Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
अध्यायेऽस्मिन् शावाशौचस्य सूतिकाशौचस्य च धर्मशास्त्रीयाः नियमाः व्यवस्थिताः। सपिण्ड-व्यवस्थां आधार्य वर्णानुसारं परिस्थित्यनुसारं चाशौचकालभेदाः कथ्यन्ते। शिशोः, त्रिवर्षात् न्यूनस्य, त्रिवर्षोत्तरस्य, षड्वर्षोत्तरस्य च भेदेन, स्त्रीणां चूडाकर्मकृत-अकृतत्वेन, विवाहिता-स्त्रीणां पितृकुलसम्बन्धेन च विशेषापवादाः निर्दिश्यन्ते। मृत्युवृत्तान्तस्य विलम्बश्रवणे शेषदिनगणना, दशरात्रातीतौ तु त्रिरात्रमिति नियमः। अनन्तरं प्रेतशुद्धिः श्राद्धप्रयोगश्च विस्तरेण—पिण्डदानम्, पात्रविभागः, गोत्रनामोच्चारणम्, मानपरिमाणनिर्देशः, सोमाग्निवह्नियमाग्नीनां त्रयाणां प्रज्वालनं तथा नियताहुतिक्रमः। अधिकमासादिकालविकल्पाः, द्वादशाहान्तः समापनविधयश्चोक्ताः; वार्षिकश्राद्धकर्तव्यता तथा श्राद्धस्य परलोकस्थितिभेदेऽपि प्रेतहितकारित्वहेतुः प्रतिपाद्यते। केषुचित् हिंस्र-असामान्यमरणेषु नाशौचविधानं, मैथुनानन्तरं चिताधूमस्पर्शे च सद्यःस्नानम्, द्विजशवस्पर्शाधिकारनियमः, दाहोत्तरं अस्थिसञ्चयनकालः तथा देहस्पर्शपुनरनुज्ञा च उपसंह्रियते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे द्रव्यशुद्धिर्नाम षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः शावाशौचादिः पुष्कर उवाच प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि सूतिकाशुध्हिमेव च दशाहं शावमाशौचं सपिण्देषु विधीयते
इत्याग्नेये महापुराणे द्रव्यशुद्धिर्नाम षट्पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः शावाशौचादिः। पुष्कर उवाच—प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि सूतिकाशुद्धिमेव च; दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते।
Verse 2
जनने च तथा शुद्धिर्ब्राह्मणानां भृगूत्तम द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्यो ऽथ मासतः
जनने च तथा शुद्धिर्ब्राह्मणानां भृगूत्तम। द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्योऽथ मासतः॥
Verse 3
शूद्रो ऽनुलोमतो दासे स्वामितुल्यन्त्वशौचकं षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु
शूद्रोऽनुलोमतो दासे स्वामितुल्यन्त्वशौचकम्। षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु॥
Verse 4
ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात् क्रमात् परशुरामक
ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च। विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात् क्रमात् परशुरामक॥
Verse 5
षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रे तथा विशः आदन्तजननात् सद्य आचूडान्नैशिकी श्रुतिः
शूद्रस्य षड्रात्रं शौचकालः, विशः त्रिरात्रं तथा। दन्तोत्पत्तिक्षणादेव ‘नैशिकी श्रुतिः’ सद्यः प्रवर्तनीया, आचूडान्तं यावत्।
Verse 6
त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परं ऊनत्रैवार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते
अव्रतादेशे त्रिरात्रेण शुद्धिः; ततः परं दशरात्रेण। शूद्रे तु ऊनत्रैवार्षिके प्रेते पञ्चाहात् शुद्धिरिष्यते।
Verse 7
द्वादशाहेने शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता
अतीते वत्सरत्रये द्वादशाहेन शुद्धिः स्यात्; गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता।
Verse 8
स्त्रीणामकृतचूडानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता तथा च कृतचुडानां त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः
अकृतचूडानां स्त्रीणां नैशिकी विशुद्धिः स्मृता; कृतचूडानां तु बान्धवाः त्र्यहात् शुद्ध्यन्ति।
Verse 9
विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते पितुर्गृहे प्रसूतानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता
विवाहितासु पितृपक्षे नाशौचं विधीयते। पितुर्गृहे प्रसूतानां नैशिकी विशुद्धिः स्मृता।
Verse 10
सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा विवाहिता हि चेत् कन्या म्रियते पितृवेश्मनि
सूतिका दशरात्रेणैव शुद्धिमाप्नोति नान्यथा। विवाहिता चेत् कन्या पितृवेश्मनि म्रियते, तत्रापि एष एव नियमः।
Verse 11
तस्यास्त्रिरात्राच्छुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः समानं लब्धशौचन्तु प्रथमेन समापयेत्
तस्याः त्रिरात्रात् शुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः। समानः शौचं लब्धवान् चेत्, कर्म प्रथमेनैव समापयेत्।
Verse 12
असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा देशान्तरस्थः श्रुत्वा तु कुल्याणां मरणोद्भवौ
असमानं द्वितीयेन न स्थापयेत् समानस्य विरुद्धतः—धर्मराजवचो यथा। देशान्तरस्थोऽपि कुल्याणां मरणोद्भवं श्रुत्वा धर्मतः आचरेत्।
Verse 13
यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवशुचिर्भवेत् अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्
दशरात्रस्य यच्छेषं तावदेवाशुचिर्भवेत्। अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्।
Verse 14
तथा संवत्सरे ऽतीते स्नात एव विशुद्ध्यति मातामहे तथातीते आचार्ये च तथा मृते
तथा संवत्सरेऽतीते स्नात एव विशुद्ध्यति। मातामहे तथातीते, आचार्ये च तथा मृते।
Verse 15
रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनं सपिण्दे ब्राह्मणे वर्णाः सर्व एवाविशेषतः
गर्भस्रावे यावन्मासानुरूपा रात्रयः तावद् विशोधनं विधीयते। सपिण्डे तथा ब्राह्मणे च सर्वे वर्णा अविशेषतः सममेव नियमं पालयन्ति।
Verse 16
आचडान्नैशिकी तथेति ट दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति द्वादशाहेन भूमिपः वैश्याः पञ्चदशाहेन शूद्रा मासेन भार्गव
आचडान्नभक्षणजन्या नैशिकी चाशौचता अपि तथैव ज्ञेया। दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति, भूमिपा द्वादशाहेन, वैश्याः पञ्चदशाहेन, शूद्राः मासेन—हे भार्गव।
Verse 17
उच्छिष्टसन्निधावेकं तथा पिण्डं निवेदयेत् कीर्तयेच्च तथा तस्य नमगोत्रे समाहितः
उच्छिष्टसन्निधौ एकं पिण्डं निवेदयेत्। समाहितः सन् तस्य नाम गोत्रं च तथा कीर्तयेत्।
Verse 18
भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु पूजितेषु धनेन च विसृष्टाक्षततोयेषु गोत्रनामानुकीर्तनैः
द्विजेन्द्रेषु भुक्तवत्सु धनेन च पूजितेषु, विसृष्टाक्षततोयेषु, गोत्रनामानुकीर्तनैः सह—विधिः प्रवर्तते।
Verse 19
चतुरङ्गुलविस्तारं तत्खातन्तावदन्तरं वितस्तिदीर्घं कर्तव्यं विकर्षूणां तथा त्रयं
चतुरङ्गुलविस्तारं कर्तव्यं, तद्खातं तावदन्तरम्। वितस्तिदीर्घं भवेत्, विकर्षूणां च तथा त्रयं (प्रमाणम्)।
Verse 20
विकर्षूणां समीपे च ज्वालयेज् ज्वलनत्रयं सोमाय वह्नये राम यमाय च समासतः
विकर्षूणां समीपेऽपि ज्वलनत्रयं ज्वालयेत्—सोमाय वह्नये राम यमाय च समासतः।
Verse 21
जुहुयादाहुतीः सम्यक् सर्वत्रैव चतुस्त्रयः पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्राग्वदेव पृथक् पृथक्
आहुतीः सम्यग् जुहुयात्; सर्वत्रैव चतुस्त्रयः। पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्राग्वदेव पृथक् पृथक्॥
Verse 22
अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत् मध्ये चेदधिमासः स्यात् कुर्यादभ्यधिकन्तु तत्
अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत्। मध्ये चेदधिमासः स्यात् कुर्यादभ्यधिकं तु तत्॥
Verse 23
अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत् समापयेत् संवत्सरस्य मध्ये च यदि स्यादधिमासकः
अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत् समापयेत्। संवत्सरस्य मध्ये च यदि स्यादधिमासकः॥
Verse 24
तदा द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत् संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत्
तदा द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत्। संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत्॥
Verse 25
प्रेताय तत ऊर्धवं च तस्यैव पुरुषत्रये पिण्डान् विनिर्वपेत्तद्वच्चतुरस्तु समाहितः
ततः प्रेतायोर्ध्वं च तस्यैव पुरुषत्रये सम्यग् पिण्डान् विनिर्वपेत्। तथैव समाहितः कर्ता चतुरः पिण्डानपि यथाविधि दद्यात्॥
Verse 26
सम्पूज्य दत्वा पृथिवी समाना इति चाप्यथ धनेषु चेति क , ख , घ , ङ , छ , ज , ञ च योजयेत् प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव
सम्पूज्य दत्त्वा च ‘पृथिवी समाना’ इति तथा ‘धनेषु’ इति मन्त्रौ जपन्। क-ख-घ-ङ-छ-জ-ञ-सम्बन्धानुसारं प्रेतपिण्डं पिण्डेष्वन्येषु विन्यसेद्, हे भार्गव॥
Verse 27
प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत् पृथक् पृथक् प्रकर्तव्यं कर्मैतत् कर्मपात्रके
प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत्। कर्मपात्रकेऽस्मिन् कर्म पृथक् पृथक् एव प्रकर्तव्यम्॥
Verse 28
मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्य तु विधीयते सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेवं तदा भवेत्
मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्य तु विधीयते। स्त्रीणां च सपिण्डीकरणं एवमेव कार्यं तदा सिद्ध्यति॥
Verse 29
श्राद्धं कुर्याच्च प्रत्यब्दं प्रेते कुम्भान्नमब्दकं गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवे
प्रेते प्रत्यब्दं श्राद्धं कुर्यात्, प्रत्यब्दं कुम्भान्नमपि दद्यात्। गङ्गायाः सिकताधारा यथा, तथा वासवे वर्षति॥
Verse 30
शक्या गणयितुं लोके नत्वतीताः पितामहाः काले सततगे स्थैर्यं नास्ति तस्मात् क्रियां चरेत्
लोकेऽतीतान् पितामहान् अपि गणयितुं शक्यते; किन्तु सततगामिनि काले स्थैर्यं न विद्यते। तस्मात् शीघ्रं विधिकर्माणि क्रियाः चरेत्।
Verse 31
देवत्वे यातनास्थाने प्रेतः श्राद्धं कृतं लभेत् नोपकुर्यान्नरः शोचन् प्रेतस्यात्मन एव वा
देवत्वं प्राप्तेऽपि यातनास्थाने पतितेऽपि प्रेते कृतं श्राद्धं स लभते। अतः प्रेतस्य वा स्वस्य वा शोकं कृत्वा नरो नोपकुर्यात्—श्राद्धकर्म न त्यजेत्।
Verse 32
भृग्वग्निपाशकाम्भोभिर्मृतानामात्मघातिनां पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश् च ये
भृग्वग्निपाशकाम्भोभिः मृतानाम्, आत्मघातिनां, पतितानां, तथा विद्युच्छस्त्रहतानां—एतेषां नाशौचं न विद्यते।
Verse 33
यतिब्रतिब्रह्मचारिनृपकारुकदीक्षिताः राजाज्ञाकारिणो ये च स्नायाद्वै प्रेतगाम्यपि
यतयः व्रतिनः ब्रह्मचारिणः नृपाः कारुकाः दीक्षिताः, तथा राजाज्ञाकारिणश्च—एते स्नायुः; प्रेतगाम्यपि वै स्नायात्।
Verse 34
मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते द्विजं न निर्हरेत् प्रेतं शूद्रेण तु कथञ्चन
मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते। शूद्रेण तु कथञ्चन द्विजस्य प्रेतो न निर्हर्तव्यः।
Verse 35
न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्दोषो हि जायते अनाथविप्रप्रेतस्य वहनात् स्वरगलोकभाक्
न च शूद्रं द्विजेनापि परिहर्तव्यं; उभयोर्दोषो न जायते। अनाथस्य विप्रस्य प्रेतं वहन् स्वर्गलोकभाक् भवति।
Verse 36
कार्यमेव तथा भवेदिति छ , ङ , ञ च कार्यमेतत्तथा भवेदिति झ राजाज्ञाकारका इति ट न निर्दहेदिति ख तयोर्दोषो ऽभिजायते इति ङ सङ्ग्रामे जयमाप्नोति प्रेते ऽनाथे च काष्ठदः सङ्कल्प्य बान्धवं प्रेतमपसव्येन तां चितिं
“कार्यमेव तथा भवेत्”—इति; “कार्यं एतत्तथा भवेत्”—इति च। राजाज्ञाकारकाः अपि (अत्र) गण्यन्ते। न निर्दहेत्; अन्यथा तयोर्दोषोऽभिजायते। सङ्ग्रामे जयमाप्नोति प्रेतेऽनाथे च काष्ठदः; सङ्कल्प्य बान्धवं प्रेतम् अपसव्येन तां चितिं गच्छेत्।
Verse 37
परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्युः सर्वे सवाससः प्रेताय च तथा दद्युस्त्रींस्त्रींश् चैवोदकाञ्जलीन्
परिक्रम्य ततः सर्वे सवाससः स्नानं कुर्युः। प्रेताय च तथा त्रींस्त्रींश्चैव उदकाञ्जलीन् दद्युḥ।
Verse 38
द्वार्यश्मनि पदं दत्वा प्रविशेयुस् तथा गृहं अक्षतान्निक्षिपेद्वह्नौ निम्बपत्रं विदश्य च
द्वार्यश्मनि पदं दत्वा तथा गृहं प्रविशेयुः। अक्षतान् वह्नौ निक्षिपेत्, निम्बपत्रं च विदश्येत्।
Verse 39
पृथक् शयीरन् भूमौ च क्रीतलब्धाशनो भवेत् एकः पिण्दो दशाहे तु श्मश्रुकर्मकरः शुचिः
पृथक् शयीरन् भूमौ च, क्रीतलब्धाशनो भवेत्। दशाहे तु एकः पिण्डः; श्मश्रुकर्मकरः शुचिः भवति।
Verse 40
सिद्धार्थकैस्तिलैर् विद्वान् मज्जेद्वासोपरं दधत् अजातदन्ते तनये शिशौ गर्भस्रुते तथा
विद्वान् सिद्धार्थकैः श्वेतसर्षपैस्तिलैश्च सह निमज्ज्य स्नात्वा वासोपरं दध्यात्; अजातदन्ते तनये, शिशौ, तथा गर्भस्रुतेऽपि एवमेव विधिः।
Verse 41
कार्यो नैवाग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया चतुर्थे च दिनेकार्यस् तथास्थ्नां चैव सञ्चयः
नैवाग्निसंस्कारः कार्यः, नैव चास्य उदकक्रिया; चतुर्थे दिने तु अस्थ्नां सञ्चय एव कार्यः।
Verse 42
अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते
अस्थिसञ्चयनात् ऊर्ध्वम् अङ्गस्पर्शो विधीयते।
Frequently Asked Questions
Ten days is prescribed as the standard death-impurity period among sapiṇḍa relatives.
It presents graded completion periods by varṇa (with additional sub-cases such as anuloma births, dāsa status, and age-based rules), emphasizing that duration depends on social-ritual category and specific circumstance.
Key elements include gotra/name recitation, piṇḍa placement separately, assignment of a preta-vessel among vessels, measured ritual layout, kindling three fires (Soma–Agni–Yama), sets of four oblations, and completion rules including adhimāsa adjustments and annual repetition.
Yes; it explicitly states the preta receives the śrāddha whether in a divine state or in a place of torment, urging timely performance of kriyā.