Adhyaya 174

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः हविष्यभुगिति ग ,ट च मातृजायागमे इति ग , छ , ट च अथ चतुःसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि अग्निर् उवाच देवाश्रमार्चनादीनां प्रायश्चित्तन्तु लोपतः पूजालोपे चाष्टशतं जपेद्द्विगुणपूजनं

इत्याग्नेये महापुराणे ‘प्रायश्चित्तानि’ नाम त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः; केषुचित् पाठेषु ‘हविष्यभुग्’ इति, केषुचित् ‘मातृजायागमे’ इति च। अथ चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ‘प्रायश्चित्तानि’ आरभ्यते। अग्निरुवाच—देवाश्रमार्चनादीनां लोपतः प्रायश्चित्तं विधीयते; पूजालोपे चाष्टशतं जपेद्, द्विगुणं पूजनं च कुर्यात्।

Verse 2

पञ्चोपनिषदैर् मन्त्रैर् हुत्वा ब्राह्मणभोजनं सूतिकान्त्यजकोदक्यास्पृष्टे देवे शतं जपेत्

पञ्चोपनिषन्मन्त्रैर्हुत्वा ब्राह्मणान् भोजयित्वा, सूतिकान्त्यजकोदक्यादिसंस्पर्शे देवस्य जातः सति, मन्त्रं शतवारं जपेत्।

Verse 3

पञ्चोपनिषदैः पूजां द्विगुणं स्नानमेव च विप्रभोज्यं होमलोपे होमस्नानं तथार्चनं

पञ्चोपनिषदैः पूजां कुर्यात्, स्नानं द्विगुणं च, विप्रं भोजयेत्। होमलोपे तु होमं स्नानं तथार्चनं पुनः कुर्यात्।

Verse 4

होमद्रव्ये मूषिकाद्यैर् भक्षिते कीटसंयुते तावन्मात्रं परित्यज्य प्रोक्ष्य देवादि पूजयेत्

होमद्रव्ये मूषिकाद्यैर्भक्षिते कीटसंयुते च, तावन्मात्रं परित्यज्य, शेषं प्रोक्ष्य, देवादि पूजयेत्।

Verse 5

अङ्कुरार्पणमात्रन्तु छिन्नं भिन्नं परित्यजेत् अस्पृश्यैश् चैव संस्पृष्टे अन्यपात्रे तदर्पणं

अङ्कुरार्पणमात्रं तु छिन्नं भिन्नं परित्यजेत्। अस्पृश्यैः संस्पृष्टे तदर्पणं अन्यपात्रे विन्यसेत्।

Verse 6

देवमानुषविघ्नघ्नं पूजाकाले तथैव च मन्त्रद्रव्यादिव्यत्यासे मूलं जप्त्वा पुनर्जपेत्

देवमानुषविघ्नघ्नं पूजाकाले तथैव च। मन्त्रद्रव्यादिव्यत्यासे मूलं जप्त्वा पुनर्जपेत्॥

Verse 7

कुम्भेनाष्टशतजपो देवे तु पतिते करात् भिन्ने नष्टे चोपवासः शतहोमाच्छुभं भवेत्

कुम्भसम्बन्धेऽष्टशतजपो विधीयते। देवप्रतिमा तु करात् पतिता भिन्ना नष्टा वा सति उपवासो विधेयः; शतहोमेन च शुभं भवति।

Verse 8

शतं शहुनेदिति ख , छ च शतहोमाच्छुचिर्भवेदिति ख , घ , ञ च कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परं

केषुचित् पाठेषु ‘शतं शहुनं जपेत्’ इति, अन्येषु ‘शतहोमात् शुचिर्भवेत्’ इति च। कृतपापे यस्य पुंसोऽनुतापः सम्यक् प्रजायते, तस्यैकं परं प्रायश्चित्तं हरिसंस्मरणमेव।

Verse 9

चान्द्रायणं पराको वा प्राजापत्यमघौघनुत् सूर्येशशक्तिश्रीशदिमन्त्रजप्यमघौघनुत्

चान्द्रायणं पराको वा प्राजापत्यं च प्रायश्चित्तं पापराशीन् विनाशयति। तथा सूर्येशशक्तिश्रीशादिमन्त्राणां जपोऽपि पापौघं नाशयति।

Verse 10

गायत्रीप्रणवस्तोत्रमन्त्रजप्यमघान्तकं काद्यैर् आवीजसंयुक्तैर् आद्यैर् आद्यैस्तदन्तकैः

गायत्रीप्रणवस्तोत्रमन्त्रजपोऽघान्तकः। स काद्यैः अक्षरैः ‘आवी’बीजसंयुक्तैः, आद्यैः (अ-आदिभिः) आरभ्य, तैरेव आद्यैः अन्तकैः कर्तव्यः।

Verse 11

सूर्येशशक्तिश्रीशादिमन्त्राः कोट्यधिकाः पृथक् ओंह्रीमाद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वकामदाः

सूर्येशशक्तिश्रीशादयो मन्त्राः पृथक् कोट्यधिकाः प्रोक्ताः। ओंह्रीमाद्या ये चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताश्च, ते सर्वकामप्रदाः।

Verse 12

नृसिंहद्वादशाष्टार्णमालामन्त्राद्यघौघनुत् आग्नेयस्य पुराणस्य पठनं श्रवणादिकं

नृसिंहस्य द्वादशाक्षराष्टाक्षरादिमालामन्त्रजपः पापप्रवाहान् नाशयति; तथा आग्नेयपुराणस्य पठनं श्रवणादिकं च।

Verse 13

द्विविद्यारूपको विष्णुरग्निरूपस्तु गीयते परमात्मा देवमुखं सर्ववेदेषु गीयते

विष्णुर्द्विविध्याविद्यारूपः प्रसिद्धः, अग्निरूपोऽपि गीयते; परमात्मा देवमुख इति सर्ववेदेषु गीयते।

Verse 14

प्रवृत्तौ तु निवृत्तौ तु इज्यते भुक्तिमुक्तिदः अग्निरूपस्य विष्णोर्हि हवनं ध्यानमर्चनं

प्रवृत्तौ निवृत्तौ च भुक्तिमुक्तिप्रदं तम् इज्येत; अग्निरूपस्य विष्णोर्हवनं ध्यानमर्चनं च पूजनम्।

Verse 15

जप्यं स्तुतिश् च प्रणतिः शारीराशेषाघौघनुत् दशस्वर्णानि दानानि धान्यद्वादशमेव च

जपः स्तुतिश्च प्रणतिश्च शारीरपापसमूहं नाशयति; तथा दशस्वर्णदानानि धान्यद्वादशदानं च।

Verse 16

तुलापुरुषमुख्यानि महादानानि षोडश अन्नदानानि मुख्यानि सर्वाण्यघहराणि हि

तुलापुरुषमुख्यानि महादानानि षोडश विधीयन्ते; सर्वेषु दानेष्वन्नदानं मुख्यम्, सर्वाण्यघहराणि हि।

Verse 18

तिथिवारर्क्षसङ्क्रान्तियोगमन्वादिकालके ब्रतादि सूर्येशशक्तिश्रीशादेरघघातनं

तिथिवारर्क्षसङ्क्रान्तियोगमन्वादिकालके यदा व्रतादिकं क्रियते, तदा सूर्येशशक्तिश्रीशादीनां पूजनप्रभावात् तत् पापघ्नं भवति।

Verse 19

गङ्गा गया प्रयागश् च काश्ययोध्या ह्य् अवम्तिका प्रवृत्तैस्तु निवृत्तैस्तु इज्यते भुक्तिमुक्तिद इति घ , ङ , झ , ञ च अघनाशनमिति ग कुरुक्षेत्रं पुष्करञ्च नैमिषं पुरुषोत्तमः

गङ्गा गया प्रयागश्च काशी अयोध्या तथावन्तिका च प्रवृत्तैर्निवृत्तैश्च पूज्यन्ते; भुक्तिमुक्तिप्रदा इति श्रूयते। घ-ङ-झ-ञ इति संज्ञा, ‘अघनाशन’ इति ग-संज्ञा; तथा कुरुक्षेत्रं पुष्करं नैमिषं पुरुषोत्तमं च।

Verse 20

शालग्रामप्रभासाद्यं तीर्थञ्चघोघघातकं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरिति ध्यानमघौघनुत्

शालग्रामप्रभासादीनि तीर्थानि पापौघघातकानि; तथा ‘अहं ब्रह्म परं ज्योतिः’ इति ध्यानं पापसमूहं नुदति।

Verse 21

पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः अवताराः सर्वपूजाः प्रतिष्ठाप्रतिमादिकं

अत्र पुराणं चाग्नेयं ब्रह्मविद्या च निरूप्यते; ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरश्च, अवताराः, सर्वपूजाविधयः, प्रतिष्ठाप्रतिमादिकं च।

Verse 22

ज्योतिःशास्त्रपुराणानि स्मृतयस्तु तपोव्रतं अर्थशास्त्रञ्च सर्गाद्या आयुर्वेदो धनुर्मतिः

ज्योतिःशास्त्रपुराणानि स्मृतयस्तु तपोव्रतम्। अर्थशास्त्रं च सर्गाद्या आयुर्वेदो धनुर्मतिः॥

Verse 23

शिक्षा छन्दो व्याकरणं निरुक्तञ्चाभिधानकं कल्पो न्यायश् च मीमांसा ह्य् अन्यत् सर्वं हरिः प्रभुः

शिक्षा छन्दो व्याकरणं निरुक्तमभिधानकं कल्पो न्यायश्च मीमांसा च—एतदन्यत् सर्वं च; सर्वविद्याधिपतिः प्रभुर्हरिरेव।

Verse 24

एके द्वयोर्यतो यस्मिन् यः सर्वमिति वेद यः तं दृष्ट्वान्यस्य पापानि विनश्यन्ति हरिश् च सः

एकः स द्वयोर्यतः; यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्; यः ‘सर्वमिदं स एव’ इति वेद। तं दृष्ट्वा अन्यस्यापि पापानि विनश्यन्ति; स एव हरिः।

Verse 25

विद्याष्टादशरूपश् च सूक्ष्मः स्थूलो ऽपरो हरिः ज्योतिः सदक्षरं ब्रह्म परं विष्णुश् च निर्मलः

हरिर्विद्याष्टादशरूपः; सूक्ष्मः स्थूलश्चापि परः। स ज्योतिः; स सदक्षरं ब्रह्म; स परो विष्णुर्निर्मलः।