्र’ भवति।
Verse 13
पत्रकृच्छ्रन्तथा पत्रैस्तोयकृच्छ्रं जलेन तु मूलकृच्छ्रन्तथा मूलैर् दृध्न क्षीरेण तक्रतः
पत्रैरेव यत् कृतं तत् ‘पत्र-कृच्छ्र’ इति। जलेनैव ‘तोय-कृच्छ्र’। मूलैरेव ‘मूल-कृच्छ्र’। तथा दध्ना, क्षीरेण, तक्रेण च यथाक्रमं (अन्ये) कृच्छ्रभेदाः।
Verse 14
मासं वायव्यकृच्छ्रं स्यात्पाणिपूरान्नभोजनात् तिलैर् द्वादशरात्रेण कृच्छ्रमाग्नेयमार्तिनुत्
मासं पाणिपूरमात्रान्नभोजनात् ‘वायव्य-कृच्छ्र’ भवति। तिलैर्द्वादशरात्रेण ‘आग्नेय-कृच्छ्र’ स्यात्, यद् आर्तिं नुदति (दुःखं शमयति)।
Verse 15
पाक्षं प्रसृत्या लाजानां ब्रह्मकूर्चं तथा भवेत् उपोषितश् चतुर्दृश्यां पञ्चदश्यामनन्तरं
पक्षं प्रसृतिमात्रेण लाजानां परिमाणं कृत्वा ब्रह्मकूर्चव्रतं सिध्यति। चतुर्दश्यां उपोष्य पञ्चदश्यामनन्तरं तदनुष्ठानं कुर्यात्।
Verse 16
पञ्चगव्यं समश्नीयाद्धविष्याशीत्यनन्तरं मासेन द्विर् नरः कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
पञ्चगव्यं समश्नीयात्, ततः परं हविष्याशनं कुर्यात्। मासे द्विर्नरः कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 17
श्रीकामः पुष्टिकामश् च स्वर्गकामो ऽघनष्टये देवताराधनपरः कृच्छ्रकारी स सर्वभाक्
श्रीकामः पुष्टिकामश्च स्वर्गकामोऽघनष्टये। देवताराधनपरः कृच्छ्रकारी स सर्वभाक्॥
Frequently Asked Questions
A month-long recitation of the Pauruṣa Sūkta and thrice-recitation of the Aghamarṣaṇa hymn are explicitly stated as sin-destroying, supported by Vedic recitation and the Gāyatrī-vrata.
It prescribes tonsure, bathing, homa, and Hari-worship, with the posture rule of standing during the day and sitting during the night (identified as a vīrāsana-type observance).
Yati-cāndrāyaṇa is defined as eight mouthfuls daily; śiśu-cāndrāyaṇa is set as four piṇḍas in the morning and four in the evening, totaling 240 piṇḍas over the month.
Śāntapana is given as a one-night fast paired with specified japa; repetition yields Mahā-Śāntapana, and further intensification is taught as Ati-Śāntapana.
Parāka is defined as twelve days of complete fasting (abhojana).