Adhyaya 159
Purification Concerning the Unsanctified (Asaṃskṛta) and Related Cases (असंस्कृतादिशौचम्)
अध्यायेऽस्मिन् संस्कृतासंस्कृतयोः प्रेतानां परलोकगतिविशेषः निरूप्यते। मरणकाले हरिस्मरणेन स्वर्गः, अपि च मोक्षः सिध्यतीति प्रतिपाद्यते। गङ्गासम्बद्धाः अन्त्येष्टिविधयः प्रशंस्यन्ते—अस्थिक्षेपेण प्रेतस्योद्धारः, गङ्गाजले अस्थीनां स्थितिकालपर्यन्तं स्वर्गवास इति च। आत्महन्तॄणां पतितानां च विधिवर्जनं कथ्यते, तथापि दयया पतितप्रेतस्यापि कृते नारायणबलिः प्रायश्चित्तोपायः निर्दिश्यते। ततः मृत्योरनपेक्षता, लोकेष्वासक्तिं न प्रतीक्षतेति, परलोकमार्गे धर्म एव सहचरः, यममार्गे भार्या विशेषेण सहगामिनीति च। कर्मणां अवश्यंभावः, सृष्टिप्रलयचक्रं, वस्त्रपरिवर्तनवत् पुनर्जन्म, अन्ते देहात्मनोऽसङ्गत्वात् शोकत्यागः उपदिश्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे स्रावाद्यशौचं नाम अष्टपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथैकोनषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः असंस्कृतादिशौचं पुष्कर उवाच संस्कृतस्यासंस्कृतस्य स्वर्गो मोक्षो हरिम्मृतेः अस्थ्नाङ्गङ्गाम्भसि क्षेपात् प्रेतस्याभ्युदयो भवेत्
इत्याग्नेये महापुराणे स्रावाद्यशौचं नामाष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः—असंस्कृतादिशौचम्। पुष्कर उवाच—संस्कृतस्यासंस्कृतस्य च हरिस्मरणेन मरणकाले स्वर्गो मोक्षश्च सिध्यति; अस्थ्नां गङ्गाम्भसि क्षेपात् प्रेतस्याभ्युदयो भवेत्।
Verse 2
आपात इति ख , छ च अननेप्येवमेवं स्यादित्यादिः, भोक्तुरेकमहोन्यथेत्यन्तः पाठः घ , झ , ञ पुस्तकत्रयेषु नास्ति गङ्गातोये नरस्यास्थि यावत्तावद्दिवि स्थतिः आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया
पाठान्तरटीका—ख, छ पुस्तकेषु ‘आपात’ इत्यादिना पाठ आरभ्यते; ‘अननेप्येवमेवं स्याद्…’ इत्यादिः तथा ‘भोक्तुरेकमहोऽन्यथा’ इत्यन्तः पाठो घ, झ, ञ पुस्तकत्रयेषु नास्ति। श्लोकः—गङ्गातोये नरस्यास्थि यावत्तावद्दिवि स्थितिः; आत्मनस्त्यागिनां नास्ति, पतितानां तथा क्रिया।
Verse 3
तेषामपि तथा गाङ्गे तोये ऽस्थ्नां पतनं हितं तेषां दत्तं जलं चान्नं गगने तत् प्रलीयते
तेषामपि तथा गाङ्गे तोयेऽस्थ्नां पतनं हितम्; तेषां दत्तं जलं चान्नं गगने तत् प्रलीयते।
Verse 4
अनुग्रहेण महता प्रेतस्य पतितस्य च नारायणबलिः कार्यस्तेनानुग्रहमश्नुते
अनुग्रहेण महता प्रेतस्य पतितस्य च नारायणबलिः कार्यः; तेनैव स अनुग्रहमश्नुते।
Verse 5
अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तत्र दत्तं न नश्यति पतनात्रायते यस्मात् तस्मात् पात्रं जनार्दनः
अक्षयः पुण्डरीकाक्षः; तत्र दत्तं न नश्यति। पतनात् त्रायते यस्मात् तस्मात् पात्रं जनार्दनः।
Verse 6
पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रद एको हरिर्ध्रुवं दृष्ट्वा लोकान् म्रियमाणान् सहायं धर्ममाचरेत्
पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रदः एको हरिः ध्रुवम्। लोकान् म्रियमाणान् दृष्ट्वा सहायं धर्ममाचरेत्।
Verse 7
मृतो ऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतं जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते
मृतोऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतम्। जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते।
Verse 8
धर्म एको व्रजत्येनं यत्र क्वचन गामिनं श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकं
धर्म एको व्रजत्येनं यत्र क्वचन गामिनम्। श्वः कार्यम् अद्य कुर्वीत, पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्।
Verse 9
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतः वास्य न वा कृतं क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्रगतमानसं
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्। क्षेत्रापणगृहासक्तं जनं मनोऽन्यत्रगामिनम्॥
Verse 10
वृकीवीरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति न कालस्य प्रियः कश्चिद् द्वेष्यश्चास्य न विद्यते
वृकीवीरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति। न कालस्य प्रियः कश्चिद् द्वेष्यश्चास्य न विद्यते॥
Verse 11
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरिते जनं नाप्राप्तकालो म्रियते बिद्धः शरशतैर् अपि
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरिते जनम्। नाप्राप्तकालो म्रियते बिद्धः शरशतैरपि॥
Verse 12
कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति पन्था विभज्यते इति ग धर्म एवेति ज औषधानि न मन्त्राद्यास्त्रायन्ते मृत्युनान्वितं
कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति। पन्था विभज्यते इति—धर्म एवेति; औषधानि न मन्त्राद्यास्त्रायन्ते मृत्युनान्वितम्॥
Verse 13
वत्सवत् प्राकृतं कर्म कर्तारं विन्दति ध्रुवं अव्यक्तादि व्यक्तमध्यमव्यक्तनिधनं जगत्
वत्सवत् प्राकृतं कर्म कर्तारं विन्दति ध्रुवम्। अव्यक्तादि व्यक्तमध्यमव्यक्तनिधनं जगत्॥
Verse 14
कौमारादि यथा देहे तथा देहान्तरागमः नवमन्यद्यथा वस्त्रं गृह्णात्येवं शरीरिकं
कौमाराद्यवस्थासु यथा देहेऽस्मिन्नेव परिवर्तनं भवति, तथा देहान्तरप्राप्तिरपि; यथा च नवान्यद्वस्त्रं गृह्णाति, एवं शरीरी देहान्तरं गृह्णाति।
Verse 15
देही नित्यमबध्यो ऽयं यतः शोकं ततस्त्यजेत्
देही नित्यमबद्धोऽयं, तस्मात् शोकं परित्यजेत्।
Frequently Asked Questions
It recommends Narāyaṇa-bali as an act of great compassion, presenting it as a grace-conferring rite even for those otherwise considered ritually problematic.
It reframes rites within a mokṣa-oriented ethic: cultivate Dharma urgently, detach from worldly procrastination, remember Hari at death, understand karma and rebirth, and abandon grief by recognizing the Self’s essential non-bondage.