Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
अग्नि–वसिष्ठसंवादेऽस्मिन्नध्याये धर्मः ध्यानपरः प्रतिपाद्यते—हृदयस्थं प्रभुं मनोबुद्धिस्मृत्यिन्द्रियैरेकाग्रैर्ध्यायेत्। ततः श्राद्धदानभोजननियमाः, ग्रहणसन्धौ दानपितृकर्मणां विशेषफलम्, अग्न्यभावे वैश्वदेवविधिश्चोच्यते। स्त्रीविषये बलात्कारेऽशौचे च शौचविचाराः प्रदर्श्यन्ते, परं अद्वैतदृष्ट्या आत्मनोऽन्यद्वितीयं न पश्यतः विरोधभेदाः शिथिलाः। योगप्रकरणे चित्तवृत्तिनिरोधः परमो योगः, क्षेत्रज्ञस्य परमात्मनि/ब्रह्मणि लयश्च; प्राणायामः सावित्री(गायत्री) च परमशोधकौ स्तूयते। प्रायश्चित्तमर्यादा कर्मफलानि च (अधोगतयः दीर्घकालभोगाश्च) निरूप्य, योग एव पापनाशनेऽनुत्तर इति निष्कर्षः—कर्मधर्मस्य अन्तःसाक्षात्कारस्य च समन्वयः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नवग्रहहोमो नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्त्यधिकशततमो ऽध्यायः नानाधर्माः अग्निर् उवाच ध्येय आत्मा स्थितो यो ऽसौ हृदये दीपवत् प्रभुः अनन्यविषयं कृत्वा मनो बुद्धिस्मृतीन्द्रियं
इत्याग्नेये महापुराणे नवग्रहहोमो नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायो नानाधर्माः। अग्निरुवाच—हृदये दीपवत् स्थितो योऽसौ प्रभुरात्मा ध्येयः; मनोबुद्धिस्मृतीन्द्रियं अनन्यविषयं कृत्वा।
Verse 2
श्राद्धन्तु ध्यायिने देयं गव्यं दधि घृतं पयः प्रियङ्गवो मसूराश् च वार्ताकुः कोद्रवो न हि
श्राद्धं तु ध्यायिने देयं—गव्यं दधि घृतं पयः; प्रियङ्गवो मसूराश्च, वार्ताकुः कोद्रवो न हि।
Verse 3
सैंहिकयो यदा सूर्यं ग्रसते पर्वसन्धिषु हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया श्राद्धदानादिके ऽक्ष्या
यदा सैंहिकयो राहुः पर्वसन्धिषु सूर्यं ग्रसते, सा कालावस्था ‘हस्तिच्छाया’ इति ज्ञेया; श्राद्धदानादिकर्मसु सा अक्षया, महाफलप्रदा च।
Verse 4
सदा दुःस्थ इति ख , छ च मनुष्याणामिति ङ व्यापिने देयमिति ङ पित्रे चैव यदा सोमो हंसे चैव करे स्थिते तिथिर्वैवस्वतो नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु
(संकेताक्षरेषु) ‘सदा दुःस्थ’ इति ख-छ; ‘मनुष्याणाम्’ इति ङ; ‘व्यापिने देयम्’ इति ङ इत्युक्तम्। अपि च यदा सोमो हंसे च करे च स्थितः, सा तिथिः ‘वैवस्वत’ इति नाम्ना; तस्याः छाया कुञ्जररूपा।
Verse 5
अग्नौकरणशेषन्तु न दद्याद्वैश्वदेविके अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दद्यात्तु दक्षिणे
अग्नौ हुतशेषं वै न दद्याद् वैश्वदेविके। अग्न्यभावे तु विप्रस्य दक्षिणे हस्ते दद्यात्।
Verse 6
न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा बलात्कारोपभुक्ता चेद्वैरिहस्तगतापि वा
न स्त्री जारेण दुष्यति, न विप्रो वेदकर्मणा। बलात्कारोपभुक्ता चेद् वैरिहस्तगतापि वा, न तेन मलिनी भवेत्।
Verse 7
सन्त्यजेद् दूषितान्नारीमृतुकाले न शुद्ध्यति य आत्मत्र्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति
दूषितां नारीं सन्त्यजेत्; ऋतुकाले न शुद्ध्यति। य आत्मत्र्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति, तस्यायं नियमो न तथा प्रवर्तते।
Verse 8
ब्रह्मभूतः स एवेह योगी चात्मरतो ऽमलः विषयेन्द्रियसंयोगात् केचिद् योगं वदन्ति वै
अत्र स एव ब्रह्मभूतः, आत्मरतोऽमलः योगी भवति। तथापि केचिद् विषयैः सह इन्द्रियाणां संयोगमेव ‘योग’ इति वदन्ति।
Verse 9
अधर्मो धर्मबुद्ध्या तु गृहीतस्तैर् अपण्डितैः आत्मनो मनसश् चैव संयोगञ्च तथा परे
अपण्डितैस्तु अधर्मो धर्मबुद्ध्या गृहीतः। ते च आत्मनः मनसश्च यथार्थसंयोगं तथा परानपि तत्त्वान् विपर्यस्य गृह्णन्ति।
Verse 10
वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि एकीकृत्य विमुच्येत बन्धाद्योगो ऽयमुत्तमः
वृत्तिहीनं मनः कृत्वा, क्षेत्रज्ञं परमात्मनि एकीकृत्य, बन्धाद् विमुच्येत—अयमुत्तमो योगः।
Verse 11
कुटुम्बैः पञ्चभिर्यामः षष्ठस्तत्र महत्तरः देवासुरमनुष्यैर् वा स जेतुं नैव शक्यते
पञ्चभिः कुटुम्बैः सह यामः प्रवर्तते; षष्ठस्तु तत्र महत्तरः। स देवासुरमनुष्यैर्वा जेतुं नैव शक्यते।
Verse 12
वहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा चाभिमुखानि वै मनस्येवेन्द्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्
सर्वाणि वहिर्मुखानि इन्द्रियाणि अन्तर्मुखानि कृत्वा, इन्द्रियग्रामं मनसि लीनं कुर्यात्; ततः मनश्च आत्मनि योजयेत्।
Verse 13
सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् एतज्ज्ञानञ्च ध्यानञ्च शेषो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः
सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत्। एतज्ज्ञानं च ध्यानं च; शेषोऽन्यो ग्रन्थविस्तरः॥
Verse 14
चौरहस्तगतापि वेति ख , घ , ञ च द्वितीयं नानुपश्यतीति घ , ट च स जेतुं न च शक्यत इति ग , ङ च शेषा ये ग्रन्थविस्तरा इति ङ यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते कथ्यमानं तथान्यस्य हृदये नावतिष्ठते
चौरहस्तगतापि वेति—द्वितीयं नानुपश्यति; स जेतुं न च शक्यते। शेषा ये ग्रन्थविस्तरा इति। यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते; कथ्यमानं तथान्यस्य हृदये नावतिष्ठते॥
Verse 15
असंवेद्यं हि तद् ब्रह्म कुमारी स्त्रीमुखं यथा अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा
असंवेद्यं हि तद् ब्रह्म कुमारी स्त्रीमुखं यथा। अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा॥
Verse 16
सत्र्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति
सत्र्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः। एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति॥
Verse 17
उपवासव्रतञ्चैव स्नानन्तीर्थं फलन्तपः द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत् फलं
उपवासव्रतञ्चैव स्नानं तीर्थं फलन्तपः। द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत्फलम्॥
Verse 18
एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तपः सावित्र्यास्तु परं नास्ति पावनं परमं स्मृतः
एकाक्षरं परं ब्रह्म; प्राणायामः परन्तप, परमं तपः। सावित्र्याः परं नास्ति; सा परमं पावनं स्मृता॥
Verse 19
पूर्वं स्त्रियः सुरैर् भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः भुञ्जते मानुषाः पश्चान्नैता दुष्यन्ति केनचित्
पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः। भुञ्जते मानुषाः पश्चात्; नैता दुष्यन्ति केनचित्॥
Verse 20
असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत्छल्यं न मुञ्चति
असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते। अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत् शल्यं न मुञ्चति॥
Verse 21
निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः ध्यानेन सदृशन्नास्ति शोधनं पापकर्मणां
निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः। ध्यानेन सदृशं नास्ति शोधनं पापकर्मणाम्॥
Verse 22
श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः
श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति। आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः॥
Verse 23
अक्षयाय यतिः श्राद्धे पङ्क्तिपावनपावनः आरूढो नैष्ठिकन्धर्मं यस्तु प्रच्यवते द्विजः
श्राद्धे यतिः अक्षयफलप्रदः पङ्क्तेः पावनः; यस्तु नैष्ठिकधर्ममारूढो द्विजः तस्मात् प्रच्यवते, स तादृशः न भवति।
Verse 24
स्वसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ग , ङ च सुसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ज , ट च स्वयं वेद्यं हि तद् ब्रह्म इति घ , ञ च प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा ये च प्रव्रजिताः पत्न्यां या चैषां वीजसन्ततिः
“स्वसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म” इति ग-ङ-पाठः; “सुसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म” इति ज-ट-पाठः; “स्वयं वेद्यं हि तद् ब्रह्म” इति घ-ञ-पाठः। आत्महन्तुः शुद्ध्यर्थं यत् प्रायश्चित्तं न पश्यामि; न च पत्न्यां बद्धाः प्रव्रजिताः, न च तेषां बीजसम्भूता सन्ततिः।
Verse 25
विदुरा नाम चण्डाला जायन्ते नात्र संशयः शतिको म्रियते गृध्रः श्वासौ द्वादशिकस् तथा
विदुरा नाम स्त्रियः चण्डाल्यः जायन्ते, नात्र संशयः। शतिको नाम गृध्रत्वेन म्रियते; तथा श्वासो द्वादशिकत्वं प्राप्नोति।
Verse 26
भासो विंशतिवर्षाणि सूकरो दशभिस् तथा अपुष्पो विफलो वृक्षो जायते कण्टकावृतः
भासः विंशतिवर्षाणि जीवति, सूकरोऽपि दशवर्षाणि। कण्टकावृतः वृक्षः अपुष्पो विफलश्च जायते।
Verse 27
ततो दावाग्निदग्धस्तु स्थाणुर्भवति सानुगः ततो वर्षशतान्यष्टौ द्वे तिष्ठत्यचेतनः
ततः दावाग्निना दग्धः सानुगः स्थाणुर्भवति। ततः वर्षशतान्यष्टौ द्वे च अचेतनः स्थित्वा तिष्ठति।
Verse 28
पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते ब्रह्मराक्षसः प्लवेन लभते मोक्षं कुलस्योत्सादनेन वा
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मराक्षसता भवति। स प्लवेन वा कुलस्योत्सादनेन वा मोक्षमवाप्नोति॥
Verse 29
योगमेव निषेवेतेत नान्यं मन्त्रमघापहं
योगमेव निषेवेत्त, नान्यो मन्त्रोऽघापहः। योगेनैव पापक्षयः स्यात् इति निश्चयः॥
Frequently Asked Questions
It recommends cow-products (curd, ghee, milk) along with priyaṅgu grain and masūra lentils, while excluding vārtāku (brinjal/eggplant) and kodrava (a coarse millet).
The chapter treats the eclipse at parvan-sandhi as an ‘elephant-shadow’ period with imperishable efficacy (akṣaya) for śrāddha and dāna.
By making the mind free of modifications (vṛtti-śūnya) and unifying the kṣetrajña (knower of the field) in the Supreme Self/Brahman, resulting in release from bondage.
The Sāvitrī (Gāyatrī) mantra is praised as unsurpassed in purification, and prāṇāyāma is called the highest tapas.