Adhyaya 170
प्रायश्चित्तानि (Expiations) — Association-Impurity, Purification Rites, and Graded Penance
अस्मिन्नध्याये (अग्निपुराणे १७०) प्रायश्चित्तं धर्मतन्त्ररूपेण व्यवस्थितं, विशेषतः संसर्गजन्याशौचस्य शुद्ध्यर्थम्। पुष्करः वदति—पतितेन सह दीर्घसंसर्गः संवत्सरेण पतनहेतुः; किन्तु दोषयुक्तः “संसर्गः” पौरोहित्यसेवा-उपदेश-मैथुनैरेव, न तु यान-भोजन-आसनसहभागेन। ततः पतितवत् व्रतग्रहणं, सपिण्डैः सह जलदानकर्म, प्रेतवत् घटोन्मर्दनसंकेतः, अहोरात्रव्रतं च नियतसामाजिकव्यवहारः निर्दिश्यते। अनन्तरं कृच्छ्र-तप्तकृच्छ्र-चान्द्रायण-पराक-शान्तपनादीनां क्रमिकप्रायश्चित्तानां सूची चाण्डालसंस्पर्श-उच्छिष्ट-शव-स्पर्श-रजस्वलाशौच-दुष्टदान-निषिद्धवृत्ति-यज्ञभ्रंशादिदोषेषु नियोज्यते। अनुतापं होम-जप-उपवास-पञ्चगव्य-स्नान-उपनयनादिसंस्कारपुनःस्थापनैः संयोज्य, वर्णाश्रमधर्मस्य रक्षणं तथा यज्ञाधिकारस्य पुनर्लाभश्च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम एकोनसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच महापापानुयुक्तानां प्रायश्चित्तानि वच्मिते संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन्
इत्याग्नेये महापुराणे ‘प्रायश्चित्तानि’ नामैकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः—प्रायश्चित्तानि। पुष्कर उवाच—महापापानुयुक्तानां प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामि; पतितेन सहाचारन् संवत्सरेण पतति।
Verse 2
याजनाद्ध्यापनाद्यौनान्न तु यानाशनासनात् यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः
याजनादध्यापनाद्यौनात् पतितसंसर्गदोषो भवति; न तु यानाशनासनात्। येन येन पतितेन मानवः संसर्गं याति, तेन तेनैषां संसर्गं प्राप्नोतीति कथ्यते।
Verse 3
स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गस्य शुद्धये पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर् बान्धवैः सह
स तस्यैव व्रतं कुर्यात् तत्संसर्गस्य शुद्धये। पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर्बान्धवैः सह।
Verse 4
निन्दिते ऽहनि सायाह्णे ज्ञात्यृत्विग् गुरुसन्निधौ दासो घटमपां पूर्णं पर्यस्येत् प्रेतवत्पदा
निन्दितेऽहनि सायाह्ने ज्ञात्यृत्विग्गुरुसन्निधौ। दासो घटमपां पूर्णं पर्यस्येत् प्रेतवत्पदा।
Verse 5
अहोरात्रमुपासीतन्नशौचं बान्धवैः सह निवर्तयेरंस्तस्मात्तु ज्येष्ठांशम्भाषणादिके
अहोरात्रमुपासीत नशौचं बान्धवैः सह। निवर्तयेरंस्तस्मात्तु ज्येष्ठांशम्भाषणादिके।
Verse 6
ज्येष्ठांशम्प्राप्नुयाच्चास्य यवीयान् गुणतो ऽधिकः महापापोपपन्नानामिति ङ प्रायश्चित्तं वदामि त इति झ प्रेतवत् सदेति ख , ग , घ , ङ च प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णं कुम्भमपां नवं
अस्य विषये यवीयान् गुणतोऽधिकः सन् ज्येष्ठांशं प्राप्नुयात्। महापापोपपन्नानां विषये—“प्रायश्चित्तं वदामि ते” इति पाठः। केषुचित् पाठेषु “प्रेतवत् स्यात्” इति (ख-ग-घ-ङ) पठ्यते। प्रायश्चित्ते तु चरिते नवं पूर्णं कुम्भमपां दद्यात्।
Verse 7
तेनैव सार्धं प्राश्येयुः स्नात्वा पुण्यजलाशये एवमेव विधिं कुर्युर्योषित्सु पपितास्वपि
पुण्यजलाशये स्नात्वा तेनैव सार्धं प्राश्येयुः। एवमेव विधिं कुर्युः योषित्स्वपि पतितास्वपि।
Verse 8
वस्त्रान्नपानन्देयन्तु वसेयुश् च गृहान्तिके तेषां द्विजानां सावित्री नानूद्येत यथाविधि
वस्त्रान्नपानं देयन्तु वसेयुश्च गृहान्तिके। तेषां द्विजानां सावित्री नानूद्येत यथाविधि।
Verse 9
तांश्चारयित्वा त्रीन् कृछ्रान् यथाविध्युपनाययेत् विकर्मस्थाः परित्यक्तास्तेषां मप्येतदादिशेत्
तांश्चारयित्वा त्रीन् कृच्छ्रान् यथाविध्युपनाययेत्। विकर्मस्थाः परित्यक्तास्तेषामप्येतदादिशेत्।
Verse 10
जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्त्राणि समाहितः मासङ्गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यते ऽसत्प्रतिग्रहात्
समाहितः सावित्र्यास्त्रीणि सहस्राणि जपित्वा, मासं गोष्ठे पयः पीत्वा, असत्प्रतिग्रहाद् मुच्यते।
Verse 11
ब्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च अभिचारमहीनानान्त्रिभिः कृच्छैर् व्यपोहति
ब्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च कृत्वा, तादृशानुचितकर्मजन्यं दोषं त्रिभिः कृच्छ्रैः प्रायश्चित्तैर्व्यपोहति।
Verse 12
शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः संवत्सं यताहारस्तत्पापमपसेधति
शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः संवत्सरं यताहारो भूत्वा तत्पापमपसेधति।
Verse 13
श्वशृगालखरैर् दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च नरोष्ट्राश्वैर् वराहैश् च प्राणायामेन शुद्ध्यति
श्वशृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च नरोष्ट्राश्ववराहैश्च दष्टः प्राणायामेन शुद्ध्यति।
Verse 14
स्नातकव्रतलोपे च कर्मत्यागे ह्य् अभोजनं हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्करञ्च गरीयसः
स्नातकव्रतलोपे च कर्मत्यागे ह्यभोजनं प्रायश्चित्तम्; ब्राह्मणं प्रति ‘हुं’ इत्युक्त्वा, तथा ‘त्वङ्कर’ इति गरीयसीं वाचं चोक्त्वा दोषो भवति।
Verse 15
स्नात्वानश्नन्नहःशेषमभिवाद्य प्रसादयेत् अवगूर्य चरेक्षच्छ्रमतिकृच्छ्रन्निपातने
स्नात्वा अहःशेषं नाश्नन् अभिवाद्य प्रसादयेत्; अवगूर्य शुचिर्भूत्वा सावधानं चरेत्, निपातने तु श्रमातिकृच्छ्रं भवति।
Verse 16
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितं न युज्येतेति ख कृच्छ्रैर् विशुद्ध्यति इति ग , घ , ङ च नरोष्टविड्वराहैश्चेति ङ क्रूङ्कारमिति ख , घ , छ च ओङ्कारमिति ग , ङ च हङ्कारञ्चेति ख चाण्डालादिरविज्ञातो यस्य तिष्ठेत वेश्मनि
विप्रस्य शोणितोत्पादने नरो कृच्छ्रातिकृच्छ्रं तपः कुर्यात्; केषुचित् पाठेषु ‘न युज्यते’ इति, अन्येषु ‘कृच्छ्रैः विशुद्ध्यति’ इति च। केचित् नरोष्टविड्वराहादिदोषान् तथा क्रूङ्-ओङ्-हङ् इत्यादि प्रायश्चित्तोच्चारणं निर्दिशन्ति। अविज्ञातश्चाण्डालादिर्यस्य वेश्मनि तिष्ठेत, तस्यापि शुद्धिकर्म विधीयते।
Verse 17
सम्यग् ज्ञातस्तु कालेन तस्य कुर्वीत शोधनं चान्द्रायणं पराकं वा द्विजानान्तु विशोधनं
सम्यग् कालेन सह दोषो यदा ज्ञायते, तदा तस्य शोधनं कुर्यात्—चान्द्रायणं पराकं वा; एतदेव द्विजानां विशोधनं मतम्।
Verse 18
प्राजापत्यन्तु शूद्राणां शेषन्तदनुसारतः गुंडङ्कुसुम्भं लवणं तथा धान्यानि यानि च
शूद्राणां प्राजापत्यं वृत्तिरुच्यते; शेषं तदनुसारतः। गुंडं कुसुम्भं लवणं तथा धान्यानि यानि च, तेषां व्यवहारोऽपि अनुमतः।
Verse 19
कृत्वा गृहे ततो द्वारि तेषान्दद्याद्धुताशनं मृणमयानान्तु भाण्डानां त्याग एव विधीयते
गृहे कर्म कृत्वा ततः द्वारि तेषां हुताशनं दद्याद्; मृणमयानां भाण्डानां तु त्याग एव विधीयते।
Verse 20
द्रव्याणां परिशेषाणां द्रव्यशुद्धिर्विधीयते कूपैकपानसक्ता ये स्पर्शात्सङ्कल्पदूषिताः
द्रव्याणां परिशेषेषु द्रव्यशुद्धिर्विधीयते; कूपैकपानसक्ताः स्पर्शात् सङ्कल्पदूषिताः स्युः, तेषां विशेषतः शुद्धिः।
Verse 21
शुद्ध्येयुरुपवासेन पञ्चगव्येन वाप्यथ यस्तु संस्पृश्य चण्डालमश्नीयाच्च स्वकामतः
उपवासेन वा पञ्चगव्यसेवनेन वा शुद्धिः स्यात्। यः तु चण्डालं संस्पृश्य स्वेच्छया भोजनं करोति, स अशौचदोषं प्राप्नोति, प्रायश्चित्तार्हश्च भवति।
Verse 22
द्विजश्चान्द्रायणं कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा भाण्डसङ्कलसङ्कीर्णश्चाण्डालादिजुगुप्सितैः
द्विजः चण्डालाद्यपवित्रजनसम्बद्धैः भाण्डैः शृङ्खलादिभिश्च संस्पर्शदूषितः सन् चान्द्रायणं कुर्यात्, अथवा विकल्पतः तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्।
Verse 23
भुक्त्वापीत्वा तथा तेषां षड्रात्रेण विशुद्ध्यति अन्त्यानां भुक्तशेषन्तु भक्षयित्वा द्विजातयः
तेषां सम्बन्धि भुक्त्वा पीत्वा वा षड्रात्रेण शुद्ध्यति। अन्त्यानां भुक्तशेषं तु यदि द्विजातयः भक्षयन्ति, तदा गुरुतरदोषात् यथाविधि प्रायश्चित्तं कर्तव्यम्।
Verse 24
व्रतं चान्द्रायणं कुर्युस्त्रिरात्रं शूद्र एव तु चण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानात्पिवते जलं
शूद्रः यदि अज्ञानात् चण्डालकूपे वा चण्डालभाण्डेषु वा जलं पिबति, तदा स चान्द्रायणव्रतं कुर्यात्; अथवा त्रिरात्रव्रतं समाचरेत्।
Verse 25
द्विजः शान्तपनं कुर्याच्छूद्रश्चोपवसेद्दिनं चण्डालेन तु संस्पृष्टो यस्त्वपः पिवते द्विजः
द्विजः शान्तपनप्रायश्चित्तं कुर्यात्, शूद्रश्च एकदिनोपवासं कुर्यात्। चण्डालेन संस्पृष्टः द्विजः यः अपः पिबति, सापि विधिना प्रायश्चित्तं समाचरेत्।
Verse 26
त्रिरात्रन्तेन कर्तव्यं शूद्रश्चोपवसेद्दिनं उच्छिष्टेन यदि स्पृष्टः शुना शूद्रेण वा द्विजः
उच्छिष्टस्पर्शे शुना शूद्रेण वा द्विजः स्पृष्टः सन् त्रिरात्रं प्रायश्चित्तं कुर्यात्; शूद्रश्चैकदिनं उपवसेत्।
Verse 27
स्पर्शसङ्कल्पभूषिता इति झ संसृष्ट इति क यदेति ख , ग , घ , ङ , छ च उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुद्ध्यति वैश्येन क्षत्रियेणैव स्नानं नक्तं समाचरेत्
‘स्पर्शसङ्कल्पभूषिता’ इति, ‘संसृष्ट’ इति, तथा ‘यदेतत्’ इत्यादिषु—एकां रजनीम् उपोष्य पञ्चगव्येन शुद्ध्यति; वैश्यः क्षत्रियश्च नक्तस्नानं विधिवत् समाचरेत्।
Verse 28
अध्वानं प्रस्थितो विप्रः कान्तारे यद्यनूदके पक्वान्नेन गृहीतेन मूत्रोच्चारङ्करोति वै
अध्वानं प्रस्थितो विप्रः कान्तारेऽनूदके सति गृहीतपक्वान्नेन मूत्रोच्चारं कुर्यात् इति।
Verse 29
अनिधायैव तद्द्रव्यं अङ्गे कृत्वा तु संस्थितं शौचं कृत्वान्नमभ्युक्ष्य अर्कस्याग्नेयश् च दर्शयेत्
तद्द्रव्यं न निधाय, अङ्गे कृत्वा स्थिरः सन् शौचं कृत्वा, अन्नम् अभ्युक्ष्य, अर्कायाग्नये च आग्नेयदिशि समर्पयेत्।
Verse 30
म्लेच्छैर् गतानां चौरैर् वा कान्तारे वा प्रवासिनां भक्ष्याभक्ष्यविशुद्ध्यर्थं तेषां वक्ष्यामिनिष्कृतिं
म्लेच्छैः सह गतानां चौरैर्वा, कान्तारे प्रवासिनां च, भक्ष्याभक्ष्यविशुद्ध्यर्थं तेषां निष्कृतिं वक्ष्यामि।
Verse 31
पुनः प्राप्य स्वदेशञ्च वर्णानामनुपूर्वशः कृच्छ्रस्यान्ते ब्राह्मणस्तु पुनः संस्कारमर्हति
पुनः स्वदेशं प्राप्य वर्णानामनुपूर्वशः प्रतिष्ठापितः, कृच्छ्रप्रायश्चित्तसमाप्तौ ब्राह्मणः पुनः संस्कारं कर्तुमर्हति।
Verse 32
पादोनान्ते क्षत्रियश् च अर्धान्ते वैश्य एव च पादं कृत्वा तथा शूद्रो दानं दत्वा विशुद्ध्यति
पादोनान्ते क्षत्रियः शुद्ध्यति, अर्धान्ते वैश्य एव; तथा शूद्रः पादं कृत्वा दानं दत्त्वा विशुद्ध्यति।
Verse 33
उदक्या तु सवर्णा या स्पृष्टा चेत् स्यादुदक्यया तस्मिन्नेवाहनि स्नाता शुद्धिमाप्नोत्यसंशयं
उदक्या सवर्णा या, उदक्यया स्पृष्टा चेत्, तस्मिन्नेवाहनि स्नाता शुद्धिमाप्नोत्यसंशयम्।
Verse 34
रजस्वला तु नाश्नीयात् संस्पृष्टा हीनवर्णया यावन्न शुद्धिमाप्नोति शुद्धस्नानेन शुद्ध्यति
रजस्वला नाश्नीयात्; हीनवर्णया संस्पृष्टा यावन्न शुद्धिमाप्नोति तावत् विरमेत्; शुद्धस्नानेन शुद्ध्यति।
Verse 35
मूत्रं कृत्वा व्रजन्वर्त्म स्मृतिभ्रंशाज्जलं पिवेत् अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति
मूत्रं कृत्वा वर्त्मनि गच्छन् स्मृतिभ्रंशात् जलं पिबेत् चेत्, अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति।
Verse 36
मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वा अकृत्वा शौचमात्मनः मोहाद्भुक्त्वा त्रिरात्रन्तु यवान् पीत्वा विशुद्ध्यति
मूत्रोत्सर्गं कृत्वा द्विजो यः मोहात् आत्मशौचं न कृत्वा भुङ्क्ते, स त्रिरात्रं यवोदकं पीत्वा विशुद्ध्यति।
Verse 37
ये प्रत्यवसिता विप्राः प्रव्रज्यादिबलात्तथा भक्ष्यभोज्यविशुद्ध्यर्थमिति झ लोभाद्भुक्त्वेति ख , ग , घ , ङ , छ च अनाशकनिवृताश् च तेषां शुद्धिः प्रचक्ष्यते
ये प्रत्यवसिताः विप्राः प्रव्रज्यादिबलात् तथा, भक्ष्यभोज्यविशुद्ध्यर्थमिति मत्वा, लोभाद्भुक्त्वा च, अनशननिवृत्ताश्च—तेषां शुद्धिः प्रचक्ष्यते।
Verse 38
चारयेत्त्रीणि कृच्छ्राणि चान्द्रायणमथापि वा जातकर्मादिसंस्कारैः संस्कुर्यात्तं तथा पुनः
स त्रीणि कृच्छ्राणि चरेत्, अथवा चान्द्रायणं व्रतम्; ततः जातकर्मादिसंस्कारैः पुनस्तं विधिवत् संस्कुर्यात्।
Verse 39
उपानहममेध्यं च यस्य संस्पृशते मुखं मृत्तिकागोमयौ तत्र पञ्चगव्यञ्च शोधनं
उपानहं वा अमेध्यं वा यस्य मुखं संस्पृशति, तत्र मृत्तिकागोमयाभ्यां शोधनं, पञ्चगव्येन च शुद्धिः।
Verse 40
वापनं विक्रयञ्चैव नीलवस्त्रादिधारणं तपनीयं हि विप्रस्य त्रिभिः कृछ्रैर् विशुद्ध्यति
वापनं विक्रयश्चैव नीलवस्त्रादिधारणम्—एतानि विप्रस्य तपनीयानि; स त्रिभिः कृच्छ्रैः विशुद्ध्यति।
Verse 41
अन्त्यजातिश्वपाकेन संस्पृष्टा स्त्री रजस्वला चतुर्थे ऽहनि शुद्धा सा त्रिरात्रं तत्र आचरेत्
अन्त्यजातिश्वपाकेन संस्पृष्टा रजस्वला स्त्री चतुर्थेऽहनि शुद्धा भवति; ततः सा तत्र त्रिरात्रं नियमान् आचरेत्।
Verse 42
चाण्डालश्वपचौ स्पृष्ट्वा तथा पूयञ्च सूतिकां शवं तत्स्पर्शिनं स्पृष्ट्वा सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति
चाण्डालं श्वपचं वा स्पृष्ट्वा, पूयं सूतिकां शवं वा, तथा शवं स्पृष्टवन्तं स्पृष्ट्वा—सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति।
Verse 43
नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुद्ध्यति रथ्यार्कद्दमतोयेन अधीनाभेर्मृदोदकैः
नरं (शवं) स्पृष्ट्वा, अस्थि सस्नेहं च स्पृष्ट्वा—विप्रः स्नात्वा विशुद्ध्यति; रथ्याजलेन, अर्कतप्ततोयेन, कर्दमतोयेन, अधीनाभेर्जलेन वा।
Verse 44
वान्तो विविक्तः स्नात्वा तु घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति स्नानात् क्षुरकर्मकर्ता कृच्छ्रकृद्ग्रहणे ऽन्नभुक्
वान्तो विविक्तः स्यात्; स्नात्वा तु घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति। स्नानात् क्षुरकर्मकर्ता शुद्ध्यति; कृच्छ्रग्रहणे च नियमानुसारम् अन्नं भुञ्जीत।
Verse 45
अपाङ्क्तेयाशी गव्याशी शुना दष्टस् तथा शुचिः कृमिदष्टश्चात्मघाती कृच्छ्राज्जप्याच्च होमतः
अपाङ्क्तेयाशी, गव्याशी, शुना दष्टः, तथा अशुच्यभिभूतः; कृमिदष्टश्च, आत्मघाती च—कृच्छ्रेण, जप्येन, होमेन च शुद्ध्यन्ति।
Verse 46
होमाद्यैश्चानुतापेन पूयन्ते पापिनो ऽखिलाः
होमाद्यैः कर्मभिः तथा हृदयगत-अनुतापेन च सर्वे पापिनः शुद्धिं यान्ति।
Frequently Asked Questions
Officiating at their sacrifices (yājana), teaching them (adhyāpana), or sexual relations; not merely sharing conveyance, food, or a seat.
By prescribing graded penances (kṛcchra, cāndrāyaṇa, parāka, etc.), supported by bathing, pañcagavya, japa/homa, and—where required—formal restoration via upanayana and renewed saṃskāras.
The chapter explicitly states that sinners are purified not only by rites such as homa but also by heartfelt repentance, treating inner contrition as a necessary companion to external expiation.