Adhyaya 155

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे विवाहो नाम सतुःपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः आचारः पुष्कर उवाच ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय विष्ण्वादीन् दैवतान् स्मरेत् उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः

इत्याग्नेये महापुराणे ‘विवाहो’ नाम चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ‘आचारः’। पुष्कर उवाच—ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय विष्ण्वादीन् दैवतान् स्मरेत्; दिवा मूत्रपुरीषे उदङ्मुखः कुर्यात्।

Verse 2

रातौ च दक्षिणे कुर्यादुभे सन्ध्ये यथा दिवा न मार्गादौ जले वीप्यां सतृणायां सदाचरेत्

रात्रौ दक्षिणाभिमुखः सन्ध्याद्वयं दिवावत् कुर्यात्। मार्गादौ न जले न वीप्यां न सतृणायां च; सदैव सदाचारं पालयेत्।

Verse 3

शौचं कृत्वा मृदाचम्य भक्षयेद्दन्तधावनं नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणं

शौचं कृत्वा मृदा चाचम्य नित्यं दन्तधावनं भक्षयेत्। तन्नित्यं नैमित्तिकं काम्यं च; क्रियाङ्गं मलकर्षणरूपं भवति।

Verse 4

क्रियास्नानं तथा षष्ठं षोढास्नानं प्रकीर्तितं अस्नातस्याफलं कर्म प्रातःस्नानं चरेत्ततः

एवं षष्ठं क्रियास्नानं प्रकीर्तितम्; षोढास्नानं चोपदिश्यते। अस्नातस्य कर्म निष्फलं; तस्मात् प्रातःस्नानं चरेत्।

Verse 5

भूमिष्ठमुद्धृतात् पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकं ततो ऽपि सारसं पुण्यं तस्मान्नादेयमुच्यते

भूमिष्ठं जलं उद्धृताज्जलात् पुण्यतरम्। ततः प्रस्रवणोदकं पुण्यतरं, ततोऽपि सारसजलं पुण्यतमम्; तस्मात् तदनादेयमित्युक्तम्।

Verse 6

तीर्थतोयं ततः पुण्यं गाङ्गं पुण्यन्तु सर्वतः संशोधितमलः पूर्वं निमग्नश् च जलाशये

तस्मात् तीर्थतोयं पुण्यं, गाङ्गं तु सर्वतः पुण्यं पावनम्। पूर्वं मलशोधनं कृत्वा जलाशये निमज्जेत्।

Verse 7

उपस्पृश्य ततः कुर्यादम्भसः परिमार्जनं हिरण्यवर्णास्तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ

उपस्पृश्य ततः कर्तव्यम् अम्भसः परिमार्जनम् । ‘हिरण्यवर्णाः’ इत्यादिभिः तिसृभिः तथा ‘शन्नो देवी’ इति मन्त्रेण च ॥

Verse 8

आपोहिष्ठेति तिसृभिरिदमापस्तथैव च ततो जलाशये मग्नः कुर्यादन्तर्जलं जपं

‘आपो हि ष्ठा’ इत्यादिभिः तिसृभिः ‘इदमापः’ इति मन्त्रेण च । ततः जलाशये मग्नः सन् अन्तर्जलं जपं कुर्यात् ॥

Verse 9

तत्राघमर्षणं सूक्तं द्रुपदां वा तथा जपेत् युञ्जते मन इत्य् एवं सूक्तं सूक्तं वाप्यथ पौरुषं

तत्र अघमर्षणं सूक्तं द्रुपदां वा तथा जपेत् । ‘युञ्जते मनः’ इत्यादि सूक्तं च; एवं सूक्तं सूक्तं वा, अथ पौरुषं जपेत् ॥

Verse 10

गायत्रीं तु विशेषेण अघमर्षणसूक्तके देवता भाववृत्तस्तु ऋषिश् चैवाघमर्षणः

अघमर्षणसूक्तके विशेषेण गायत्री छन्दः । देवता भाववृत्तः, ऋषिश्चैव अघमर्षणः ॥

Verse 11

छन्दश्चानुष्टुभं तस्य भाववृत्तो हरिः स्मृतः आपीडमानः शाटीं तु देवतापितृतर्पणं

तस्य छन्दः अनुष्टुभं; भाववृत्तो हरिः स्मृतः । ‘आपीडमानः’ इति विनियोगः ‘शाटी’ इति, देवतापितृतर्पणार्थः ॥

Verse 12

पौरुषेण तु सूक्तेन ददेच्चैवोदकाञ्जलिं ततो ऽग्निहवनं कुर्याद्दानं दत्वा तु शक्तितः

पौरुषेण तु सूक्तेनोदकाञ्जलिं समर्पयेत् । ततः अग्निहवनं कुर्याद् दानं दत्त्वा यथाशक्ति ॥

Verse 13

तत्राघमर्षणमित्यादिः देवतापितृतर्पणमित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति ततो ऽग्निहरणमिति ङ , छ च दीपं दत्वेति झ ततः समभिगच्छेत योगाक्षेमार्थमीश्वरं आसनं शयनं यानं जायापत्यङ्कमण्डलुः

तत्र ‘अघमर्षणम्’ इत्यादि ‘देवतापितृतर्पणम्’ इत्यन्तः पाठो झ-पुस्तके नास्ति । ततो ‘अग्निहरणम्’ इति ङ-छयोः; झ-पुस्तके तु ‘दीपं दत्वा’ इति । ततः योगक्षेमार्थम् ईश्वरं समभिगच्छेत्—आसनं शयनं यानं जायापत्यं अङ्कं मण्डलुं च समर्पयेत् ॥

Verse 14

आत्मनः शुचिरेतानि परेषां न शुचिर्भवेत् भाराक्रान्तस्य गुर्विण्याः पन्था देयो गुरुष्वपि

आत्मनः शुचये ह्येतानि परेषां नाशुचिर्भवेत् । भाराक्रान्तस्य गुर्विण्याः पन्था देयो गुरुष्वपि ॥

Verse 15

न पश्येच्चार्कमुद्यन्तन्नास्तं यान्तं न चाम्भसि नेक्षेन्नग्नां स्त्रियं कूपं शूनास्थानमघौघिनं

न पश्येच्चार्कमुद्यन्तं नास्तं यान्तं न चाम्भसि । नेक्षेन्नग्नां स्त्रियं कूपं शूनास्थानमघौघिनम् ॥

Verse 16

कार्पासाथि तया भस्म नाक्रामेद् यच्च कुत्सितं अन्तःपुरं वित्तिगृहं परदौत्यं ब्रजेन्न हि

कार्पासं भस्म च नाक्रामेद् यच्च कुत्सितमिष्यते । अन्तःपुरं वित्तिगृहं परदौत्यं न ब्रजेन्न हि ॥

Verse 17

नारोहेद्विषमान्नावन्न वृक्षं न च पर्वतं अर्थायतनशास्त्रेषु तथैव स्यात् कुतूहली

असुरक्षितां नावं न आरोहेत्, न वृक्षं न पर्वतं च आरोहेत्। अर्थायतन-शास्त्रेषु तथा एव कुतूहली विवेकी च स्यात्।

Verse 18

लोष्टमर्दो तृणच्छेदी नखखादी विनश्यति मुखादिवादनं नेहेद् विना दीपं न रात्रिगः

लोष्टमर्दः तृणच्छेदी नखखादी च विनश्यति। मुखादिवादनं न इह कुर्यात्; दीपं विना रात्रौ न गच्छेत्।

Verse 19

नाद्वारेण विशेद्वेश्म न च वक्त्रं विरागयेत् कथाभङ्गं न कुर्वीत न च वासोविपर्ययं

नाद्वारेण विशेद्वेश्म, न च वक्त्रं विरागयेत्। कथाभङ्गं न कुर्वीत, न च वासोविपर्ययम्।

Verse 20

भद्रं भद्रमिति ब्रूयान्नानिष्टं कीर्तयेत् क्वचित् पालाशमासनं वर्ज्यं देवादिच्छायया व्रजेत्

भद्रं भद्रमिति ब्रूयात्, नानिष्टं क्वचित् कीर्तयेत्। पालाशमासनं वर्ज्यम्, देवादिच्छायया न व्रजेत्।

Verse 21

न मध्ये पूज्ययोर्यायात् नोच्छिष्टस्तारकादिदृक् नद्यान्नान्यां नदीं ब्रूयान्न कण्डूयेद् द्विहस्तकं

न मध्ये पूज्ययोः यायात्; नोच्छिष्टः तारकादिदृक्। नदीं प्राप्य नान्यां नदीं ब्रूयात्; न कण्डूयेत् द्विहस्तकम्।

Verse 22

असन्तर्प्य पितॄन् देवान्नदीपारञ्च न व्रजेत् मलादिप्रक्षिपेन्नाप्सु न नग्नः स्नानमाचरेत्

पितॄन् देवान् च असन्तर्प्य नदीपारं न गच्छेत्। मलादीन् अप्सु न प्रक्षिपेत्, नग्नः स्नानं न आचरेत्॥

Verse 23

परभृतो भवेन्न हि इति झ लोष्टमद्दीत्यादिः, न रात्रिग इत्य् अन्तः पाठः, गपुस्तके नास्ति देवाद्रिच्छाययेति ख , छ , ग च मलादिक्षेपयेन्नाप्सु इति ख , ट च ततः समभिगच्छेत योगक्षेमार्थमीश्वरं स्रजन्नात्मनाप्पनयेत् खरादिकरजस्त्यजेत्

परभृतो न भवेन्न हि; योगक्षेमार्थम् ईश्वरं ततः समभिगच्छेत्। स्रजं स्वात्मनि न्यस्य पूजां कृत्वा ताम् अपनयेत्, खरादिकरजः-धूलिं च त्यजेत्॥

Verse 24

हीनान्नावहसेत् गच्छेन्नादेशे नियसेच्च तैः वैद्यराजनदीहीने म्लेच्छस्त्रीबहुनायके

हीनां नावं न अवहसेत्; अनादेशं न गच्छेत्, तैः सह न निवसेत्। वैद्य-राज-नदीहीने, म्लेच्छ-स्त्री-बहुनायके देशे वर्जयेत्॥

Verse 25

रजस्वलादिपतितैर् न भाषेत केशवं स्मरेत् नासंवृतमुखः कुर्याद्धासं जृम्भां तथा क्षुतं

रजस्वलादि-पतितैः सह न भाषेत; केशवं स्मरेत्। असंवृतमुखः हासं जृम्भां तथा क्षुतं न कुर्यात्॥

Verse 26

प्रभोरप्यवमनं खद्गोपयेद्वचनं बुधः इन्द्रियाणां नानुकूली वेदरोधं न कारयेत्

प्रभोः अपि अवमनं वचनं बुधः खड्गम् इव गोपयेत्। इन्द्रियाणाम् अनुकूल्यार्थं वेदरोधं न कारयेत्॥

Verse 27

नोपेक्षितव्यो व्याधिः स्याद्रिपुरल्पो ऽपि भार्गव रथ्यातिगः सदाचामेत् विभृयान्नाग्निवारिणी

व्याधिर्नोपेक्षितव्यः, भार्गव; अल्पोऽपि रिपुर्नावज्ञेयः। रथ्यापथगः सदा आचामेत्, अग्निवारिणी च रक्षार्थं वहेत्।

Verse 28

न हुङ्कुर्याच्छिवं पूज्यं पादं पादेन नाक्रमेत् प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा कस्य चिन्नाप्रियं वदेत्

शिवं पूज्यं प्रति न हुङ्कुर्यात्; पादं पादेन नाक्रमेत्; प्रत्यक्षं परोक्षं वा कस्यचिन्नाप्रियं वदेत्।

Verse 29

वेदशास्त्रनरेन्द्रर्षिदेवनिन्दां विवर्जयेत् स्त्रीणामीर्षा न कर्तव्या त्रिश्वासन्तासु वर्जयेत्

वेदशास्त्रनरेन्द्रर्षिदेवनिन्दां सर्वथा विवर्जयेत्। स्त्रीणामीर्षा न कर्तव्या; त्रिश्वासन्तासु स्त्रीषु संगमं वर्जयेत्।

Verse 30

धर्मश्रुतिं देवरतिं कुर्याद्धर्मादि नित्यशः सोमस्य पूजां जन्मर्क्षे विप्रदेवादिपूजनं

धर्मश्रुतिं देवरतिं च नित्यं कुर्यात्, धर्मादिकर्माणि च नित्यशः। जन्मर्क्षे सोमपूजां कुर्यात्, विप्रदेवादिपूजनं च।

Verse 31

पुर्वत्सोपि इति ङ समाचामेदिति छ स्त्रीणामिच्छेति क देवनतिमिति ग , घ , ङ , ञ , ट च वेदनतिमिति ख ,छ च भद्रं भद्रमिति ब्रूयादित्यादिः, कुर्याद्धर्मादि नित्यश इत्य् अन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति षष्ठीचतुर्दश्यष्टम्यामभ्यङ्गं वर्जयेत्तथा दूराद्गृहान् मूत्रविष्ठे नोत्तमैवैरमाचरेत्

पाठभेदाः केषुचित् पुस्तकेषु निर्दिष्टाः—यथा “पूर्वत्सोपि”, “समाचामेत्”, “स्त्रीणामिच्छा”, “देवनतिः/वेदनतिः”, “भद्रं भद्रमिति ब्रूयात्” इत्यादयः; तथा “कुर्याद्धर्मादि नित्यशः” इत्यन्तःपाठो झ-पुस्तके नास्ति। विधिः—षष्ठीचतुर्दश्यष्टम्यासु अभ्यङ्गं वर्जयेत्; मूत्रविष्ठाभ्यां गृहान् दूरं स्थापयेत्; उत्तमैः सह वैरं नाचरेत्।